תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

3 +-ס זאו

אוםםפוע1צ אעטע אשת 8א89186ם, 1 אט עפטאע אט 841 1 ,1 םת צג 2106 11ע

יע 4 ט

1.6126 תהחז/8,/

6 111846 1088 16ססט 1115 {ס װס65610011זטן 11ו10116דד0ת {ד/זזוזם1 זווסא 1116 /וט {ס 7 1161 10

(600/4) 5זסװ/161 240 מון) ז51096 16018/פםם

מ אידג מעמזזז גנפונפפנצ עס א0ס 601,261 6084 עת1 מסע סאנסאטע 112 זצסמע אמט 2 צט דאג/,2ע אז 209595181/4/4 עמתתת 85/טע אסנדגא; מאטשסע את11296440 .ם ג/,תג/28ת/3 מא,,; סנע,ג,ם

2

אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

ולמן רייוזען

לעקסיקאָז

פון דער יידישער ליטעראַטור פּרעסע און פילאָלאַגיע

צווייטע איננאַנצן איבּערגעאַרבּעטע פֿאַר.: מערטע און פאַרפולשטענדיקטע אויסנאַבּע

פערט ער באַנד (" - ת)

תּר"צ ווילנע 1920

לטה

ווילנער פאר לאג פון בּ. קלעצקין

סאג סח אז סעזאוהס

.0100 ,מו/16060 ,8 '*24029ע 101106,, צט 1929 +מעצץעטסס | .ע} חזס? .2740698161 /עס/1010 1 עפהזק ,עזט!2ז106 מ60ץ5א1,6 .801260 .2

.101100 ,161602104 .8 *1011609216 סשזסומשיגטץשר,, ג1מזגמאטצן

הקדמה צו דעם פערטן בּאַנד -

מיט דעם דאָזיקן פערסן בּאַנד, װאָס אַנטהאַלט די לעצטע אותיות פון דעם אלף=בית, ר--ת, איז נאָך נים אָפּנעשלאָטסן דער , לעקסיקאָן פון דער יידי= שער ליטעראַטור, פַּרעסע און פילאַלאַניע"?, נים קוקנדיק אױף אַלע מײנע בּאַמיִונגען און אויף דער הילף פון קאָלעגן און פריינד, אין מיר, אַװי וי בײ די פריערריקע בּענר, גִיט געלונען בּאַצײטנס צו בּאַקומען דעם אוימענטישן ביאָביבּליאָגראַפּישן. מאַטעריאַל פון אַ נאַנצער דיי שריפטשטעלער און זשורנאַ= ליסטן, און איך בּין געווען געצוואונגען אַריכּערצוטראָגן די אַרטיקלען וועגן זי אין אַ ספּעציעלן, פינפטן, בּאַנר, װאָםס װערט איצט צװענרײם צום דרוק און װעט אַחוֹץ די בּיזאַהער דורכגעלאָזטע פּערזאַנען אױך אַנטהאַלטן דעם רעגי= סטער פֿון די נעמען און פּסעװראַנימען צו דעם נאַנצן װערק. אַ װײטערער בּאַנד, דער ועקטמער, וועם זיין געווירמעסט דער עלטערער יידישער ליטעראַמור בִּיו דער מענדעלטאַן=עפּאַכע, |

דער פערטער בּאַנר האָט ויך געועצט אין משך פון די יאָרן 1928 און 9 און ווען נים די פאַרשיידענע מניעות, װענן װעלכע איך האָבּ שױן דער= מאָנט אין די בּאַמערקונגען צום דריטן בּאַנד, װאָלט ער שױן בּאַדאַרפט ערשי: נען מים אַ היבּשער ציים פריער, אַוױ אַז די צוגעהעריקע פאַקטן און ערשייגונ, נען פון דעם לעצטן יאָר האָבּ איך שוין נים געהאַט די מענלעכקייט אױפֿצונע? מען און די דאַסן דערפירם פּלױן בּיו צו 1090 צ"אַ האָבּ איך אויך ניט נע= האַט שוין די מעגלעכקײט אין דעם בּאַנר צו בּרענגען די אויטענטישע בּיאָג ראָם פיע פון מ, ראַשקעם אָנשטאָט די צופעליקע און ניט-פינקטלעכע ידיעות, װאָס איך האָבּ בּאַקומען װענן אים פון דער צװײטער האַנט; דאָסגלײכן זײַנען אַרײן אַ פּאַר אומפּינקטלעכקייטן אין דעם אַרטיקל ועגן אבּא רובענטשיק, יעקב שטערנבּערג אװאַן דער לעצטנם פּאַפּולער געװאָרענער ' ראַבּאָן פינורירם נאָך אין דעם בּאַנד אֲלם אָנפּאַנגער אונטער זײַן אַרינינעלן נאָמען ישראל הובּין אאַזײװו, = איך האָף אָבּער אין די נייע אױפּלאַגעם פון דעם לעקטיקאָן, בפרם אָבּער אין דעם סופּלעמענט-באַנד, מתקן און ממלא צו זײן די בּלויון, פעלערן און גרייזן, װי אויך צו בּאַזאָרגן אין די געהעריקע ערטער די פּילדער, װאָס איך האָבּ לײדער ניט געקענם בּאַקומען צו דער צײם, דערבּײ בִּין איך זיכער, אַז אַלע אין בּאַטראַכט קומענדיקע פּערואָנען װעלן זיך ענדלעך אָפּ: רופן אויף מײן ווענדונג און װעלן מיר צושטעלן דעם געהעריקן בּיאַביבליא= נראַפישן מאַטע-יאַל (לויט דער אַנקעטע, װאָס אין פאַרעפּנטלעכט אין דער הקדמה צו דעם ערשטן כאַנד)),

5 : :3

איך האָבּ שוין אין דער הקדמה צו דעם ערשטן בּאַנר פון לעקסיקאָן אָנגעוויזן אויף דער הױפּט=הנחה, פון וועלכער איך בִּין אַרױסנענאַננען אין טײן לעקטיקאָגראַפּישער אַרבּעט -- צו בּרעננען װאָס מער פאַקטישן נאַטעריאַל, בּיאָנראַפּישן,. בּיבּליאָנראַפישן, קולטור=היסטאָרישן, איך האַלט פאַר נײמיק איצם נאָכאַמאָל אונטערצושטרײיכן דעם דאָױקן מאָמענט. ‏ עס אין פאַרהאַן אַ קאַרזינאַלער אונטערשייר צווישן מיין לעקטיקאָן און ענלעבע נאָכקוק-ווערק אין אַנײערע שפּראַכן, די אױפגאַבּע פון די רצזיקע נאָכקוקווערק ‏ איו בּלויו צו נעבּן געוויסע אינפאָרמאַטיװע סךיהבּלען פון דעם אָדער יענעם שריפטשמעײ לער, אָבּער ניט צונױיפּבּרענגען ערשט דעם מאַטעריאַל װענן זײ. דער דאָזיקער מאַטעריאַל איז בּײ די אומות עולם בּדרך=כּלל צונױפּגעבּראַכט אין פאַרשײדענע מאָנאָגראַפיעם, = ליטעראַטור-היסטאָרישע װערק וכּדומה, אין מײן לעקסיקאָן אָבּער דאָבּ איך נאָר טײלװײז געהאַט פאַר זיך פאַָראַרבּעטן װענן די שײכותײ דיקע פּערזאָנען, אין די מערסטע פאַלן אָבּער האָבּ איך דעם מאַטעריאַל אַלײן ערשט בּאַדאַרפט אַרױסבּאַלומען, אַזױ-אַרום גיז דער לעקסיקאָן גלײכצײטיק אי אַ נצכקוקײװוערק, וצָם גיט אינפאָרמאַציע וועגן דעם אָדער יענעם פאַָרשטײער פון דער יירישער ליטעראַטור, פּרעסע אָדער פילאָלאָניע, אי אַ קװעלנזאַמלנג פון דעם שייכותדיקן מאַטעריאַל, פון דעם שטאַנדפּונקט אוים האָבּ איך יך ניט אָפּנעשראָקן צפּצוגעבּן אפשר אַ גרעסערן אָרט אַ װײניקער בּאַדײטנדן שריפט שטעלער, אויבּ דער מאַטעריאַל ועגן אים פּאַר זיך נופא איז אַן אַריגינעלער און ‏ אַ וועדטפולער אין וועלכן עס איז פּרט, סוף2ל:סוף װאָלט געװען לע כערלעך צו מעסטן דעם װערט פון אַ שרײבּער לױט דער צאָל שורות, װאָס ער פֿאַרנעמט אין דעם לעקסיקאַן. איך האָבּ דערויף שוין אָנגעװיון אין מין דערמאַנטער הקדמה, איך ול נאָך צעבּן, אַו דער מאַטעריאַל װעגן א בֹּאַי דײכנדערן שריפטשמעלער איז אַמאָל אַבּיעקטיוו װינציקער װי װעגן אײנעם פון אַ סך אַ קלענערן װערט, שוין אָפּגערעדט דערפון װאָס ניט תּמיד אין מיר געלונגען אויך דעם אָבּיעקטיוו פּאַרהאַנענעם בּיאָבּיבּליאָגראַפישן מאַטעריאַל צו בּאַקומען, האָבּ איך געואַלט צוליבּ דעם פאַרמינערן די דאַטן און ערשיינונגען, װאָס איך דאָבּ יאָ געהאַם אין מײן רשות ועגן אַנרערע, אַפילו װײניקער וויבם מיקע שריפטשטעלער? אין מײן לעקסיקאַנראַפישער אַרבּעט דאָבּ איך ויך אויסגעלערנם מייער צו שאַצן יערן פאַקט, װאָס איז פאַרבּונדן מיט די מרעגער פון אונזער ליטעראַטמור'; צי פֿאַר דעם דירעקטן צװעק פון מײן לעקסיקאָן, צי אין אַנדערן אופן װעט ער זײן נוצן בּרענגען און װעט זיך בּאַרעכטיקן,

אַ בּאַזונדערע התנצלות פּאַדערט פון מיר דער ענין בּיבּליאָגראַפּיע. נאָר אין זעלטענע פּאַלן אין מיר געלונען אַ מער=װײניקער פולע בּיבּליאָגראַפיע וועגן אַ שריפטשטעלער; בּײ דעם הײנטיקן צושטאַנד פון דער ײידישער ביב" ליאַנרפיע איז עם איבּער די כּוחות פון אײין מענטשן צונויפצוברעננען די גאַנײ צע בּיבליאַגראַפיע, ואס איז שייך צו דער ײידישער ליטעראַטור, פּרעסע או פילאָלאָגיע, ‏ עם אין ניס נאָר די פּראַנע פון דער אומגעהײערער מעבכנישער

/ען

קראַפט, װואָם די דאָזיקע אױפנאַבּע פּאָרערט; עם פעלט נאָך דער מאַטעריאַל גופא, ערשט דורך אײנואַמלען דעם דאָזיקן מאַטעריאַל װעםט מעגלעך זין די דאָזיקע זײיער וויכטיקע און ניט װײניקער האַרבּע אױפּנאַכּע צו פאַרװירקלעכן, דער יירישער וװיסנשאַפּטלעכער אינטשיטוט, װאָס האָט שוין אין זײן אַרכיו צונויפגעבּראַכט די רײכסטע ואַמלת פון ײדישע פּעריאָדישע אױסנאַבּן, װעם האָבן צו זאָרגן די דאָויקע פולשטענריקע י"דישע בּיבּליאָנראַפיע צושטאַנדצובּרעננען און פון יאָר 1026 האָט ער שױן די אױפנאַבּע רעאַלי= זירט דורך זײן בּיבּליאָגראַפישער צענטראַלע, װעלכע רעניםשרירט די נאַנצע יידישע דרוק-פּראַדוקציע אין דער נאַנצער װעלט, דערװײלע אָבּער האָבּ איך זיך נעמוזט צופרירנשטעלן מיט רײן צופעליקע בּיבּליאָגראַפישע יריעות, װאָם מיר אין מענלעך נעווען צו בּאַקומען, דאָ װאָלטן מיר שטאַרק געקענט צו הילף קומען די קאָלענן, װאָס האָבּן מיר צוגעשטעלש וייער בּיאָבּיבּליאָנראַפישן מאַטעריאַל, אָבּער נאַר זעלטן האָט מען מיר אָנגעגעבּן אַ גענויע בּיבּליאָנראַ= פיע. אוב מיר פלענט נאָך, אויך דאָס רוב מיט גרױם מי און דורך פיל: |מאַליקער דערמאַנוגג, װי עם איו געלינגען אַרױסצובּאַקומען אַ אַװמאָביצגראַמי= שע נאַמיץ, איז אָבּער די בּיבּליאָנראַפיע זײער זעלטן דערבּײ אויטענטיש אָנגע= געבּן געװאָרן, אַװי אַז אויף מיר אין געבּליבּן די זײער שווערע אַרבּעט אַלײן זי נאָכצוזוכן,

מיט אויסרעבענען אין לעקסיקאַן איינצלנע אַרטיקלען פון דעם אָדער יענעם שריפּטשטעלער האָבּ איך נים אַזױ אין זינען געהאַט די בּיבּליאָגראַפֿישע פולשטענדיקײיט (וועלכע איז דאָך סיי װי סיי געװען פאַר מיר אַ אומדערגרייכ= לעכע זאָך), װי צוצוגעבּן נאָך אַ שטריך צו דער כאַראַקטעריסטיק פון דער לי טעראַרישער טעטיקיים פון דעם בּאַטרעפנדיקן שריפטשטעלער,

איך האָבּ שוין אין דער הקדמה צום ערשטן בּאַנד אָנגעװיון, אַו איך האָבּ זיך אין מיין לעקטיקאָגראַפּישער אַרבּעט ניט געקענט בּאַנונענען מיט בּלױז רעניסטרירן און בּאַשרײבּן, נאָר אין דעם אָדער אין יענעם פאַל האָבּ איך אויך געהאַלטן פֿאַר נייטיק צו געבּן אָפּשאַצונגען, די דאָזיקע אָפּשאַצונגען האָבּ איך אָבּער אָפּט געבּראַכט אין דער פאָרם פון ציטאַטן פון דעם אָדער יענעם קריי טיקער, איך האָבּ עם געשאָן סײ כֹּדי צו פאַרהיטן זיך װי װײם מענלעך פון אַרױסבּרענגען אייגענע מיינונגען, סיי צוליבּ דעם וְאָם מיר אין אָפּט נים צן= גענגלעך געווען דאָס ווערק פון דעם בּאַטרעפּנדיקן שריפטשטעלער און אַ בֹּאַי גריף וועגן אים האָבּ איך געקענט געבּן נאָר פון דער צװײטער האַנט. װאָרים סוףיכּלפסוף איז פאַר מיר דער עיקר צנויפברענגען אין מיין לעקפיקאָן װאָס מער פֿאַקטן און דאַטן, און אַן אוסצתג פון אַ מעראַנטװאָרשטעכער = האַנדלונג איבּער שריפטשטעלער איז אױףך אַ דאַמע און אַ שטריך צו זײין כאַ= ראַקטעריסטיק,

8 * א .

בּיים אַפּשליסן דעם הױפּט-קאָרפּוס פון לעקסיקאָן ניץ איך אױם די געלעגנהייט אויטצודריקן מיין האַרציקסטן דאַנק די קאָלענן און פריינד, װאָס האָבּן מיר מיטנעהאָלפן אין מיין אַרבּעט פּאַרן לעקסיקאָן מיט פאַרשײרענע מאַטע:

שּׂ

ריאַלן און ידיעות, קורםיכּל ק. מרמרן, װעמען איך האָבּ צו פאַרדאַנקען אַגרויסן טל פון דעם מאַטעריאַל וענן די יידישע שריפטשטעלער און זשורנאַ: ליסטן פון אַמעריקע, דאַן אויך ש"ל ציטראָנען (ווילנע), א, גורשטײינען (מאָ: סקווע), ש, ק. שנײיפאַלן און מ. קאַדישעװיטשן (פאַרקאָוו), נחמן מייזילן (װאַרשע), שײםײראָמאַנען (בּוקאַרעשט) ש, ערנסטן (תּל:אביב), מ. קימאַיען (ריגע), ש, שװערדשאַרפֿן (װאַרשע) און נאָך אַנדערע, וועלכע איך האָבּ נים בּכיוון דורמ געלאָוט, וי אויך די בּיבּליאָטעקאַרן פון דער = שטראַשון-בּיבּליאָטעק חייקל לו. סקי און יצחק שטראַשון און י, אַנילאָװיטשן פון דער בּיבּליאָגראַפישער צענט: ראַלע פון ייוז"א. איך דאַנק אויך דעם פּאַרלאַנ ב, קלעצקין, זיין פאַרװאַלטער י. קאַמערמאַכער, די מעטראַנפּאַושן י. סטעקין און מ, ציאַרקאָ און די חברים זעצער, װאָס האָבּן יעדערער אין זיין אופן מיר מיטגעהאַלפן אַרױסצובּרענ- נען מיין אַרבּעם אויף דער ליכטיקער שיין, | יי

צום סוף חזר איך װידעראַמאָל דאַ איבּער מײן בּקשה צו אַלע ירישע שריפטשטעלער זשורנאַליסטן,, פילאָלאָנן, איבּערועצער, פאַרלענער, בּכלל צו אַלע פריינד פון יידישן װאָרט: העלפט מיר מיט אין דער אַרבּעט צו פאַרבּץ. סערן און כאַרפולקומען דעם לעקסיקאָן } שיקט צו *) בּיאָגראַפּיעט און בּילדער פֿון יידישע שריפטשטעלער, בּפרט פון עלטערע, פאַרשטאָרבּענע, פון װײַניק בּאַקאַנטע{ כרענגט מילואים צו דעם מאַטעריאַל, װאָס איז שוין צונױפּגעבּראַכט אין לעקסיקאָן; = שיקם צו בּיבּליאָגראַפּישע ידיעות וועגן זעלטענע יירישע בּיכער, צייטשריפמן,, מאַנוסקריפּטן אדג"ל, און אױבּ מעגלעך -- די אַבּיעקטן גופא! ווייזש אָן דעם אַװשאָר די פעלערן און גרייזן פון זיין װערק! די דאָױקע אַלע דאַטן און תּיקונים װעלן מיש דאַנק אויטגענוצט װערן! -

ולמן רייוען

ויילנע, דעצעמבּער 1020

*) איפן אַדרעם : ז, רייוען, גרוים.פּאָהוליאַנקע 17, װ' 10, װילנע

1

לעקפיקאָן פון דער יידישער ליטעראַמור, פּרעסע און פילאָלאַניע

ראבאַי אייזיק (װא/ 1882 -- ) געבּי אין זאַװאַליע, קאַנגרעס: פּוילן, זיין פּאָטער, יוסף=חיים, אַ חסיד און זייער אַ פרומער, איז געווען אַ װאַלד= קאַסיר, אָבּער | בּאַלד נאָך אֵלי2 זיקס געבּורט זיך אַריבּערגץ: צויגן קיין ריש: קאַן, בּעסאַראַ: בּיע, װאו ער האָט אַרענדירט די קוויגנישע + פּאָסט; געשפּילט האָט יוסף-חיים אין שטעטל אַ גרויסע ראָלע אַדאַנק זיין לומ- דות און שיינער פּערזענלעכקײיט. זײן בּכור אֵייזיקן האָט ער אויך געשטרעבּט צו מאַכן פאַר אַ גרױסן למדן, און בּין 4 אאָר האָט ר' געלערנט בּיי די בּעס: טע מלמדים, װאָס דער פּאָטער פלעגט אַראָפּבּרענגען פון פּױלן און אַמאָל אויך פון דער ליטע, אָבּער גיט אַרױסגעװיזן קיין פעיקייטן צום לערנען, בּלוין צייט21 ווייז דורך גרויס התמדה בּאַװויזן, אַז אויבּ מ'יוויל, קען מען. צו יענער צײט אין דעם פאָטערס פּאָסט אונטערגעגאַנגען און צוליבּ פּרנסה פלעגט ער אַװעקפאָרן פון דער היים, קומענדיק צום הויזגעזיגך נאָר אױף יום?טוב, און אַײזיק האָט אָנגעהױבּן צו לערנען אין בּית"מדרש, פון זיינע עלטערע קלויזיחברים זיך אֲני געשטעײט מיט השכּלה, זיך גענומען צוֹ רוסיש, העברעיש, גראַמאַטיק, געלייענט דעם *אהבת ציון" אאַז", זיך אָפּגע* לעקסיקאַן, 3. 14

5

שוירן די פּאוֹת, בּיז מ'האָט אים צו 15 יאָר אַרױסגעטריבּן פון דער חסידישער קלויו און דאַן האָט ער אױיך אָנגעטאָן קורצע קליידער, און אַז דער פאָטער איז אויף יום"טוב געקומען אַהײם, האָט ער געפונען זיין זון גאַר אַ פאַרענדערטן, געפּרוװוט וירקן איף אים אויך מיט פּעטש, אָבּער די מוֹטער האָט זיך אַרײ= געמישט און עס איז געבּליבּן, אַז אַייזיץ איז ײאַן אַנדער מענטש". צו דער צײט זיך אָננגעהױבּן צו בּאַקענען מיט דער רוס שער ליטעראַטור, בּאַקומענדיק בי כער בי דעם לערער פון דער רוסי= שער פאָלקסשול, געשלונגען גאָגאָלן, דאָסטאָיעװסקין, טאָלסטאָיען, טשעכאָװן, אַלײן אָנגעהױבּן צו שרייבּן אין רוסיש, העבּרעיש, יידיש, און בּיים לערער, וי אויך בּיי זיינע בּאַקאַנטע, אויסגע: נומען מיט זיינע ערשטע פּראָבּן, אוך בּאַקומען מוט, האָט ער אָנגעהױבּן צו שיקן זינע זאַכן צום דרוק, אָבּער קיין ענטפער פון די רעדאַקציעס האָט ער זיך ניט דערװאַרט. דאַן האָט ער זיך בּיי יעקב מאַרק אויסגעלערנט בּוכ" האַלטעריע און לויט דעם פאָטערס רע= קאָמענדאַציע אָנגעקומען אין אַ גרויס געשעפט אין װיניצע, אָבּער אין אַ קור" צער צײט אַרום געמוזט צוריקפאָרן אַהײם און בּיזן פּריזיוו פא רבּראַכט איך שטעטל, זיך אָפּגעגעבּן מיט כּלל:טוערײי, אַסך געלייענט און זייער פיל געשריבּן, אָבּער אים איז ניט געראָטן אַפילו קיין שורה אָפּצודרוקן פון זיינע בּצרג מאַ= גוסקריפטן 1904 האָט ר' אױסגעװאַגי

ײג (1)

יי ראַבּאֵי 4

דערט קיין אַמעריקע, ואו זיך אױסגע? לערנט אַ מלאכה, אין דער פרייער צײיט ווייטער געשריבּן, אָבער אין די רעדאַק: ציעס אַלץ ניט געהאַט קיין מזל, בּיז ער האָט זיך 1906 בּאַקענט מיט יואל ענטינען, וועלכער האָט אים צונויפגעפירט מיט דוד פּינטקין, און פּינסקי האָט אין זיין װאַכנבּלאָט ,דער אַרבּייטער" פאַרעפנט? לעכט אײניקע זאַכן ר'ס, אָבּער בּאַלד זיך מיט אים װידער צעגאַנגען, װײל ער אפאַרקריכט אויף משוגענע װעגףי. דאַן האָט ר' זיך בּאַקענט מיט דער גרופּע אָנפאַנגער, מאַנילײבּ, איגנאַטאָו א"אַ, װעלכע האָבּן זיך אָפּגעהיט פון צו דרוקן אין די טעגלעכע ציטונגען און אָנגעהױבּן אַרױסצוגעבּן די זמ"בּ מיוגענד" -- די ערשטע אָרגאַניזירטע מאַניפעסטאַציע פון די שפּעטער אַזױ בּאַרימט געװאָרענע איונגע" -- וואו ער האָט פאַרעפנטלעכט זיין דערציילונג חדי רויטע בּלום", װאָס האָט זיך שוין אויס? געצײיכנט מיט דעם אײגנאַרטיקן ר'=טאָן. אַרום 1908 האָט ר' בּאַשלאָסן צו פאַרלאָזן די גרויסע שטאָט און װערן אַ פאַרמער און נאָך צװיי יאָר שטודירן אין אַ אַגריקולטורשול האָט ער בּאַקומען אַ שטע: לע אויף אַ פאַרם פון פערד אין שטאַט נאָרד-דאַקאָטאַ, וואו ער האָט פאַרבּראַכט אייניקע יאָר, זיך מיט לײבּ און לעבּן אָפּנעבּנדיק דער נײער מלאכה, און די גאַנצע צײט ניט געשריבּן, ערשט 1913 צוריקגעקומען קיין נ"י, האָט ער חתונה געהאַט, געװאָרן אַ געשעפּטסמאַן, אין משך פון אַ האַלבּ יאָר צוגעליגט זין קליינעם קאַפּיטאַל, װאָס ער האָט גע= מאַכט פון אַגריקולטור, און געמט צוריקגיין אין דער פאַבּריק. צו יענער צײיט האָט ר' אָנגעשויבּן זיין ערשטן ראָמאַן ;הערר גאָלדענבּאַרג" (צוערשט

פּאַרעפנטלעכט אין די פשריפטען", /1,

! זי 100), װאָס אין מיט פרײיך אוים?

גענומען געװאָרן פון דער קריטיק און פון דעם לעזער אַלס די ערשטע בּרייטע שילדערונג פון דעם ידישן לעבּן אויף דעם שויס פון דער אַמערי קאַנער נאַטור,. אַ גרויסן ערפאָלג האָט אויך געהאַט זיין צווייטער ראָמאַן "דער פּאָס פון ים" (אין זמ"ב ידער אינזעל", 7) און דער דריטער װדאָס װילדע לאַנדײ (!שריפטען", ע, 1919), פון צייט

צו צײט האָט ר' געדרוקט אויך קלייגע

דערציילונגען אין פאַרשײידענע ײידישע צייטשריפטן פון אַמעריקע, דערהױפּט אין די אױסגאַבּן פון די ייונגע", װי שטרוימען און וירקליכקייט", אליטעראַ: טור און לעבּען", ?פון מענש צו מענש", אװועלט אֵיין װעלט אויס", פשריפטען", קאינזעל", ?איסט בּראָדװײ", .פּאָעזיע", יפעדער", יאין זיך", /דאָס װאָרט", חנײע ועלט', פפיהרער", אקולטור", קאונדזער בּוך" א"אַ. ציענדיק חיונה פון זיין מלאכה (צו מאַכן פאָרמען פון

פרויענהיטעלעך), פלעגט ער דאָס רוב

דרוקן זיינע זאַכן אָן געלט, אונטער? שטיצנדיק דערמיט די אױסגאַבּן פון די יונגע. די לעצטע יאָרן האָט ער בּאַזונ* דערס אָפּט זיך בּאַטײליקט אין קדער צוקונפט", וואו ער האָט צ"אַ פאַרעפנט: לעכט זיינע ראָמאַנען בּעסאַראַבּער אי דען" (1922 -- 23) און פגעקומען אַ איד קיין אַמעריקע" (1926 -- /192), די דראַמע אין 3 אַקטן קאידישע מנהנים" (1926, |). 1928 איז ער געװאָרן אַ

| שטענדיקער מיטארבּעטער פון /דער

פרייהייט", װאו ער האָט אײך פריער פון צייט צו צייט געדרוקט דערציילונ: גען (למשל, /די בּייטש"--צען בּילדער פון ניװײאָרק, 1922) און פון דעם חודש: זשורנאַל ?דער האַמער".--איינער פון די בּאַדײטנדסטע און אַריגינעלסטע פאֵר=

5 ראַבּאָל 6

! שטייער פוז דער נייער יידישער פֿראָזע, האָט ר' אַרײנגעבּראַכט אין דער יידישער ליטעראַטור אַ נייעם אינהאַלט -- דעם יידישן ערדאַרבּעטער, די יידישע בּענק: שאַפּט נאָך ערד. אין זיינע װערק קומט צום אויסדרוק אַן עכטער דיכטער מיט אַ שיר ניט פּרימיטיוון אינסטינקט, מיט געזונטע חושים, מיט אַ טיפער ליבּשאַפט צו דער נאַטור, צו דער פרייקייט און שטילקייט פון דער פּרעריע, מיט אַ טיף מענטשלעכער בּאַציונג צוּ די שטומע - בּאַשעפענישן. דער ספּעציפישער ר'ס חחן נעמט זיך פון יענעם גאַטירלעכן געמיש פין נאַיװיטעט און ראַפּינירטקייט, וועלכער גיט אַרײן אַזא מאָדנעם טעם און קלינגט

אַזױ פאַרצײיטיק און אַזֹי פריש אין אַלץ, װאָס א. ראַבּאֵי שרײבּט?א --

...די דריי ראָמאַנען פון א. ר' (חהער גאָלדענבּאַרג", זא פּאַס פון ים" און װדאָס !װוילדע לאַנד") זיינען איגנטלעך אין {פּאָעמע פון -- פערד, מענטשן אָקסן, פּרעריעס, װעלדער, וועגן, בּערג, בּעוי קענישן, טרויער, פרייד, זון, רעגן, גאָט,, 2 די געשטאלטן פון זיינע װערק װערן אונז אָדער געצייגט נאָר פון איין זייט, אָדער עס װערן געגעבן בּלוז אָנצוֹ. הערענישן אויף זייער כאַראַקטער, און עס בּאַקומען זיך סילועטנצייכענונגען אָנשטאָט קענטיקע קאָנטורן, ער אין אויך ניט קיין בּריה אויף פּסיכאָלאָגישע ;פארטיפונגען" און זיילישע װאויסגראָ: בּונגען". ער איז איך גיט קיין דער ציילונגסמייסטער; ער האָט גיט קין גוסט צו ,פאַבּולירן" גלאָט אין דער װעלט אַרײין און צו שפּינען לאַנגע און פאַרדרײטע דערציילונגספעדים.. ניט מיט די מעשיות און ניט מיט דער װפֹּסי: כאַלאָגיע" און די פדראַמעס? פון זײנע העלדן און אַפילו ניט מיט דער גיקייט פון דער מיליע, װאָס ער שילדערט,

גיט ווייגיקער,

פאראינטערעסירט אונז ר! נאָר -- מיט זיך אַלײן, מיט זיין אייגענער, געזעענער און געטרוימטער ועלט, מיט זיין ווילדן, פרישן סטיל, װאָס האָט אין זיך אַזאַ, גאָר גיט היינטיקע, תּמימות און אַזאַ ניט שטאָטישע, נאַטירלעכקײט און בילדלעי כע אָנגעזעטיקטקײיט,, ניט מיט וינע עצם װערק נעמט ער אונ, נאָר מ"מ דעם אײגנאַרטיקן (קנוט האַמסונישן? גיין, ראַבּאַייִשן). נעפּלדיקן הייטל, װאָס איז אוף זײי אַרױפגעצױגן, און מיט די איינציקע, ליכטיקע אָדער טונקעלע, לעבּעדיקע פלעקן, װאָס מיר זעען דורך דעם געפּל... רי איז ניט קיין ראָמאַניסט און ניט קיין דערציילער אין דעם גע וויינלעכן זינען, ער איז אַ -- פאַרשטעל: טער -- ליריקער, און זיינע ראָמאַנען זיינען שטיקער פ אַ רגליווערט9 ליריק.. ר' געהערט צו דעם סיפ פון די לירישע קינסטלער.. לירישע שרייבּער שרייבּן דערהױפּט וועגן זאַכן, װאָס זי ליבּן. און די דרי ראָמאַנען ר'ס זיינען טאַקע ניט מער, אָבּער אויך װי די פּאָעמע פון ר'ס ליבּע. פון זיין ליבּע צוּ פערד, צו פעל: דער, צו װעלדער, צו מענטשנקינדער, װאָס לעבּן צװישן זיי און צו אַלע גאָטס בּאַשעפענישן, אַחוץ די גרויסשטאָטישע. זי האָט גיט גאָט בּאַשאַפן נאָר דער טייװול.. -- ..סדי כאַראַקטערן זיינען אין די אַלע ראָמאַנען ר'ס מער ליריש אויסגעזונגען װי אָפּגעמאָלן, עס איז דאַ אַ געוויסע אַטמאָספערע אַרום יעדער פון די פּערזאָנען, אָבּער קיין בּאָזן אוני טער זי איו ניטאָ. מיר זעען זײ אין דער לופטן שװעבּנדיק, מיר קאָנען דער? שפּירן זייער צאַרטן אָטעם מיט אונועי רע איידעלערע אינעװײניקסטע חושים, אָבּער קיין ממשות, קיין פעסטקייט האָבּן זיי גיט,. דער גאַנצער טאָן איז עפּעס אַ

4 ראַבאָי : 8

ווייטער, אַן אומבּאַשטימטער, כװאָלט געזאָגט אַ לירישער". (ש. ניגער -- די בּענקשאַפט צו דער ערד און דער פאַר ר'ן אַזױ כאַראַקטעריסטישער וייכער ליריזם דרינגען אויך דורן זײן בּוך זאייגענע ערד", וואו ער שילדערט שוין ניט די אַמעריקאַנישע פּרעריע, נאָר זיין היימישע בּעסאַראַבּיע. /פאַר אונזער דיכטער אין זײין בּעסאַראָבּיש שטעטל שוין אַ ווייטע שצַטנהאַפטיקע ערינערונג, ניט קיין רעאַליטעט. אָדער, ריכטיקער, עס איז פּאַר אים בּיידע זאַכן--אי װאָר, אי עפּעס געחלומטס, אי אַ שטיק לעבּן אי עפּעס פאַנטאַסטישס, עפּעס אַמין ליריש: רעאַליסטישער גראָטעסק, עס האָט אין זיך עפּעס פון שאַגאַלס װיטעבּסקער בּילדער. אָבּער דער ליריש-גראָטעסקער טאָן. רייסט זיך איבּער, בּרעכט זיך. אָט זיינען זי בּילדער איינפאַך רעאַליסטיש געמאָלן און אָט כאַפּן זיך פּלוצלונג אַרײן אין זײי שאַגאַלישע ליניעס און שאַגאַלישע פאַרבּן" (ניגער). ר'ס ליבּע צו מענטשן, פּרימיטיווע און פּשוטע, שטילע אָבּער קרעפטיקע,. קומט אױיך צום אויסדרוק אין זיינע הערלעכע בִּיל: דער זגעקומען א ייד קין אַמעריקע", וואו ער דערצילט אַזױי אינפאַך און אויפריכטיק, אַזױ רוַק און מיט אַזאַ מילדן הומאָל דאָס טאָגטעגלעכע לעבן פון אַ יידישן אימיגראַנט, זיין רירנדע אומבּאַהאָלפנקײט אין דער נייער סביבה, קעגן דעם שפּיל פון די פאַרבּאָרגענע לעבּנס:כּוחות. שיין זייגען ר'ס קליינע דערציילונגען, די מעשיות פון פערד, קעץ, קי אאַז"וו, די נאָװעלן פון שטאָט, װאָס צייכענען זיך אויך אויס מיט זיין אײגנאַרטיקן סטיל, װאו די גרענעץ

צװישן פּאַעזיע און פּראָזע װערט װי

אָפּגעװישט, -- אַ זאַמלונג פון ריס וערק

איז אַרױס אין 3 בּי אין פ"ג װאַמעריקאַ? מיט בּאַצירונגען פון א. העריטאָן: קאין

דער ווייטער װעכט / הערר גאָלדעג?

בּאַרג און אַנדערע דערצעהלונגען" (1918, 196){ זניי=ענגלאַנד | דער פּאַס פון ים", ראָמאַן אין דרי טײל (1918, זי 201); יאיך דערצעהל / שטאָט נאָװע: לען" (1920, ז' 267). זיין ראָמאַן זהער גאָלדענבּאַרגט איז אויך אַרױס אין דער פּרץ:ביבּליאָטעק" פון די געקליבּענע ביכער פון דער יונגער יידישער ליטע: ראַטור, צוזאַמענגעשטעלט פון נ. מייזיל און מ, ראַװיטש (װאַרשע, 1923, זי 116). פון דער אױסגאַבּע עגעקליבּענע װערק פון א. ראַבּאָיי, ווילנער פ"ג בּ. קלעצ: קין, זיינען שוין אַרױס די ראָמאַנען: ;אייגענע ערד" (װבּעסאַראַבּער יידן" -- 8, ז' 284) און /איז געקומען אַ ייר קיין אַמעריקע? (ז' 394). -- זהער גאָל= דענבּאַרג" איז פון אים אויך בּאַארבּעט געװאָרן אין אַ דראַמע א"ט חשטעכיק דראָט", אויפגעפירט מיט ערפאָלג אין קאונזער טעאַטער" אין מערץ 1925. נח שטײנבּערג, ,ינגיאַמעריקא", /' 384-1 משה נאַדיר, ,מיינע הענט האָכּן פאַרגאָסן דאָס ראָזיקע בּלוט", זי 90--191 ד"ר מ, קאנפער, , דער דיכטערף פון בּענקשאַפט", אין /140116 148452, 1922 (1)1 נ. מייזיל, אין ,בּיכער-װעלט", 1923, 11 א. גלאַנץ, אין דער יובּילײ-אויסגאבּע פון ,טאָג"?, נאָװעמבּער 424 ס. דינגאָל, װעגן דער אויפפירונג פון ר'ס אשטעכיק דראָט", אין ,טאָג" פון ||/20 5 } הערמאן גאָלד, אעקסקורסיעס אין דער אידישער דראַמאַטורגיע", אין (אונדוער בּוך', 26, 41 14 {דרײצן אמעריקאנער שרײבער", 0 1928, !1111 שמואל ראָזשאנסקי, אין דער בּוענאָס-אײרעסער , אידישער צײטונג" פון 13/7

8); סימודען, אין דער גוענאַטיאײרעסער ;פרעסע" פין װװןף 1928 ש. גיגער, אין ,שמועסען װעגען פביכער", {דרײ ראָמאַנען",

ז 254--1261 40 אין ,טאָג" פון 1א/25 8 בּ. ריווקין, ס. טשעסטערס דאָרף-בוך אַואַלף? בּרונים", אין ,פעדער", 1928, 1--111,

ראָבּאַק אברהם-אהרן (19/4 1890 ) געב' אין גאָניאַנדן, בּיאַל: סטאָקער קרייז. אין עלטער פון צוויי יאָר געבּראַכט געװאָרן קיין מאַנטרעאָל, קאַ= נאַדע, וואו דער? : צויגן געװאָרן אין אַ ענגליש-פראנ? צויזישער סביבה, אָבּער אַדאַנק דער מוטערס אָנשטרע? גונגען בּאַקומען אַ יידישע דערי ציונג אין די יתּלמוד:תּורהס פון מאָנטרעאַל און בּײ פּריװאָטע לערערס, צו 9 יאָר אָנגע: הױבּן צו לערנען גמרא, שפּעטער זיך פאראינטערעסירט מיט קבּלה, מיט דער הטעאָלאָגישער ליטעראַטור בּכלל, פאַר זיך געלערנט דיקדוק פון געזעניוסעס גראַ= מאַטיק אין ענגליש, געלײענט ײדיש -- קעגן דעם װאוגטש פון די עלטערן דורכגעמאַכט די אַלגעמײנע פאָלקסשול און מיטלשול, איז ער צו 17 יאַר אָנ" געקומען אין מעקגיל * אוניווערסיטעט, לכתּחילה -- מיט דער כּװנה זיך צו ספּעציאַליזירן אין פילאַלאָגיע, שפּעטער אַריבּער צום שטודיום פון פּילאָטאָפיע און פּסיכאַלאָגיע, 1912 געענדיקט דעם פילאָסאָפישן פאַקולטעט מיט דער װגאָל: דענער מעדאַיל פון פּרינץ װעלס" אַן אויסצייכענונג, װאָס קיין אַנדערער האָט ניט בּאַקומען פאַר די יאָרן 1903-- 17), דאן שטודירט אין דעם בּאַרימטן האַר? װאָרדער אוגיווערסיטעט אין קעמבּרידזש בּיי = מינסטערבּערגן 1913 בּאֲקומען

דעט מאַגיסטעריאַט, געהאַלטן לעקציעס -

אין דער בּאָסטאַנער /שול פּאַר סאָ: ציאַלע װויסגשאַטןי, 1916 געשיקט גע װאָרן פון האַרװאַרד קיין פּריגסטאָן אַלס מפעלאָו", 1917 בּאַקומען פון האַרװאַױ:

ראָבּאק 10

דער אוניווערסיטעט דעם טיטל ד"ר פילאָסאָפיע, געװאָרן אונטערריכטער אין פּסיכאָלאָגיע אין פּיטסבּורגער אוניווער סיטעט, זינט 1918 -- דאָצענט אין פּסי: כאַלאַגיע אין האַרװאַרד און פּראָפּעסאָר פון יורידישער פּסיכאַלאָגיע אין זנאָרט? איסטערן קאַלעדוש", שפּעטער איני סטרוקטאָר פון פּסיכאַלאָגיע אין האַר? וװואַרדער אוניווערסיטעט און לעקטאָױ פֿון דער אָנגעװענדטער פּסיכאַלאָגיע אין קלאַרק-אוניווערסיטעט, פון 1923-- 5 =+פעלאָו" אין די בּיאָלאָנישע וויסֵגי שאַפטן אין דעם נאַציאָנאַלן פאָרשונגסי ראַט, פון 1926--לעקטאָר אויף פּסיכאָש לאָגיע אין די רעגירונגס=קורסן פון שטאַט מאַסאַטשוסעטס, װאו געהאַט א קלאַס ‏ פון 931 סטודענטן. האָט געגעבּן אין 1927 אַ קורס פון פּטיכאָלאָגיע דורך ראַדיאָ פאַר סטודענטן אויף אַ מרחק פון טױיזנ? טער מיילן, --- זיין ליטעראַרישע טע: טיקייט האָט ר' אָנגעהױבּן צו 17 יאָר גלייכצייטיק אין ענגליש און אין ייריש-- אין חקענעדער אָדלער", וועלכע צייטונג 9 אויך רעדאַקטירט און אויך שפּעי טער אין איר מיטגעאַרבּעט, זינט 1913 זיך בּאַטײליקט אין פאַרשיידענע יידישע און ענגליש:יידישע צייטשריפטן, װי ד"ר זשיטלאָװסקיס /דאָס נײע לעבּען", שדי ליטעראַרישע װעלט", אליטעראַטור און לעבען", ודאָס אידישע פאָלק", זדער אידישער קעמפּמער", חפ. א. ש.", מיט סינדיקאַטירטע אַרטיקלען אין

| דער טעגלעכער פּרעסע פון גי און

פּראָװוינץ, װי /מאָרגען זשורגאַל", פי: לאַדעלפיער פאידישע ועלט", שיקא, גער ;אידישער קוױיער" א'אַ, 1918 צוואַמען מיט ד"ר ה, זאַלאָטאַ-אָװו געווען הױפּטפּוכּליציסט פון דער שװאַרהײיטי, / פארעפנטלעכט איבער 1000 אַרטיקלען אין ענגליש און יידיש, דערהויפּט איבעף

ג1 ראָבּאק

יידישע קולטור?פראַגן, יידישן פאָלקלאָר און יידישער מוזיק, יידישן הומאָר אאַז"ו, זיך אויך אָפּגעגעבּן מיט פּובּליציסטיק, ליטעראַטור-קריטיק, רעליגיאָגס?פאָרשונג אאַז"וו. אויך געדרוקט אין דער ענגליי שער אָפּטײלוגג פון ?טאָג" און פאָר: ווערטס". איינער פון די געציילטע יידי:

שע שויכטשטעלער, װאָס האָבּן זײער דערציונג פון דער פריסטער קינדהײט אָן שוין בּאַקומען אין דער גייער וועלט, האָט ר' אויך בּאַװיון אויפצוהיטן די ריינקייט און פאָלקסטימלעכקייט פון זיין יידישן סטיל, איז געװען אינער פון די פּיאָניערן פון דער ידישער זשור: גאַליסטיק אין קאַנאַדע און אַ געוויסע צייט אַ וירקנדיקע קראַפט אין איר, געווען אויך אייגער פון די פּיאָניערן פון דער יידישער של:בּאַװעגונג אין זיין לאַנד אַלס מיטגרינדער פון דער יידישער פאָלקסשול אין מאָנטרעאַל 2 -- איינער פון די ערשטע ידישע שולן אין דער װעלט, פּאָפּולאַריזירט די יידישע שפּראַך און ליטעראַטור אין דער יאַהודישער אוֹן אַלגעמײגער פּרע: סע, פּאָלעמיזירט לטובת יידיש מיט ד"ר דייוויד פּיליפּסאָן, דעם כּהףגדול פן אַמעריקאַנער רעפאָרם 5 יידנטום (זײן אַרטיקל -262 זוס0} 806 פאססם װ1685+ 5 אין װ0ס04גאה סחך פון 12/8 1918 און פּיליפּסאָנס ענטפער אין נומ' פון 1א/2 1918), אין זיין סינדיקאַטירטן אַר. טיקל אהעבּרעיִש אין אַמעריקאַנער אוני? ווערזיטעטען"-- אין שיקאַגער גאידישען קוריער" פון 1א/13 1917--זיך אויך אפ געשטעלט אויף דעם ענין יידיש אין די הויכשולן *), האָט געװירקט לטובת יידיש

*) אין קאָלומבּיאַאוניװוערסיטעט האָט פּראָם' פּרינט געהאָט דורכגעפירט, אַז מ'זאָל געבּן קורסן אין יידיש, און ד"ר מאַרגוליס האָט געהאַט איבּערגענומען די אַרבּעט,, אָבּער פּראָפ! גאָטהײל, אַ קעגנער פון

יידיש, האָט גיט דערלאַזט דערצו; אויך אין װיסקאָנ. סין האַט פּױאָפ' וואולפענסאָן געגעבּן קורסן אין יידיש,

12

אין הארווארדער אוניווערסיטעט. לעצטנס זיך פּאַראינטערעסירט מיט דער פאַרי

װאָרלאָזטער יידישער אָפּטײלונג פון דער האַרװאַרדער אוניווערסיטעטס = בּיבּליאַ: טעק (האָט זי בּאַשריבּן אין ג6/8סן סחטעם1 פון װ/26 1926 און אין די /פילאָלאָגישע שריפטןײ פון יידישן וויסג: שאַטטלעכן אינסטיטוט, בּ' | ז' 381.- 0 אין װעלכן אַרטיקל ער שטעלט זיך בּאַזונדערס אַפּ אױף װדעם צוכט: שפּיגל" פון זעליקמאַן אולמא, חדעם יודי:

שען טירייאק" כון זלמן צבי אופהויזן

און דעם פלקח טוב" פון משה שערטלס), מיט דער הילף פון אײיניקע מעצענאַטן וי ל. בּאָמבּערגער, פעליקס פולד, לואיס מאַרשאַל, זי קאַטאָלאָגירט און בּאַרײכערט מיט נייע אױסגאַבּן אאַז"וו. האָט געלייענט לעקציעס איבּער ידישע פאָלקסלידער (מיט געזאַנג:אילוסטראַציעס פון אסתּר ה* - אין בּאָסטאָן), האָט געגעבּן אַ קורס לעק+ ציעס פון פּסיכאָלאָגיע אין יידיש אי אַ דעגירונגסשול אין בּאָסטאָן (1915), האָט געהאָלכן דער אַמעריקאַנער דיכטערין אַליס סטאָן בּלעקװעל 8006) (|81408661 31006 אין אירע איבּערזעצונ? גען אויף ענגליש פון הונדערטער יידי: שע שירים פון מאָריס ראָזענפעלד, ח"ג גיאַליק א"א. אַחוץ אַ גאַגצער ריי אַרבּעטן איבּער פּסיכאָלאַגיע אין די אָנגעזעענסטע װיסנשאַפּטלעכע זשורנאַלן פון אַמעריקע און ענגלאנד, אויך אין דער נײער 5{בנודיקער 50012 01 01026614ץ800 98, האָט ר' אַרױסגעגעבּן אַ ריי וויכטיקע װוערק אין בּוכפאָרם, װוי: -זסון

1868טקומ!-//01' 01 1616066 -- אַן עקס: פּערימענטאַלע אונטערווכונג איבּער די

שטערונגען פון ווילנס?האַנדלונגען מיט אָנװענדונג אויף דערציונג, מאַראַל און אינדוסטריעלע פּראָבּלעמען (1918, ז'

106),, -שפ 10 16918 {וו2168121 400404

13 / | ראָבּאַק | 144

2415 זסוחסק -- אַ סעריע אינטעליגענץ? פּרווואונגען פאַר הויך געבּילדעטע מענטשןי (ז' 4124, בּאָסטאָן, 1920, 6טע אויפלאַ: גע 1928); צסס!סחסצץפת 204 0זפ1זס1ט86 (אוניווערסיטעטס * בּוכהאַנדלונג, קעמ בּרידוש, 1923, זי 16084 | צ9ס01תסץ5? 0269 ז20262016) מם 00204615) ת)ושו 61601ז21625 /116012 2406 (פ"ג סחד צו50616 2011606) 11048ט0ו8, קעמבּרידזש, 3, ז' 411 + 155 2טע פֿאַרגרע" סערטע אױיפלאַגע, 1928, זי 605+ש241); (* +4282/2016 01 {01097םסץפ2 סמד1 (דערז' פ"ג, 2406 װ4608, ענגלאַנד;ן גייט אַרױיס אויך אױף דײטש אין פ"ג פון פּעליקס מיינער, ליפּציג, און אין שפּאַניש, אין פ"ג פון דאַניעל כאָראָ, מאַדריד); 2016ז02:) 01 צממג8זססןטוטם 2 746021147 406 (פ"ג פ1סװפ11טגום 1/א-500, קעמבּרידזש, 1927, /' 340); זג{טקסט צפס1סמסץפם (פ"ג 4ז50-8, קעמבּרידוש, 8, זי 267); מו /2טס 1 0ז406ס/1 (דער" פ"ג, אַרום 0 ז'), האָט צ'אַ רעדאַקטירט מאַר? טאָן פרינסי שריפטן א"ט 2400 (2000004) 2630021+7 מ1 51401069 |11060/2סןאט; האָט אויך אַרױסגעגעבּן אַ זמ"בּ פון פּראָ: מיגענטע פּסיכאָלאָגן װעגן דער פּסיכאָ: לאָגיע פון כאַראַקטער א"ט פז6וטסזס צ0615002/1 01 (1925), פון זיינע ארי בּעטן אין ידיש איז צו דערמאַנען: חדי פילפאַכע פּערזענליכקײט? אין /דאָס נייע לענען", 1913), װנאַציאַנאַ. ליטעט און פּערזענליכקייט" (אַ סעריע אַרטיקלען אין ידאָס אידישע פאָלק"), ופּרץ אַלס פּסיכאָלאָג" (אין פּרץיבוך פון אליטעראַטור און לעבּען'), /די קאַ: ; עקטיווע פּסיכאַלאָגיע בי פּרץן" (אין

1661534 =, 66

*) אַגב מיט אויסצוגן פון ידישע װערטלעך, אפשר דאָס ערשטע אינטערנאציאַנאָל װיסגשאַפט= לעכע בּוך, װאָס שעפט איךף פֿון יידישן קװאַל,

זמ"ב חשריפטן" 111ע), פּרץ דער טראנס צענדענטאַליסט" אין אבּיכערוועלט", 1928 /+) זבּעציהונגען צו אידען אין אַמערײ קאַנער אוניווערזיטעטען" (אין חמאָרגען זשורנאַל" פון |װש/? 1917), װעגן אַ פאַר? איין פון יידישע געלערנטע אין אַמע? ריקע (פ, װא/13 1917), עדי אידישץ חתימה אויף דער אַמעריקאַנער מוזיק" (טו, |18/4 1917), קאידישע עניגים אין אַמעריקאַנער ענציקלאָפּעדיעס" (סו, |װן/17 8), איבּער יידישער קונסט און יידי: שע קינסטלער (אין װדאָס אידישע פאָללײ פון 128 און |א/פ 1917), עדי נאַציאָ:

גאַל:ראַדיקאַלע שולע / אַן אַמעריקאַנער

אינסטיטוציע, װאָס הייבּט אָן בּיסלעכ* ווייז צו קאַנקורירען מיט דעם טראַדי: ציאָנעלען חדר" (אין בּוענאָס:איירעסער אידישער צייטונג" פון אַ/17 1917), וועגן אַ פּראָגראַם פון יידישער קולטור? אַרבּעט (אין פילאַדעלפיער ;אידישער ועלט" פון װשִׁ/27 און אװג 1918) קאידישע טיפּען אין דער אַמעריקאַנעה ליטעראַטור? (אין שיקאַגער יאידישען ‏ קוריער" פון א/21 1917) און אַ רײ אַרטיקלען אויף דעם געבּיט פון דער יידישער פילאַלאָניע, וועלכע ער גרייט צו אַרױסצוגעבּן אין בּוכפאָרם, וי ד סעריעס אַרטיקלען איבּער יידישע ווערט: לעך (װאָס ער זאַמלט זינט זייגע גים: נאַזיסטישע יאָרן) און איבּער דער השטעה פון יידיש אויף ענגליש אין מאַנטרעאַ: לער 01001016:) 6/8! מ6484614 (1914), אַ װאָכנבּלאַט, װעלכעס ער האָט דאַן רעדאַקטירט, פאייפעמיזמען אין יידיש" -- אין וזטוס'! 165 עפֿאַראַלעליזם און

! אַסאַנאַנץ אין יידיש"-- א. רייזענס עני:

אידיש", 1922, }, אַ רעצענזיע איבער רייזענס גראַמאַטיק -- אין 01 {02זטס{ (1922)ץצ22110/00 06/0040) 200 1091150,

וי אויך איבּײַר פּאַראַזיטישע און פּאַראַ"

3

גאַגישע אותיות, פּאַראַכטלעכע פאָרמען אין ײדיש מיט אַ פּסיכאָלאַגישן אויט: פיר איבּער דעם שרעק:אינסטינקט פון יידן,. אַנגליציזמען אין יידיש, אַדװער; בּיאַלע געניטיווישע פאָרמען, אַנאָמאַלע מערצאָל:בּילדונגען אאַז"וו. פּאַר דער אוסגאַבּע עגעקליבענע שריפטען" פון פערדיגאַנד לאַסאַל איבּערגעזעצט/בּאַסטיאַ שולצע אָדער קאַפּיטאַל און אַרבּייט" (נ"י, 1916, ז' 434) מיט אַן אַרײנפיר און מיט הונדערטער פּיאָגראַפישע, קרי: טישע און טעקסטועלע הגהות פון איבּער: זעצער, וועלכער האָט דערבּײי געשטרעבּט

איבּערצוגעבּן געטריי אין יידיש לאַסאַלס ‏

סטיל און אידיאָ ם. רעדאַקטירט אַ װאָכ1: בּלאַט קדער אידישער זשורנאַל", אַרױס: געגעבּן זינט האַרבּסט 1922 אין בּאָס= טאָן פון ס. שערמאַן בּיי דער מיטאַר: בּעטערשאַפּט פון ד"ר י"מ לעװינסאָן, ד"ר בּנציון ווײיס. א. אַלמי, י"י סיגאַל און בּ. עפּשטײין. האָט געשריבּן אויך א"פ פילהאַרמאָניקוס, היסטאָריקוס, בֹּר בּרלא, אֹבּ, המתבּונן, א. גאָניאָנדוער, פּסיכיקוס, בּן עם הטפר א"אַ, איז מיטגליד פון פאַר2 שיידענע אַמעריקאַנער און יידישע וויס1: שאַפּטלעכע געזעלשאַפטן פאַר פּסיכאַ. לאָגיע, פילאָסאָפיע, ‏ אייגענישער פאָר. שונג אאַז"וו, מיטגליד:ראָטגעבּער בּײ דער רעדאַקציאָנעלער קאָלעגיע פון דעם לעקסיקאָן פון יידישע אנשיישם אין אַמעריקע א"ט /עזסמזה תוֹ סח פ'סט 0 צזש16 8 (אַרױסגעגעבּן פֿון ;דעם יירישן בּיאָגראַטישן בּיוראָ", ג"י),

אחוץ אַ מאַסע ארטיקלען און רעצעננויעס ועגן ר'ס װערק אויפן געביט פון דער פּסיבאָי לאָגיע אין די אָנגעזעענסטע וויסגשאפטלעכע אויסי גאבּן פון אַמעריקע, ענגלאַנד, פרצנקריך, זע:

-14640 ;1921 5616006 01 1460 1024וס0זא

4 (2מזגוס{ 40; יובילײיינומער פון , יידישען טאַגעבלאַט?, 1915; יובילייינומעה פון עקענעדער אָדלער?, /191ן 50טסן 24006000844 1086 6,,; /191, ז' 466; תוֹ סם 0 פ'סט צו שזשס{ 8716110840, 11926, בּיבער-וועלפ", 1928, שׂ,

ראָבאַק -- ראבּין -- ראבּינאָװיטש

אַ זאַמלונג בּילדער

16

ראַבּין ניסן (1868 -- ה) געבּי אין פּאָניעװעזש, קאַװנער געגנט, אַלס זון פון דעם אָרטיקן דיין און מורף? הוראה, ר' משה:יצחק, װעמעס רבנישע / חיבּורים און לעבּנסבּאַשרײבּונג ער האָט אַרױסגעגעבּן נאָך זײן טױט (1903) אַחוץ מאמרים אין דעם אָרטאָדאָקסישן אָרגאַן ?המודיע?" און הערות צו דעם חיבֿור װעגן חינוך א"ט יבּרומו של עולם" פון זאב קאַפּלאַן (1910) האָט ער פאַרעפנטלעכט אויף ײידיש אַ בּיכל א"ט ידי ווירקליכע עקאָנאָמיע / אַ ערקלע: רונג איבּער די עקאַנאָמישע רעכט פון דער תּורה אַלס פאַרגלייך צום סאָציאַ: ליזם" א"פ בּן-רב (וילנע, 1906) און און דערציילונגען א"ט װדי יודישע שטימע" א"פ ריב'ץ (ווילנע, 1911, זי 189),--וואוינט אין ווילנע.

ראַבּינאָוויטש איסר (ןוא/15 1895---

) געבּי' אין פּאַלעשט, בּעסא= ראַבּיע, אין אַ מיוחסדיקער משפּחה אויס פּױלן. שרייבּט אַרטיקלען און נאָטיצן, רעצענזיעס אאַז"ו, אויך א"פ אַבּיר, א, ר,, אין טשערנאָוויצער װאַרבּעטערצייטונג", קעשעניעװער קערד און אַרבּעט", ,אונזער צייט?, רעדאַקטירט די העבּרעיש:יידישע יוגנטשריפט /הנער", סעקרעטאַר פון דער רעדאַקציע ;ערד און אַרבּעטי, לעצטגס אוֹיך קאָרעספּאָנדענט פון עהעולם", ראַבּינאָװיטש יחוקאל (או/ 1890 ) געבּ' אין זװ;ניץ:פּאָדאָליער, זיין פאָטער, ;ן אײניקל פון דעם רב פייוול חריף גריידינגער, איז געװען אַ סוחר, אַ ייד אַ משכיל און אַ חובב: ציון, בּיז 13 יאַר געלערנט אין חדױ" מתוקן העבּרעיש און רוסיש, אויך בי פּריװאַטע לערער, דאַן בּאַזוכט די גימנאַזיע אין טשערנאָװיץ, צוליבּ קראַנקהײט צו 16 יאָר צוריקגעפאָרן

17 ראַבּינאַװיטש 18

אַהײם, אַלס עקסטערן דורכגעמאַכט 6 קלאַסן גימנאַױע אין קאַמעגיץ?פּאָ: דאָלסק, בּאָבּרױסק און האַמעל, שפּעטער אַװעק קיין קאָנסטאַנטינאָפּאָל, וואו שטו: דירט אין טערקישן אוניװערסיטעט צוי ערשט אויף דעם פילאָסאָפּיש:טעאָלאַגישן פאַקולטעט, דערנאָך אויפן יורידישן אָנגעהױבּן זיין זשורנאַליסטישע טעטיקייט מיט צויי מאמרים אין טשערנאָװיצער איודישען װאַכענבּלאַט" א"ר פון לֵייבַּל טױיבּיש און אין עהשלח", האָט ער אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל זיך בּאַטײליקט אין װאָכנבּלאַט ?המבשר"י, פאַרעפנטלעכט אַ ריי אַרטיקלען אין די ניייער ציוניסט: שע אָרגאַנען -דאָס אידישע פאלק" און אדער אידישער קעמפּפער" א"ר פון קי מרמר, קאַרעספּאַנדירט אין שיײדישען טאַגעבּלאַט?! װעגן דעם ידישן און אַלֵי געמיינעם לעבן אין טערקי, אויך אין אמאָמענט", קאונזער לעבּען" און קהצפירה". ערב דעם אַרײנטריט פון טערקײ אין דער מלחמה געמוזט פּאַרלאָזן קאַנסטאַנ5 טינאָפּאָל און אָפּגעפאָרן קיין אַמעריקע, וואו געשריבּן אין ,טאָג", /דאָס אידישע פאָלק", געווען געהילפסרעדאַקטאָר פון אל? דישען פאָלק" און סעקרעטאַר פון הערמאַן בערנשטיינס ,היינט", דערנאָך אינעוויי? ניקסטער מיטאַרבּעטער פון ;טאָגי, 1923--- מיטגרינדער און אֲרום 14 חדשים דער ערשטער פֿאַרװאַלטער פון דער שײדי שער טעלעגראַפאַגענטור", געשריבן איפּ יחזקאל בףחיים, ל. רײזעסאָן און עפענדי. האָט איבּערגעזעצט פון דייטש טעאָדאַר הערצלס פגעזאַמעלטע שריפטען" אין 2 בִּי (פליטעראַרישער פ"ג", ג"י, 0) גענומען אַן אָנטײל אין דער ציוניסטישער בּאַװֹעגונג און אויפן 12טן ציוניסטישן קאָנגרעס אין קאַרלסבּאַד געווען דעלעגאַט פון די ,צ"צ---התאחדות" אין אַמעריקע, לעצטנס צוריקגעצויגן פון דער זשורנאַליסטישער טעטיקײיט און

בּאַשעפּטיקט אַלס בּיונעסמאַן אין דער מיטלװועסט פון די פאַראייניקטע שטאַטן,

ראַבּינאָװיטש (אליהו=) עקיבא יי"ג איר 1862 -- פ"ד ניסן 1917) געבּי אין שילעל, קאָװנער געגנט, אַלס זן פון דעם אָרטיקן אבּ"ד דוב:בּער, צו 18 יאָר בּאַקומען סמיכה, חתונה געהאַט מיט אַטאָכטער פון דעם גביר ר' אליהו ראָונבּערג פון לאָמזשע (דערנאָך אין װאַרשע) און געועסן בּיים שװער אױיף קעסט 5 יאָר, לערנענדיק ווייטער תורה און אויך רוסיש אוֹן פּױליש, 1889 אויס: געהאַלטן דעם עקזאַמען אויף קרױגישן רב, יך בּאַזֶעצט אין זאַמבּראָו, ואו געפירט מסחר, דערנאָך פיר יאָר פאַר: טרעטן זיין קראַנקן זאָטער אַלס רב אין פּיאַטניצע, 1893 לויט דער רעקאָמענדאַ: ציע פון רב שמואל מאָהליווער אויפגע: נומען געװאָרן אַלס רב אין פּאָלטאַװע, וואו ער איז שוין פאַרבּליבּן בּיוץ טויט. צוגעשטאַנען צוערשט צוֹ דער ציוניסטי.

| שער בּאַוועגונג, איז ער בּיי דעם אוֹיפי

קומען פון דער קולטור-פראַגע אַריבּער אין לאַגער פון אירע קעגנערס און מיט דער גרעסטער פאַרבּיסנקייט בּאַקעמפּט דעם ציניזם, װי אויך די ראַריקאַלע יידישע בּאַװעגונגען, געווען אייגער פון די אָרגאַניזאַסאָרן און פירער פון דער יידישער אָרטאָדאָקסיע און א"ג אדער פּאָלטאַװער רב" אאָרגלאַנג נעװען פּאָי פּולער אין רוסלאַנד אלס דער סימבּאַל פון דעם עקסטן ידישן קלעריקאַלים, ער האָט געדרוקט אַ סך מאמרים אין העבּרעישע צייטונגען, געשריבּן אויך חידושים אין (כּנסת הגדולה", אַרױסג= נעבּן אַ פּירוש אויף מגילת הרות" אַ חיבּור וועגן ציוניזם א'ט ,משפּט בּציון" (1900) אאֲזיוו,. 1903--6 האָט ער אַרױסגעגעבן אַ אָרטאָדאַקסישן חודש = ושורנאַל א"ט װחפּלס! און זיגט 1910 -- אַ װאָכנבּלאַט

19 | ראַבּינ אַו ישש 20

;המודיע" (אין פּאָלטאַװע), וועלכן ער האָט אָקטאָבּעױ 1914 אַריבּערגעפירט אויף יידיש, ,אויף זשאַרגאַן, כּדי סזאָלען עם קענען לײענען אַלע שיכטען פון אונזער פאָלק, פון קליין בּין גרויס: מאַנסלײט, פרויען, קינדער און װער נאָר ס'פאַר: שטעהט און שעמט זיך ניט מיט אונזער יודישען מאַמע:לשון"... אין דער דאָזיקער צייטשויפט האָט ער אויך געשריבּן אַר? טיקלען אין אַ רוסיפיצירטן יידיש,

,דור רבניו וסופייו?, 411 (8, 26111; צו ר'ס צענטן יאָרצײט, אין פיוד", װארשע, מ"ה ניסן 1921

ראַבּינאָװיטש אליעור-שלמה (כ"ז אײר 1864 -- ) געבּ' אין יאַגאָטין, פּאָלטאַװער גובּ' אין אַ חסי: דישער פּאַמיליע. בּאַקומען אַ שטרענג רעליגיעזע דערציונג, האָט ער לערנעג: דיק אין פּערעיאַסלאַו גמרא און פּוסקים, אַנגעהױבּן אויך צו לייענען די השכּלה: ליטעראַטור אין העבּרעיש און יידיש, צו 18 יאָר חתונה געהאַט קײן זאָלאָג טאָנאָשע, פון װאַנען פון צייט צן צייט קאָרעספּאָנדירט א ן חהמליץ", שהציפירה",

זיודישען פאָלקסבּלאַט" א"פ אשר, אשר

בּן משה, זיך אויך דורכגעשריבּן מיט ש"ע (זע ש"ע'ס בריוו צו אים אין /צייט? שריפט", {), געזאַמלט יידישע שפּריכ? װערטער און רעדנסאַרטן פאַר מ. ספּעק. טאָר (וועלכע זיינען דערנצָך אריין אין איגנאַץ בערנשטייגס גרויסער זאַמלונג), וויצן יידישע און אַלגעמײנע, פון וועלכע אַ קליינער טייל איז--פאַרגרייזטערהייט-- אָפּגעדרוקט אין פהויזפריינד" || בּאַ: שעפטיקנדיק זיך די לעצטע 25 יאָר אַלס בּוכהאַלטער אין קיעוו, האָט ער אין דער פרייער צייט זינט 1904 געאַרבּעט אויף זיין גרויסן לעבּנסװערק חדער העב: ראַיִזמען:אוצר / אַ פולשטענדיקער וער: טערגוך פון אַלע העבּרעישע גרונדווער:

טער און זייטיקע געבּרויכלעכע 92ב= ראַיזמען אין דער יידישער שפּראַך מיט דערקלערונגען, בּאַמערקונגען, בּאַלײכ: טונגען און בּיישפּילן אין װאָסערע פאַלן, פאָרמען און בּאַדײיטונגען זיי װערן גע: בּרויכט, אויך מיט מראה:מקומות פון זײערע מקווים און אָפּשטאַמונגען"; אַלס בּײלאַגן צו דעם װערק קונען: אַ זאַמלונג פון אַלע געוויינלעכע ראשי. תּיבותן און פאַרקירצונגען אין בּריוו און אין דער יידישער ליטעראַטור מיט בּאַשײידונגען און דערקלערונגען און אַ זאַמלונג פון העבּרעישע פּערזאַנענ:

|נעמען און פּאַמיליענעמען אין רוסלאַנד

און פּױלן, דאָס דאָזיקע גרעסטע און פולסטע װערטערבּוך פון העבּראַיִזמען אין יידיש -- איבּער 50 דרוקבּויגן -- איז נאָך אין 1910 אַפּראָבּירט געװאָרן פון אַ קאָמיסיע פון דער װײדישער ליטעראַרישער געזעלשאַפט" אין קיעװו מיט מ"ג סירקין בּראש און שפּעטער

אָנגענומען געװאָרן צום אַרױסגעבּן פון

דעם איידישי פאַלקספאַרלאַג" אין קיעוו, אָבּער בּיידע אָרגאַניזאַציעס זיינען אונ: טערגעגאַנגען, איידער זי האָבּן בּאַװיזן צו רעאליזירן די גרויסע אונטערנעמונג, בּלויז דער אָנהייבּ פון זיין דערמאָנטער גרויסער אַרבּעט װעגן העבּרעישע פאַ: מיליענעמען (יכּנויי משפחה עבריים"), צונויפגעשטעלט אויפן סמך פון די פאַר. שיידנסטע מאַטעריאַלן (אַרום 1300 נעמען) איז פאַרעפנטלעכט געװאָרן (בּיז אות כ) דורך ח"ג בּיאַליקן אין זיינע חרשומות" ע, האָט אויך בּאַאַרבּעט די ערשטע דרי אותיות (5000 װערטער) פון אַ גרויסן רוסיש:יידישן װערטערבוך, ועלכעס האָט געזאָלט אַרױסגעגעבּן װערן א"ר פון אַ קאָמיסיע בּיי דער ידישער קאַ: טעדער פון דער אוקראַינישער אַקאַדעמיע פאַר װיסנשאַפטן אונטערן פֿאָרױיץ פון

21

ראַכּאַװיכש - 22

נחום שטיף, אָבּער אויך פון דער דאָזי קער אונטערנעמונג איז גאָרנישט געװאָרן. אַרבּעט לעצטנס אױף צונויפשטעלן א גרויסע זאַמלונג פון יידישע שפּריכװער? טער, ווערטלעך, רעדגסאַרטן, גלייבּע: נישן, סימנים, סגולות אאַז"וו. אין דער מינסקער זצייטשריפט" { און 11 פאַר? עפנטלעכט אייניקע נאָטיצן, װי: חוועגן אייניקע פּערסאָנאַזשן אין ש"ע'ס ווערק", מאַטעריאַלן װעגן בּדחן משה מאַראַ= כאָווסקי. שוועגן אייניקע סעמיטיזמען אין יידיש". -- איז פון דער פריסטער יוגנט אָן געװען טעטיק אין פאַרשײדענע ציוניסטישע און געזעלשאַפּטלעכע אֶר= גאַניזאַציעס און פאַראיינען אין פּערע- יאַסלאַוו און שפּעטער אין קיעיו, געווען פּרעזידיום = מיטגליד און פאָרזיצער פון פאַרשיידענע בּיבּליאָטעק:קאַמיסיעס, מיט: גליך פון דער ליטעראַרישער סעקציע פון דער קולטור*ליגע פּאַר די קאָמיסיעס פון אַרטאָגראַפיע און טערמינאָלאָגיע.

ג מ., אין {הייגט", /192, 1154 פצוקינפט", 7, 1241 עדי פרעסע", בּיענאָסיאײרעס, פון זוט/5+ 1527

ראַבּינאָוויסש אלכּסנדר =זיסקינד (כ"ר שבט 1854 -- ) געב' אין ליאַדי, מאָהליעװער גובּ', אַלס זון פון אַן אָרעמען דאָרפסהענדלער, צביהירש, וועלכער האָט אים אָבּער געגעבן לערנען צו די בעסטש מלמדים. אין דער יגנט אַ פאַרבּרענטער חסיד, אַ חב"דניק, װאָס פלעגט פאָרן קיין ליבּאַװויטש אויפן קבר פון ר' מענדעלע, האָט ער צו 15 יאָר זיך בּאַקענט מיט דער העברעישער השכּלה : ליטעראַטור, צו 18 יאַר חתונה געהאַט קיין ראָמאַנאָװע, 3 יאָר געזעסן בּיים שווער אויף קעסט, מיט דער הילף פון מאַנדעלשטאַמס װערטערביך זיף אויסגעלערנט רוסיש, דאַן זיך געקויפט אַ פערד און וועגעלע און געפּרװװוט מול אַלט

דאָרפסהענדלער, אָבּער געפּטרט דערבּיי זיין בּיסל נדן, געװאָרן אַ לערער אין מינסק, אין לובּטש, אין אַ דאָױף ערגעץ, געפאָרן זוכן גליק קיין מאָסקװע, דער= נאָך זיך בּאַזעצט אַלס העבּרעישער לערער אין װיאַזמע, פון װאַנען ער האָט אָנגעַ= הױיבּן צו פאַרעפנטלעכן זייענע ערשטע אַרטיקלען אין 8068 מואססץ? א"פ ליאַ= דיער און 016460182) מ8וטס (1882), דאַן ווידער געפאָרן קיין מאָסקװע אַרײנצן= טרעטן אַלס מיטאַרבּעטער אין 1080014ן הא, אָבּער ניט צוגעפּאַסט צו זשורנאַ: ליסטישער אַרבּעט אין אַ טאָגצײטונג, האָט ער זיך ווידער געמוזט נעמען צום װאַבײ דערשטעקן, בּאַזוכט קאַלוֹגע, אָריאָל; בּעלגאָראָד אַלס /זאָגער" איבּער דעם רעיון פון ישוֹב א"י, מיט װעלכן ער האָט זיך דורכגעדרונגען אין מאָסק= ווע, אין בּעלגאָראָד פאַרבּראַכט 3 יאַר אַלס לערער אין דעם הוין פון אַ געוויסן יהידה: לײבּ קאַצמאַן, צו יענער צײט אָנגעהױבּן זיין ליטעראָרישע טעטיקייט אין העבּרעיש מיט פעליעטאָנען אין ;המליץ"י 1889, דאַן געװאָרן אַ בּעקער, אָבּער דאָס ליטװישע געבּעקס האָט גיט אויסגענומען בּיי די בּעלגאָראָדער, און ער האָט געפּרװוט פּעדלען מיט זין ערשטער דערציילונג װעל הפּרק", 1882, איבּער דרום-רוסלאַנד, בּיז ער איז 1888 געקומען קיין פּאָלטאַװע, ואו ער אין אָנגענומען געװאָרן אַלס לערער אין דער תּלמוד:תורה, ועלכן פּאָסטן ער האָט פּֿאַר* נומען אין משך פון 17 יאָר, אַנטװיקלט אויךף אַ פרוכטבּאַרע ליטערארישע אַרבּעט אין העבּרעיִש, זיך בּאַפרײנדעט מיט װלאַ= דימיר קאָראַלענקאָן, בּרוך סטאָלפּנער און דעם טאָלסטאַיאַנער פּײינערמאַן, אובף טער דער השפּעה פון דעם לעצטן בּאַי שלאָסן צו ווערן אַן אַרבּעטער און מיט דעם צװועק 1905 זיך בּאַזעצט אין א"י

23 ראַבינאָװיטש

צו פאַרבּינדן די אידעע פון ציוניזם מיט דעם טאָלסטאַיאַנישן אַרבּעטס: אידעאַל, אָבּער צוליבּ פאַרשיידענע סיבּות געװונָרן אַ בּיבּליאָטעקאַר אין יפו, זיך אויך פֿאַר: גומען מיט פּעדאַגאָגישער טעטיקייט און די לעצטע יאָר זיך אינגאַנצן אָפּגעגעבּן דער ליטעראַטור, אין משך פון זין 240 יעריקער ליטעראַרישער טעטיקײט אין העבּרעיש האָט ר' געשריבּן ראָמאַנען, דערציילונגען, סקיצן,. אַרטיקלען, בּאַ: טראַכטונגען, פאַרפאַסט אַ יידישע געשיכ: טע פּאַר דער יוגנט, אַ כרעסטאָמאַטיע, געמאַכט איבּערזעצונגען פון בּעלעטריס2 טישע און װיסנשאַפטלעכע װערק, און הגם אין אַלע זיינע אַרבּעטן ניט אַרױס;

געוויזן קיין אָריגינעלע שעפערישע איגֿ+

דיװידואַליטעט און קיין זעלבּשטענדיקן סטיל, אָבּער שטענדיק אונטערגעקויפט דעם לעזער מיט זיין ערלעכקייט, גוט= האַרציקײט, ליבּשאַפט צו מענטשן און געטרײישאַפּט צו אַ אידעע, װאָס סיהאָט אים געמאַכט פאַר איינער פון די בּאַ2 ליבּטסטע פּערזענלעכקייטן אין א"י סיי בי די אָרטאָדאַקסישע עלעמענטן סיי אין די אַרבּעטער + קרייזן. -- זיין ליטעראַרישע טעטיקייט אין יידיש האָט ר' אָנגעהױבן אין קיוד" 1899 מיט אַ דערציילונג עדי צעלניקערין". שפּעטער האָט ער פאַר: עפנטלעכט אין ,פריינד" 1904 אַ גרויסע היסטאָרישע דערציילונג א"ט הײדאַמאַ: טשינאַ" (וועלכע ער האָט מיט געויסע ענדערונגען איגערגעזעצט אין העברעיש א"ט עבּימי חמלניצקי", קראָקע, תרס", זי 86, און פון העבּרעיִש איז זי װידער איבּערגעזעצט געװאָרן אויף יידיש א"ט אין ?חמעלניצקיס צייטען", פ"ג יפאַמי- ליענבּלאַט?, נאַדװאָרגע, 1911 זט אויס -- אָן דעם וויסן פון מחבּר, דעף- צו נאָך מיט דער צושריפט 86606 86 460 ט ); אַחוצדעם האָט ער נאָך

24

אָפּגעדרוקט אין יידיש אײניקע קאַפּיט. לען פון אַ היסטאָרישר ניט פאַרענדיק? טער דערציילונג א"ט קאונטערן פּרעס"-- אס די צײטן פון ניקאָלאַי { (אין ;פריינד", /190, 155 -- 180) און אַ פּאָליטישע אַלעגאָריע חדי צושניטע: נע לאָקשען / אַ מעשה פון אַ תּלמו= תּורה * יונגעלי (פ"ג ,די בּיהןי, אָדעס, 5, זי 16), וועלכע האָט בּשעתּה, אין דער צייט פון דעם רוסישן צפרילינג", געמאַכט אַ גרויסן רושם, האָט זוכה גע: ווען צו צוויי איבּערזעצונגען אין רוסיש (אין העבּרעיִש האָט דער מחבּר אַלן זי שפּעטער איבּערגעזעצט; אין דעם בי וו פון זיינע /כּל כּתבי? און דער צענ2 זאָר לאַנדױ ‏ מיט דעם אַרױסגעבּער האָבּן פאַר איר געדאַרפט ענטפערן דער מאַכט), זינט ער האָט זיך בּאַזעצט אין א"י האָט ער שוין מער ניט געשריבּן אין יידיש און אַפילו דאָ לעצטנס עפגט? לעך אױפגעטרעטן קעגן /אזשאַרגאָן" (הגם אין אַ פּריװאַטן בּריוו שרײבּט ער, אַז ער קען ניט זיין קיין קעגנער פון דער שפּראַך, װעלכע האָט געמאַכט זיין מוטער פאַר אַ למדנטע),

ז. פישמאַן, ,א. ז, ר' (בּיוגרפיה ובּיבליוגרפית מפורטת מכּל כּתבי א, /. ר' ומכל מה שנכתב עליו)"{ , ספר הזכּרון לא, ז, ר' (ליובל השבעים)", פֿ"ג עהסתּדרות הסופרים", תּליאביבן 06, |/41; ראובן בּריינין, ‏ ,שריפטשטעלער און פּעדאגאָג", אין ,טאָג? פון ||/8 1924,

ראַבּינאָװימש בּנימין זאב -- פֹאַר. פאַסער פון אַ בּיכעלע א"ט .דער דיש= פּוט פון אַ שילער מיט אַ קלױזניק. | אוג דער צוא מײנע בּרידער | נאָך צווייא הערליכע לידער / ויא מיט גרויס פערגעניגין / טוט אַ מוטער ײדאָס קינף פערוויגין" / אויך וויא אויף אדעם זאָרג" שטעלין זיך פערשידענע צום טאָרג" (ווילנע, דרוק פין:ראָזענקראַנץ, 1877, 1 62) -- גאַנץ שװאַכע מוסטערן פון

5

ו. בּינאַװיטשׂ

בּדחנישע גראַמען (הים יקײן בדחן האָט דאָס גיטאָן שטראָיען, / פאַר אַמע? לאדיא האָט מיר ניט גיאַרט" -- זאָגט דער פאַרפאַסער אין דער הקדמח /צום לעזער"). דאָך האָט דאָס ערשטע ליד, װאָס שטעלט פגָר אַ דיאַלאָג צװישן אַ גימנאַזיסט און אַ קלויזנער, אַ שטיקל קולטור-היסטאָרישן אינטערעס אַלס אי לוסטראַציע פון דער באַציונג פון דעם האַלבּ אויפגעקלערטן ידישן בּאַלעבּאָס אין דער ליטע צו די פראַגן כון װעלט? לעכער בּילדונג און אַלטמאָדישער יידיש= קייט מיט אַ האַלבּ יאָרהונדערט צוריק.

ראַבּינאָויטש הירש הכהן (/23 2 -- /16 1889) געב' אין לינקאָװע, קאָװונער געגנט. זיין פאָטער, דער רב פון שטעטל, האָט אים געגעבּן אַ טראַ? דיציאַנעלע יידישע דערציונג, אָבּער דעם װײסגסדאָרשטיקן ייִנגל האָט פון קינדווייז אויף געצויגן צו מאַטעמאַטיק און נאַטור: װיסנשאַפּט, די ערשטע ידיעות אויף דעם געבּיט האָט ער געשעפּט פון דער מיטל: עלטערלעכער העכרעישער ליטעראַטור, דערנאָך האָט ער זיך אויסגעלערנט דייטש און צדאַנק זיינע זעלטענע פעיקייטן און התמדה האָט ער אָן זייטיקער הילף דער

װאַרבּן אַזעלכע גרינדלעכע קענטענישן |

אין נאַטורװיסנשאַפּט, אַז צוֹ 20 יאָר איז /

ער שוין צוגעטראָטן צונויפצושטעלן אויף העברעיש א גרויס װערק,. װאָס איז ערשט שפּעטער אַרױס סטײלגװײז א"ט ,המנוחה וחתּנועה" -- וועגן סטאַטיק און דינאַמיק (1867), װמשפּטי המגבּילים" -- | איגערזעצונג פון פּינעטאָס אַרבּעט װעגן װאָרצלען, מדרגות און לאָגאַריטמען (1872),, אהוספה מדעית" -- פּאַפּולערע נאַטורװיסנשאַפּט (1871), *תּולדות האש והמים" (1876), זאבן השואבת" -- וועגן מאַגנעטיזם און דער אייגהייט פון שטאָף און עגערגיע (1876), פההרכּבה והפררה =

ידעם הודש-ושורנאַל

26

פּאַיולערע כעמיע (1876), אַחוֹץ 9 בי אויף מאַטעמאַטיק, מעטעאָראָלאָגיע, געאֵי לאָגיע, אָרגאַנישער כעמיע אאַז"ו, װאָס זיינען געבּליבּן אין כּתב=יד,. ריס בּיכער האָבּן בּשעתּו געהאַט אַ שם און אויף זי האָט זיך געבּילדעט אַ גאַנצער דור משכּילים און ישיבה:בחורים,-- אַ גרויסער ליבּהאָבּער פון יידיש, האָט ער אױיך פאַרעפנטלעכט אַ סעריע פּאָפּולער:װיסג= שאַפּטלעכע אַרטיקלען אין חקול מבשר" 1 א"ט קערהאלטונג דער געזוגדהייט (פערשטענדליך פאַר יעדען, װאָס קענן נאָר לייענען)", װעלכע זינען, טראָץ דעם דײיטשמערישן טיטל, בּאמת גע* שריבן אין אַ זייער איינפאַכן און קלאָרן סטיל און מאַכן אים פאַר אײנעם פון די ערשטע און די בּעסטע פּאָפּולאַרי= זאַטאָרס פון נאַטורװיסנשאַפט אויף יידיט, ער האָט אױך איבּערגעלאָוט אין זין עזבון פאַרשײידענע אַרטיקלען אױף יידיש. -- ר' האָט זיך זײיער פיל אָפּ. געגעבּן מיט געזעלשאַפּטלעכער טעט= קייט, געװען איניציאַטאָר פון גרינדן אַ יידישע האַנטװערקערשול אין דענע= בּאָרג, ואו ער האָט אָפּגעלעבּט אַ צייט מיט יאָרן, שפּעטער האָט ער זיך בֹּאַי זעצט אין פּט"ב, װאו ער האָט מיטגע= אַרבּעט אין דער העבּרעישער און רוסישט יידישער פּרעסע, געווען מיטרעדאַקטאָר פון װאָכנבּלאַט (84--1879) 8068 סע און אַרױסגעגעבן א"ד פון י"ל קאַנטאָר 26036) .ממט, הגם אַלײן שװאַך בּאַהערשט די רוסישע שפּראַך, און זיינע אַרטיקלען און פעליע" טאָנען פלעגן איבּערגעזעצט װערן פון העבּרעיישן אָדער דייטשן אָריגינאַל. -= אַ שאַרפזיניקער מיטשמועסער, איו ער געווען. זײער פּאָפּולער אין די קריון פון דער יידישער אינטעליגענץ.

זאַגאָראָרסקי, אין , האסיף" 111 און שׁ; ,אוצר הספרות", תר"מן ,היזפרײנד", }1, ז' 146; י"ל קאַנטאָר אין ,השלח", 41 2:3, 2111,

ראַבּינאָויטש יהודהלייבּ (לעאָן) (בּ' שבט 1862 -- ) געבּי אין בּרעסטאָװיץ, גראַדנער געגנט, אין אַ משפּחה, װאָס פירט איר יחוס פון (ו יום=טוב ליפּמאך / | העלער. האָט גע: לערנט אין די ישיבות פון דער מיר און וװאָלאָ? זשין, 1881 אַװעק קיין קיניגסבּערג, וואו ער האָט שטו. דירט מעדיצין 4 אָנגעקומען אין דער פּאַריזער סאָר. בּאָנע, פיל געאַרבעט איף פיזיק און כעמיע, אויף דער פּאַריזער אויסשטעלונג 0 בּאַקומען אַ גאָלדענע מעדאַיל פאַר אייניקע פיזיקאַלישע מכשירים, װאָס ער ד} ט אויסגעפונען, אַנגעהױיבּן זיין ליטע: ראַרישע טעטיקײיט 1887 מיט אַ סעריע פּאָפּולערײװיסנשאַפטלעכע אַרטיקלען אין זהמליץ" און זכּנסת ישראל", איז ר' 38 געווען מיטרעדאַקטאָר פון שהמגידי, 0 אינגעלאַדן געװאָרן פון א, צע= דערבּוים אַלס מיטרעדאַקטצר פון חהמליץי און נאָך צעדערגוימס טױט -- 1893 -- געװאָרן שעף = רעדאַקטאָר פון דער צים טונג, און זיינע פּובּליציסטישע אַרטיקלען, דאָס רוב א"פ איש יהודי, זיינען בשעתו געווען גאַנץ פּאָפּולער (אַן אױיסװאַל פון זי איז אַרױס אין בּוכפאָרם א"ט קהירושה והחנוך"). גיט קוקנדיק דערויף, װאָס ער האָט נִֶפט געפירט אין זיין קהמליץ" אַ ליגיע קעגן יידיש (זע, למשל, מהמליץש 7, 281), האָט ר' א"פּ איש יהודי זינט אָנהײבּ 1900 בּיז יוֹני (און אפשר שפּעי טער ?) 1902 אַרױסגעגעבן אַ זשורנאַל אין

8

ראַבינאָװיטש

יידיש א"ט קבּלעטער פון אַ טאָגבּוך / אַרטיקעלן פון לעבּען און נאַטור, וויסעג: שאַפּט און קוֹנסט", יעדעס הי -- צו 32 -- מיט אַ באַזונדערן אונטערטיטל, דהיינו: אדער אוצר" עדי בּלומען", ;דער גאָרטען', ידי דימענטין", חדי הילף", חדער װאַלד", עדי זאַנגעןי, עדי חברה", חדער טויא", ,דער ירדן", עדער כּלל", ?ליכט", ,מנורה", ,נר חנוכּה", װסנאָפּ", ?אַנבּאַר", חבּוקעט", ,גיטאַרע", אדובּראַ: ווע", +המן טאַש", ,װאַזע", װזאַל", ציון אין לונדון", איציאת מצרים", וכּרמל", זלירא", ;מאַגנעט", ײנאַטור", יסיגי", זעכאָ", /פּאַרק", וצייט", װקלאָגטאָג", ?רעגענבּויגען", קשופר", תתּרבּות", װאַקײ װאַריום", יבֹּת קוליי, חגירליאַנדע", חהנרות הללו", .דעפּאָ", קועד", אזיצונג", פחרוסת", חטרעפּ", ,ירקות", כּרפּס?, חלפּיד", אויך די דאָזיקע אַ בּיטל משונהדיקע צייטשריפט ריס איז געפירט געװאָרן אין אַלטמאַ. דיש + העבּרעיסטישן גײסט, הגם דער זשורנאַל בּאַשטײט דערהויפּט פון פּאָפּו= לער = װיסנשאַפטלעכע אַױטיקלען; פון בּעלעטריסטיק זיינען דאָרט פאַרעפנטלעכט די דראַמען איהודית" און /שמשון אוב דלילה" -- אין גאַנץ שלעכטע דייטשמע- רישע פערזן, אַ קאָמעדיע אין 4 אי א"ט זדער אומגעריכטער גליק אַדער חרטה אויפין שידוך? און אַ ריי דערציילונגען, וי קאַ מעשה מיט אַ האַלבּען רובּיל", האַ מעשה מיט אַ בּעל-עגלה", /אַ מעשה מיט אַ שניידערי, /אַ מעשה מיט אַ װײיסען האָן" (ווייזט אויס יכּנה"זס; קיין זאַך איז אין די אכּלעטטר" ניט אונטערגעשריבן), אויך אַ פּאַר איבּערזעצונגען, װי חפייגע? לע זינג" (חשירת הומיר") פון בוקי בּן יגלי, דניאל מאָרדאָוצעװס אַ דערציילונג און אַ איבערדערציילונג פון דזשאָן מיל. טאָנס עפּאַפּעע חדער פאַרלוירענער גן= עדןי א"ט ,דער שטן און זיין ערשטער.

29 ואַביג װ טש 20

סעקרעטאר וועלזעוואול?; פון די פּאַר אליטערארישש" אַרטיקלען איז אינער וועגן פֿאָלקטלידער און אַ צווייטער װעגן היל פּרץ צו זיין יובּיליי, דערבּיי װערט געבּראַכט פּרצעס עווענוס און שולמית", אָבּער אין א איבערזעצונג פון העבּרעיש, װײיל ;מיר בּאַמערקען מיט פּאַרגעניגען -- שרייבּט די רעדאַקציע אין דעם אַױ? טיקל --- אַז זיינע (פּרצעס) העבּרייאישע װערק זייגען פיל בּעסער און לעּהאַפּטער פון די זעלמע װערק, אין זארגאָן גע= שריבּען. אין דער העבּרייאישער שפּראַך, װאָס זי איז אַליײן העכסט פּאַעטיש, זיינען די ערצייהלונגען געשריבּען אויך פּאָעל טישער, שענער, אַנגענעהמער; און אין זיארגאן וואס קען זיך ווייניג בּאריהמען מיט זיין פּאַעטישען קלאַנג זייגען אויך זיינע ערצייהלונגען פּראסטער טריקע= נער", ר' האָט זיך לאַנג משתּדל געווען וועגן א יידישער ציטונג, האָט אָבּער ניט געקענט פּועלן אֲפילו, או זײינע בלעטער" זאָלן אַרױסגײן אַלט װאָכנבּלאַט און ערשט נאָך דעס גרויסן ערפאָלג פון ,דעם פריינד", װאָס האָס געגעבּן אַ שטאַרקן קלאָפּ דעם פחמליץ", אַװי אַן די דאָזיקע ציטונג האָט זיף ענדלעך געמוזט אָפּשטעלן נאַך א עקסיסטענץ פון עטלעכט און פערציק יאָר, האָט ר' אויס: געפּועלט אַ דערלויבּעניש אויף אַ צווייסער טעגלעכער יידישער צייטונג, וועלכע האָט אַנגעהױבּן צו ערשיינען זינט 1904 אין פּט"ב א"ט עדער טאָג" בי דער הויפּטי מיטאַרבּעט פון זלמן עפּשטיין, ש"ל ציטי ראָן, ה, ש. בעלענקי א"אַ און בּיי דעם - אָנטײל פון זי אָנגעזעענע "דישע אוך העברעישע שריפטשטעלער, אָבּער די נייע צייטונג האָט יט געקענט קאָנקורירן מיטן פרייגד"י און אין 6 חדשים ארום האָט זי זיך פאַרמאַכט, אייגנטלעך פאַר: קויפט געװאָרן דעם פאַרלאַג פון חפריינד",

וועלכער האָט זי נאַך אַ קורצע צײט געפּרוװוט אַרױסגעבּן אַלס װילנער אויס? גאַבּע פון ,פריינד" אונטער דער אדמי= ניסטראציע פון אברהם קונין, אָבֶּער אָן שום ערפאַלג (זע איך פש"ע-בוך"). רי האָט נאָך אין משך פון עטלעכע יאָר. געשריבּן פון צייט צו צייט אין {פרייגד? װיסנשאַפּטלעכע פעליעטאָנען א"פּ ד"ר אַליעניסט, אויסגעצייכנט דורך זײער לייכטן און פּאָפּולערן סטיל, דאַן זיך צוריקגעצויגן פון דער זשורנאַליסטיק. ערשט גאָר די לעצטע צייט האָט די ניט אים געצװאונגען וידער זיך צו נעמען צו דער פען און ער דרוקט פון צייט צו צייט אין /מאָמענט? און אין נ"ייער /טאָג" בריוו פון לעגינגראַד, דערהויפּט פון דעם רעליגיעז: קהלישן לעבּן, די ידיעות פון דער יידישער פּרע? סע, אַז ער איז לעצטנס אַ שמש אין אַ לענינגראַדער מנין, זאָגט אך תּהילים אוֹן האַלט דרשות פאַף 20 רובּל אַ חודש, װאָס די שחברה תּהיליט" צאָלט אים, זיינען שפּעטער אָפּגעלײקגט געװאָרן. 8ן, א 28, 26111; פדור רבניו וספריו", ח' א; יאפ"ז, אין קאוצר הספרות", //1; ,אחיאסף", ||1; ש, ל, ציטראָן, אין , העולם" 1927 10 אין װילגער טאָג" יובּילייינומער (1)2500 א. רייזען, עפּיזאָדן", אין פרייהייט"{; {כתוכים", 415 בֹתן גריגבלאָט, ,דער סוף פון א שריפטשטעלער", אין קאָװונער ,אידישער שטימע? און ריגער פפרי= מאַרגען"ן ש"עיבּוך" צ, דרוק, ;צו דער גע" שיכטע פון דער יודישער פּרעסע", ז' 31--32, ראבינאָויטש יצחק (13/8 1846 -- ןפ 1900) געב' אין קאָװנע אין אַ פרוי מער פארמעגלעכער פאַמיליע. געלערנט הי אַלטמאָדישע מלמדים, אָן שום סיסטעם, דערפאַר קנאַפּיװאָטס געקענט תּנך, אָבּער שוין יינגלװוייז אַרױסגעװיזן גרױסע פעיקייטן און געפּרוּװוט שרײיבּן מליצות - און שירים, צוּ 14 יאָר זיך בּאַקענט

! מיט אברהם מאַפּו, וװועלכער איז אופי

31 ראָבּ נאָװיטש יוסף

מערקזאַם געװאָרן אויף זיין בּאַנאַבּונג, געלערנט מיט אים העבּהרעיש, דיקדוק און דײטש; דערנאָף האָט אים דער פאָטער אַװעקגעשיקט קיין טאַפּעזשישעק צו לעױנען בּײ הרב ר' שמואל: מאיר, 1865 אַװועק קיין ווילנע אַרײ1? צוטרעטן אין דער ראַבּיג צרשול, אָבּער קראַנק גע? װאַרן און צוריקש געפאָרן אַהײים, 7 חתתונה געהאַט קיין טעלז, װאו ער האָט זיך בּאַפרײנדעט מיט מרדכי נאַטאַנסאָן (זיין כריס זײדע) און מיט יהודה?לייבּ גאַרדאָן, ער האָט פאַר? עפנטלעכט שירים, לירישע און נאַציאָ: נאַלע, אין װהמליץ", קהבּוקר אור", ?;האסיף", יהכּנסת", פהכּרם" א"אַ און זי האָבּן געמאַכט אַ רושם אַדאַנק דער קלאַנגפולקײט פון פערז און דער אוֹיפ: ריכטיקייט פון געפיל, אָבֹּער די אומ? גינסטיקע פאַרהעלטענישן האָבּן געשטערט די אַנטװיקלונג פון זיין פּאָעטישער נאַ: גאַבּונג, 1887 האָט ער זיך גאַזעצט אין װילקאָמיר, אין 2 יאָר אַיום אױיסגע? װאַנדערט קין נ" צוֹ זײנע קינדערי דאָ האָט ער אויך אָנגעהױבּן זיין ליטע: ראַרישע טעטיקײיט אין ײדיש, װעלכע איז בּאַשטאַנען דערהויפּט אין איבּער2 ועצן אָדער בּאַאַרבּעטן פהעכסט:אינטע:

רעסאַנטע" ראָמאַנען, פאַר ?י ײדישע צייטונגען און פאַרלאגן, דערהויפּט פאַר ;היבּרן פּאַבּלישינג קאָ". זײן ראָמאַן ;דער מענשענפרעסער" האַלט

6 בּענד! גיט קליין זיינען אויך די אי בּעריקע, װוי קאונשולדיג געליטען" (1895),

;דאָס גערויבּטע קינד", אדער פרויעג=ף ‏

העגדלער", קאונשולדיג אין משוגעים:הויז"

58

אאַז"וו, װאָס בּאשטײען פון 10 -- 12 בּ' יעדערער. אַחוֹצדעם האָט ער איבּערזעצט

אויף יידיש פּרץ סמאָלענסקינס ראָמאַנען

חקבורת חמור" א"ט ,דער שטאָדט:מסור? און קשמחת חנף" א"ט אשוינדלער". פון זיינע שירים זײנען אין בּוכפּאָרם אַרױס: חזמירות ישראל" (1891, 2 ט'), זנגינות בֹּת יהודה" (1896), על נהר כּבר" (נ"י, 1897), י!פּרחי חרף" (ב"י, 0), האָט אויך אָנגעשריבּן אייניקע יידישע לידער, פון קאַפּן פּאָעטישן ‏ ווערט, אָבּער אין אַן אויסגעצייכנטן יידיש,

פן, 8; 9ס2, 14111 ,דור רבּניו וסופריו", ח' אן ;חכמי ישראל באמריקא"ן , אוצר הספרות", 1 82-74 (ר'ט אַװטאָבּיאָגראַפיע); ץז02116) 3 6660ז1160 /ס, לאַנדאָן נָמ. בּאַסין, , אַנטאָ? לאָגיע", 1} ג, בּאַדער, ,די װעלט', מאַי 1900,

דאבּינאָויטש יעקב (1806 -- ) געבּ' אין װאָלקאָװיסק, גראָד? נער געגנט, אַלס זון פון אַ רב. האָט שטודירט, 1900 -- 4, אין בּערנער אוני. וערסיטעט. דעביוטירט א"פּ רב יוך מיט אַ ציוניסטישער בּראָשור חיואו איז אונזער עולם? / אַ ערנסט װאָרט צום פּאָלק? (בּאַרדיטשעו, תּרנ"ט), זינט 1 בּאַטײליקט אין דער העבּרעיִשער ליטעראַטור, פאַרעפנטלעכט אַרטיקלען, פעליעטאַנען, דערציילונגען, דראַמען ‏ אאַז"ו, האָט ער פון צײט צו צײיט אויך געשריבּן אין ?אירישען ק:מפּפער" א"פ ציוני כּרולטרי און א"פ יונ" פּשוט, פאַרעפנטלעכט אַבּראָשור אין דער זציוניסטישער קאָפּיקע:בּיבּליאָטעק?, וואוינט זינט 1910 אין א"י, ואו ער האָט אַ נחלה.

דאַבּינאָויטש יוסף (א23/1 1837 -- ש/12 1899) געב' אין אָרגעיעװ, בּעסאַ - ראַבּיע. גאַקומען אַ שטרענג חסידישע. דערציונג, פלעגט ער אין דער יגנט נאָך, צוזאַמען מיטן פּאָטער, פאָון צום

23

בּעלזער רבּין און נאָך דער חתונה

געװאָרן אַ מקורב צום בּעלזער הויף, אַדאַנק זיינע פעיקייטן בּאַקומען אַ שם אין דער חסידישער סביבק, אָבּער או? טער דער השפּעה פון אַ ליטװישן מלמד, װאָס איז אָנגעקומען קיין אָרגיעו, גע: װאָרפן דעס חסידישן שטייגער, געװאָרן אַ משכּיל, האָט זיך מיט גרויס התמדה גענומען צו אַלגעמײנע לימודים, אין אַ קורצער צייט אױסגעהאַלטן דעם עק; זאַמען אויף פאָלקסלערער, געווען דער איניציאַטאָר פון גרינדן אין אָרגעיעװ אַ מוסטערחאַפטע תּלמוד:תּורה, אַלין אין איר געלערנט מיט די תּלמידים רוסיש און זי אַװעקגעשטעלט אויף אַ הויכער

מדרגה, דאַן זיך בּאַזעצט אין קעשעניעוו,-

וואו אַנטװי?לט נאָך אַ בּרײטערע גע זעלשאַפּטלעכע טעטיקייט אויפן געבּיט פון חינוך און פון פאַרשפּרײטן צוישן דער יידישער בּאַפעלקערונג ערדאַרבּעט, געשריבּן מאמרים אין די העבּרעישע צייטונגען, אין אהבּוקר אור" (למשל -- וועגן פאַרבּעסערן דעם מצב פון רבנות, 8, /7:-8) און דערהױפּט אין זהמליץי (דעבּיוטירט האָט עֹר נאָן אין חקול מבשר", 1870, ז' 61, מיט אַ קאָרעספּאָג. דענץ פון זין שטעטל) און געקראָגן אַ נאָמען צװישן די משכּילים אין דרום:

רוסלאַנד (אַװי, למשל, שרײבּט װעגן ‏

אים ליפּפא אין זאסף המוכיר" {;

חמהחכם היקר הנ"ל נדפסו כמה מאמרים /

יכרי ערף אשר כלם אומרים כבוד לכותבם"), נאָך די פּאָגראָמען געװאָרן איינער פון די איבּערגעגעבּנסטע חובבי: ציון, געגרינדעט אין קעשעניעוו אַ חברה פאַר ישוב א"י, געװאַלטן דרשות וועגן דעם אין בּתי-מדרשים, נאָך פּסח 1882 געפאָרן קיין א"י אַלס דעלעגאַט איין: צוקויפן פאַר דער חברה אַ נחלה, זיף אָפּגעשטעלט אין קאָנסטאַנטיאָפּאָל, פַּדי

לעקסיקאָן בּי /+1|

ראַבּיגאַװיטש יוסף 31

זיך צוֹ טרעפן מיט אָליפאַנטן, אָבּער יענער האָט אים ניט אויפגענומען, און דאן איז ר' אַרױס אין זהמליץ" מיט אַ לאַנגער קאַרעספּאַנדענץ קעגן דעם בּאַרימטן ענגלישן פּאַלעסטינאָפיל, װאָס ס'האָט אַרױסגערופן אַ רעש אין די קרייזן פון די זוובבי:ציון, און ווען ער איז צוריקגעקומען פון א"י אַן אַנטטױש: טער אין די מעגלעכקייטן פון אַ געזונטן יידישן ישוב דאַרטן, האָט ער זיך דער= װײטערט פון דער בּאַװעגונג און אוג? טער דער השפּעה פון דעם פּראָטעס+ טאַנטישן מיסיאַנער פאַלטין אינגיכן אויפגעטרעטן אַלס גרינדער פון אַ סעקטע פון ידישע קריסטן (ײנײטעסטאַמעג= טישע איזראַעליטן"), אַזױ:אַוום ממשיף זייענדיק די רעליגיעז-רעפאָרמאַטאָרישע בּאַװעגונג, װאָס עס האָבּן פאַר אים אָנגעהױבּן אין דרום:רוסלאַנד די חגייסט? לעך-בּיבלישע בּרודערשאַפט" פון יעקב גאָרדין און די סעקטע חנײאיזראַעל" פון יעקב פּרילוקער. די עיקרים פון דער נייער לערע האָט ר' פאָרמולירט אין זיין העבּרעישן קאַטעכיזיס א"ט חשלשה עשרה הנחות" (געדרוקט אין קעשעניעוו), ‏ לט װעלכע עס װערן אָנערקענט די עיקרים פון קריסטנטום, אַחוץ בּלויז אייניקש, װאָס זיינען שוין צו שטאַרק סותר דעם בּיבּלישן יידנטום, און עס װערן איבּערגעלאָזט אײניקע גאציאַנאַל:יידישע אינסטיטוטן, װי שבת און מילה (להיפוך צו יעקב פּריל? קערס שיטה). אָבּער פאַקטיש האָט די נייע בּאַוועגונג, װעלכע האָט זיך איג גאַנצן געפונען אונטער דער וירקונג און גיט-אָפיציעלער אָנפּירונג פון מיסיאָ: גנער פאַלטין, דעגענערירט אין א געוויין? לעכער מיסיאַנערישער אונטערנעמונג, צוזאַמען מיט 11 חסידים זיינע, בּתוכם

{ זיין ייַנגערן בּרודער אפריםייעקל, האָט

)2(

23 ראַבּ נאָװיטש יומף | 26

ר' געגרינדעט אַ יידיש:קריסטלעכע גע?

מיינדע, פון מיניסטער"ום פאַר אינעוויי=

ניקסטע ענינים אַקומען דערלױבּעניש אויף אַ בּאַזונדער געבּעטהויז, וועלכעס האָט זיך געעפנט אין דעצעמבּער 1884 א"ט יבּית:לחם", ואו די עבודה פלעגט אָפּגעריכט װערן אויף לשון : קודש און רי פלעגט האַלטן דרשות אויף ידיש וועגן קריסטנטום (טײילמאָל האָט אויך פאַלטין געזאָגט אַ דרשה). די נײע גע מיינדע, וועלכע האָט בּאַקומען אַ געלט: אונטערשטיצונג פון די מיסיאָנערן, האָט ניט געהאַט קיין ערפאָלג, און {|ן/ 1885 האָט ער אין ליפּציג זיך געשמדט אויף אַ קאָנגרעגאַציאָנאַליסט (אַ פּראָטעסטאָנ: טישע שיטה, האַלבּ צװינגליש האֲלב קאַלװיניסטיש) אוֹן דאַן האָבּן אייניקע פון זיינע אָנהענגער אָנגענומען פּראַ: טעסטאַנטיזם, דער דאָזיקער אָפענער שמד האָט אױפגעדעקט דעם אמתן כאַראַקטער פון דער באוועגונג. דער איבּערגאַנג פון די ניי:איזראַעליטן ניט צו פּראַװאָסלאַװיע, נאַר צום פּראָטעס: טאַגטיזם האָט דעררגונט ק. פּאָבּעדאָ: נאָסצעװן און די סעקטע האָט פאַר: לוירן די שטיצע פון דער רעגירונג, סוף זי 80ער יאָרן איז די בּאַװעגונג, װאָס ר' האָט געשאַפן, אינגאנצן פאַף: שטאָקט געװאָרן און די ?געמיינדע פון די יידישע קריסטן" איו צעפאַלן, שפּע: טער װאָבּן די משומדים:מיסיאָנערן, װאָס האָבן געפּרוװוט פאַרשפּרײטן לוטעראַניזם צװוישן די יידן אין דרום-רוסלאַנד, זיך בּאַטראַכט װי 'ר'ס אידעישע נאָכפאָל: גער. ר' אַלײן איז אויף דער עלטער אַרײנגעפאַלן אין א

װי מ'דערציילט, זאָל ער פאַרן טױט האָבּן געבּעטן, מזאָל אים מקלר זין אויפן יידישן בּיתיעלמין, װאָס ס'האָט נאַטירלעך גיט געקענט אויסגעפירט װערן.

אַ מרהישחורה און

זיין ליטעראַרישע ירושה אין יידיש איד אַ זאַמלונג מיסיאָנערישע שירים א"ט ?פערשיעדענע ליעדער פון אַ אמתען יודען:פריינד" (לײפּציג, 1885),

8 ; 223, 4111 ; א. טשעריקאָװער, -110 טתעהסבןץ חוסם, סגן {א, " 169 -- 771 (מיט אַ בּיבּליאָגיאַפיע)! ג. ה. דאלמאן, -801900( 04 412012660 2409 01491606)ׂ 060150626

040טא; ש"ל ציטראָן, ,משומדים', } זי 2 -- 4138

דאַבינאָװיטש ישראל (1894 -- | =) געבּ' אין בּוטען, גראָד: נער געגנט, אין אַן אָרעמער פאַמיליע. איז געוען אַ

זיין פאָטער, משה:דוד, קלעזמער און אַ כדהן בּן בּדחן, בּאַקומען אַ טראַ: דיציאָגעלע. ריךיל2 שע דערציונג, צו 3 יאָר אַרײנגע- נומען געװאָרן אין דער שטעטלשער קלעזמער = קאַפּע: | ליע, צוערשט אַלט פּייקלער און דערנאָך אַלס צווייטע פידל. ווען דער פאָטער האָט צוליבּ קראַנקהײט מער ניט געקענט גיין אויף חתונות, האָט מען אויף דעם יינגל ישראל אַרױפּגעװאָרפן אויך די ירושה פון בּדחנות, און ער פלעגט פאַרפּאַסן כּלה:באזעצעכצן און אַנדערע גראַמען וועלכע האָבן שטאַרק אויסגענומען בי דעם עלטערן עולם, װאָס האָט געזען אין אים װאַ גילגול פון דעם זיידן"-- הירשל בּדחן, וועלכער איז בֹּשעתּו גע ווען בּאַרימט אין זיין געגנט. 1911 אויס: געװאַנדערט קיין קאַנאַדע, וואו אַ צייט מיט יאָרן געאַרבּעט אַלס שניידער, אָפּ. געבּנדיק זיך גלײיכצײיטיק מיט זעלבּסט- בילדונג און לערנענדיק מוזיק. יאַנואַר 8 פאַרעפנטלעכט זיינע ערשטע אַר2

27 ראַבּינאָװויטש 38

יטיקלען -- אַן אָפּהאַנזלונג איבּער /דער קליאטשע" פון טענדעלע מוכר?טפרים -- אין אקענעדער אָדלער", אוין זיך בּאַ- טייליקט אין פאידישען זשורנאַל" פון טאָראָנטאָ, אין ?דעם וועג" פון דעטראָיט, דאַן אַרײן אַלס שטענדיקער מיטאַרבּע? | טער פון אקענעדער אָדלער", וואו דער הופּט זיך אָפּגעגעבּן מיט אימפּרעסיאָ= ניסטישע בּאַריכטן פון מוזיקאַלישע קאָנ" צערטן, טעאַטער אדג"ל, געשריבּן אויך פּעליעטאַנען א"פ ישראלי. לעצטגט מיט? רעדאַקטאָר און הױפּטמיטאַרבּעטער פון דער צייטנג, בּכלל אינער פון די ערנסטסטע און בּעסטע ידיש:קאנאַדער פּובליציסטן, מיט אַ גרויסן אינטערעס פאַר די מאָדערנע יידישע קולטור-פּראָבּלעמען, צײכנט זיך אויך אויס אַלס שריפטשטע: לער איבּער מוזיק, אויפן װעלכן געבּיט ער האָט פאַרעפנטלעכט ארי אינטערע= סאַנטע שטודיעס און עסײען, הי די שטודיע איבּער ידישער מויק, איף מקור און איר ווירקונג אויף דער וועלט מוזיק (אין חקענעדער אָדלער"), זלעאָ אַרנשטײן" (אין זניואַנסן", 1921), חמוויק און טומלי (אין /איגאייגעם?, |1), זבּעט האַװענס סוד" (אין װקאַנאַדע", 1925, { -- גו), אדיסאָנאַנטן" (סג, 1), קדושעז און דער הײמישער קלעומער" אין שיקאַגער חקולטור"? ,13 -- 14), אאַז"ו, האָט אויך געשריבּן עסייען איבּער ליי טעראַטור (צ"אַ אין חרויערד" /192, {-- וועגן יהואשן), טעאַטער, יידישער שול, דער ספּעציפישער יידישעךר שול-פראגע אין קאַנאַדע - צוֹליבּ דעם קאַמפּ פון די פֿראַנצױזן-קאַטױלן און די ענגלעג. דער-פּראַטעסטאַנטן -- געווידמעט אַ ספּע: ציעלע אַרבּעט א"ט פרי געשיכטע פון אידישען שוליפּראָבּלעם אין קויבּעק", אויך מיט ענגלישען טעקסט (פ"ג אקעגע= דער אָדלער", מאָנטרעאַל, 1926, זי 34),

צוזאַמען מיט א. ש. שקאָלניקאָװ האָט רי געמאַכט א פּרוו צו גרינדן אַ ערגסטן אָרגאַן פאַר ליטעראַטור און קונסט א"ט אקאַנאַדע", אָבּער מער װי 3 ה' פון דעם דאָזיקן שיינעם זשורנאַל זיינען ניט אַרױס (יולי -- דעצעמבּער 1925), צוזאַמען מיט ה. װאָלאָפּסקי און 3. ג. זֹאַק רעדאַק: טירט די גרויסע און אינהאַלטסרײכע יובּילײ:אױסגאַבּע פון קקענעדער אַד5 לער", 1927, ז' 126,

אין , פעדער" 1925,

3 קאַצעגעלסאָן, ווע.

ראַבינאַװיטש מאָמי (1890 -- ) געב' אין יאָס, רומעניע. האָט בּאַקומען אַ טראַדיציאָנעלע יידישע דער: ציונג, געלערנט אין חדר און בּית:מדרש, שפּעטער זיך גענומען צו ועלטלעכער בילדונג. זינט 1911 זיך געדרוקט אין זהצפירה", לעמבערגער חהצופה", מיטגף2 ארבּעט אין דער רומענישיציוניסטישער 40 1121/6, אין 1168גו מגח, געווען אייגער פון די װיכטיקסטע מיטאַרבּעטער פון די ומ"ב קליכט" (זע פרידמאַן מאַטעס) און פון דעם בּראילער ײהאַמער" (1915) א"אַ, אַרױסגעגעבּן אַ הומאָריסטיש בּלעטל די פּאָהן"' (2 נוֹמ'),. האָט געשריבן פובּליציסטישע אַרטיקלען און הומאָריסטל: שע צײט:פעליעטאַנען, בּאַזונדערס זיך אויסגעצייכנט מיט זייגע סאַטירישף לִי= ‏ דער, אויך א"פ ר. מאַקס, רי מאָטי, דער היציקער, ד"ר אַספּערין. שפּעטער זיך בּאַזעצט אין בּוקאַרעשט אַלס סעקרעטאַר פון דער ציוניסטישער אָרגאַניאַציע. פּריװאַטע מיטטײלונגען פון י. בּאַטאָשאַנסקי און יע

ראַבינאָװויסש מיכאל (א' תּמוז 1914+6) געפ' אין בּריסק-דליטא אַלס זן פון דעם רב ישראל-צבי ה/ אַן אָפּשטאַמליגג פון דעם גאון בעל

| זפּנים מאירות". אַלס סוחר אין בּריסק,

29 ראַבּינאָויטש 40

זאָט ער זיך אויך אָפּגעגעבּן מיט קהל: שער און ציוניסטישער טעטיקייט, גע? ווען איינער פון די ערשטע אַגיטאַטאָרן פאַר חיבּת-ציון", זיך בּאַטײליקט אַלס דעלעגאַט אין ציוניסטישע קאָנגרעסן, פלעגט אָפּט אויפטרעטן מיט ציוניסטי: שע רעדעס אין בריסק א"אַ. שטעט. ער האָט געדרוקט מאמרים אין עהצפירה", חהלבנון", פהקול" א"אַ, אויך אין זיודי: שען פאָלקסבּלאַט! א"פ בּן יצהר און אַרױסגעגעבּן אַ סיפור א"ט לאור מתּנה" (װאַרשע, 1895),

,דור רבּניו וסופריו", |1,

ראַבּינאָװיטש מיכל (=יצחק) (איתּמוז 79 -- ' ) געבּי אין דער מיר,

מינסקער געגנט. זיין פאָטער, רי יעקבף

גרשון, רב אין שורװילישאַן, האָט גע= שטאַמט פון אַ לאַנגער קייט רבּנים; פון דער מוטערס צד משפּחה מיט די יראָ: זשענויער קדושים" (זַקהָם). האָט געלערנט אין חדרים און אין די ישיבות פון טעלן און סלאָבּאָדקע, שוין צו בּר:מצווה גע האַט דויכגעלערנט טױיזנט בּלאַט גמרא, דאַן אָנגעהױבּן צו לייענען לשון-קודש: דיקע מליצה-ביכלעך, אוגטער דעם גװאַל- דיקן רושם פון מענדעלעס /קליין מען: טשעלע", װאָס ער האָט אויסגעלערגט אויף אױסװײניק, זיך גענומען צוֹ שקענ: -טעניש",, פּאַר אַפּיקורסות אַרױסגעטריבן געװאָרן פון דער ישיבה, געווען אַ עקסטערן אין פּאָניעװעזש, פון דאָױט פאַרפנטלעכט אַ סעריע אַרטיקלען איבּער י"ל פּרץ אין חהצפירה" און מיג סירקין האָט אים פאַף? געלייגט שטענדיקע מיטאַרבעט. חתונה געהאַט 1902 קיין מינסק, האָט ער צװאַ: מיט זיין שווער, מיכל האַלפּערן, דעם מחבּר פון דעם חספר הנוטריקוף, געפירט אַ בּוכהאַנדלונג: אַנטיקװאַריאַט, װאָס האָט אים געגעבּן די מעגלעכקייט צו דערלערגען די יידישע בּיבּליאָגראַפיע,

האָט אַ סך קהוספות, הגהות ותקונים" צף בּן-יעקבס ?אוצר:+הספרים", אויך פאַרטיק געמאַכט אַ װערק אין יידיש ודי יירישע בּוכדרוקערייען אין װייסרוסלאַנד" מיט. אַ בּיבּליאָגראַפישער רשימה פון די ווערק,. װאָס האָבּן זיך געדרוקט אין די אאָרף 13--1836 אין דובּראָוונע, ליאַדי, מאָהש ליעוו, מינסק, קאָפּוסט און שקלאָ, אויך צונויפגעזאַמלט אין יידיש אַ גרויסע קאָלעקציע פון סגולות, אָפּשפּרעכענישן,.

שפּריכװערטער, רעדנסאַרטן, וויצן, העבי

רעיישע עלעמענטן -- גלייכע און פּאַראָ דירטע. -- זינט 1902 געשריבּן אין;המליץ? דעם קליינעם פעליעטאָן אבּתּפוצות ישראל" א"פּ צבי רבּין; אין חפריינד" 1903, אי ל. ראַבּינאָװויטשעס /טאָג" 1904 און שפּע טער אין ?היינט"--בּריוו פון מינסק, אַרש. טיקלען א"פּ אַ שיינער ייד, אויך דעם קליינעם פּעליעטאָן (אין /טאָג") א"ט ץאַ וועלט מיט וועלטעלעך" א"פ פּעמון, אויך מיטגעאַױבּעט אין והומן? -- צ"א מיט ליטעראַרישע רעצענניעס א"פ בּן* אַברהם און אין די מינסקער יידישע צייטונגען און זמ"בּ -- אונטער פאַרשיי= דענע פּס"ג. װא/ 1918 - װשֵן 1919 געװען רעדאַקטאַר פון דער טעגלעכער צייטונג ,דער איד" -- אָרגאַן פון מינטקעף גליל פון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע, צו וועלכער ער געהערט זינט 1897, אוף אין דער צייטונג געדרוקט אַחוֹץ אַר= טיקלען און פעליעטאָנען אויך פאָלקס. טימלעכע מעשיות. 1919--20, בּשעת מינסק. איז געווען פאַרנומען פון די פּאַליאַק, געדרוקט אין חהצפירה" אַ סעריע פאָלקס= טימלעכע דערציילונגען, אַ אָנהײבּ פוך אַ גרויסער אַרבּעט ;אמונות והודיות, סגולות ולחשים" (פאַלקלאָריסטישע פאַר= שונגען) א"אַ און אין קהיינט" אַרטיקלען איבּער די פּױליש=יידישע בּאַציונגען אין אַקופירטן װייסרוסלאַנד, 1921--22 גְע=

41 ראַבּלגאָװיסש 42

ישריבּן אין קאָמוניסטישן אוועקער" ועגן |

יידישן פאָלקלאָר און צו דער געשיכטע פון די יידן אין װײיסרוסלאַנד, געווען פאַר: װאַלטער פון דער יידישער היסטאָרישער קאָמיסיע פאַר װײסרוסלאַנד, געלײענט אויף לערער-קורסן (1921) אַ ציקל לעק: ציעס "דער אַלטער "דישער לעבּנס: שטייגער אין װייסרוסלאַנד", 1922 צװײ מאָל געווען אַרעסטירט אַלס ציגיסט, בּאַפּרײט געװאָרן אָן אַ פּראָצעס אונטער אַ חתימה ניט צו פאַרנעמען זיך מיט קיין

1925 פאַרלאָזט מינסק און זיך בּאַזעצט אין ירושלים, וואו ער פירט אַ בּוכהאַנד? ילונג, דרוקט פון צייט צו צייט אַרטיקלען אין אדבר", צ"אַ זכרונות איבּער ב, בֹּאָ- ראָכאָוו,, בּיבּליאָגראַפישע נאָטיצן און רע* צענזיעס, האָט אויך פאַרעפנטלעכט אייניקע קליינע דערציילונגען און פאָלקס:מעשיות, װי זבּזכות הרבּנית", חהראב"ד והמורה הוראה", *ִתּקון שבועות על הגהר" (ירושלים תּרפּ"ו, סעפּעראַטע אָפּדרוקן -פון חהתּור"), | ראַבּינאָװוימש צבי = הירש 11א/20 1863 -- ) געבּ' אין שאַװל, קאָװנער געגנט, אַלס זון פון אַ אָנגעזע: ענעם בּאַלעבּאָס, װאָס איז געווען בּאַקאַנט אין שטאָט א"ג צליהו קעלמער. צו 6 יאָר שוין געלערנט תּלמוד, צו 12 אַריין אין דער ישיבה, און ר' יוסף-זכריה שטערן האָט אים זײער ליב געהאַט פאַר זיין גרויס בּקיאות, דערנאָך אַװעק קיין ווילנע און פון דאָרט -- אויף דער עצה פון מ. פּלונגיאַן -- קיין ריגע, ואו אָנגע: קומען אין פּאַליטעכניקום, אָבּער צוליבּ דער קראַנקהייט פון די עלטערן דאָס שטו דיום ניט געענדיקט און אריבּערגעפאָרן -קיין לאָדז, דאָרט געווען אַ לערער אין דעם הויז פון דעם גביר שלאָסבּערג און דער? נאָך -- בּוכהאַלטער און קאָרעספּאָנדענט

אין אַ גרויסער פאַבּריק. נאָכן טױט פון זיינע עלטערן 1893 אַװעק קיין בּערלין, דאָרט בּאַקומען דעם טיטל ד"ר מעדיצין, 8 אױסגעװאַנדערט קיין נ", ואו ער האָט חתונה געהאַט מיט אַ טאָכטער פון ר' יהושעיהעשל יפה.--רי האָט גע? דרוקט אַרטיקלען אין די ריגער. דייטשע צייטונגען, אין 049 א6סט, אין /10026 1,, אַרויסגעגעבּן אַ בּוך -צתסח

| 180ססנמקזאסה ססמקהה א"פ שאַװעלסקי | (קיעוו, פּאָליטיש=געזעלשאַפטלעכער אַרבּעט, אלול |

4), פֿאַרפּאַסט אויך מעדי? צינישע װערק. אין נ" האָט ער זיך בּאַטײליקט אין פאַרשיידענע יידישע צייטונגען,

חכמי ישראל בּאמריקא".

ראַבּינאָװימש שלום (פסח 1869 -- ) געבּ אין װאַבּאָלניק, קאָװ? נער געגנט. געלערנט בּײי ר' א"י הכּהן בּאָרוכאָוו און בּיי זיין פעטער ר' מאיר? מיכל ר' און נאָכן בּאַקומען סמיכה אַװעק קיין אַמעריקע, ואו געװען רב און דרשן אין פאַרשיידענע קהילות, און זינט 7 --- אין בּרוקלין. 1912 האָט ער אַרױסגעגעבּן אַ חודש:זשורנאַל א"ט עדער אידישער וועכטער", אויך פאַרפאַסט איל= - ניקע רבּנישע ספרים און אין ענגליש די בּיכער צוזסט1} 2060 ז00ג !1 און 6201 תזט|ג1 (1917)

בנציון אייזעגנשטאדט,, לתּולדות ישראל בּאמריקה" (;דורות האחרוגים"), ג"י, /191, ז' 451

ראבּינאָויטש שלמה (1880 --

) געבּ' אין אורעטשע, מינסקער/

גוב'. צו 4 יאָר אַריבּערגעפאָרן מיט די עלטערן קיין מינסק, וואו זיין פאָטער; אַ משכּיל און אַ פריידענקער, איז גע ווען א בּאַעקספּעדיטאָר. פאַר זיין אָנ טייל אין דער בּונדישער בּאַװעגונג 1899 אַרעסטירט פון זובּאַטאָװן, אין א יאָר אַרום װוידער אַרעסטירט, אַ יאָר אָפּגע:

בי

זעסן אין די מאָסקװער טורמעס און דאַן

43 פֿאַבּינאָװיטש | 44

פאַרשיקט קייַן אָליאַקמינסק, יאַקוטנקאַנט, פון װאַנען צוריקגעקומען 1904, געווען טעטיק אין מינסק אַלס ײפּראָפּעסיאָנאַלײ פון דער דוסלענדישער ס"דישער פּאַרטײ (ואיסקראַ"). 1907 אַנטלאָפן פון דער זשאַנדאַרמעריע קיין אַמעריקע, ניט רצי כענענדיק זיין אַרטיקל זכּל ישראל הברים" אין דעט מינסקער יפלוג-בּלעטעל" 1899, האָט ער אָנגעהױבּן צו שרײיבּן ערשט אין אַמעריקע אין אברהם רייזענס ?דאָס נייע לאַנד" (פּאָלעמישע אַרטיקלען קעגן ד"ר נ. סירקין און ד"ר נ. בּירנהּוים), דאַן זיך בּאַטײליקט אין חצוקונפט" א"ר פון א. ליעסין (מיט וועמעס שװעסטער ר' האָט חתונה געהאַט אין מינסק), חפאַרווערטס", חגערעכטיגקייט", ?פרייבד", חוועקער", פאַרטרעטנדיק אין זיינע אַױ: טיקלען דעם שטאַנדפונקט פון אָרטאָ: דאָקסאַלן מאַרקסיזם און אַרױסטרעטנדיק

אי קעגן דעם בּאָלשעװיסטישן קאָמוניזם.

קעגן דעם רעפאַרמירטן סאָציאַליזם, 0 געדרוקט איניקע סקיצן אין דער ענג? לישער צייטונג 6211 +0629ט9. איז בּאַשעם? טיקט אַלס קאָרעקטאָר אין חפאָרװערטס",

ראַבינאָװיטש שמואל (אַרום 1865--

| ) געב' אין גראָדנע אַלס זון פון שאול:פּנחס ר' (שפ"ר) -- דעם בּאַואוסטן העבּרעיִשן שריפטשטעלער, חובבייציון און איבּערזעצער פון היינ ריך גרעצס געשיכטע. אלגעמיינע בּיל? דונג בּאַקומען אין דער 2טער רוסישער

גימנאַזיע אין װאַרשע, שוין אַלס גימ2 נאַזיסט געהאַט פאַרבּינדונגען מיט דער רעװאָלוציאָנערער בּאַװעגונג, אַרױסגע?

וויזן אַ גרויסע נטיה צו טעאָרעטישע פראַגן, מיט זיין טעטיקייט אַרױסגערופן דעם חשד פון דער גימנאזיאַלער מאַכט, צוליבּ דעם אַרױס פון 7טן קלאַס, אַװעק קיין אױיסלאַנד, אין דער שוייץ צוגע? שטאַנען צו אַ קרייז יידישע סטודענטן, װאָס האָבּן זיך געשטעלט פאַר אַ ציל

צו שאַפן אויף יידיש ליטעראַטור װעגך / אַרבּעטער:פראָגן (כאַראַקטעריסטיש פּאַךף

דעם קרייז איז, אַז אַלס ערשט בּיכל

אי אָנגעמערקט געװאָרן אַן אָפּהאַנד= לונג װעגן דער לאַגע פון די אַרבּעטער אין דער אַמאָליקער פּאַלעסטינע). ר" האָט איבּערגעזעצט אױף ידיש 57 דעמאָלט זייער פּאָפולערע בּראָשור פון דעם יונג פאַרשטאָרבּענעם פּוױלישן סאַי ציאַליסט ס. דיקשטיין (פּס'ג יאַן מלאָט) 6 0:600 2 410, וועלכע אַנטהאַלט דעם אלף:בּית פון סאָציאַליסטישן געדאַנק און האָט געהאַט זייער גרויס ערפּאָלג סיי אין פּױילישן אָריגינאַל סיי אין דער רוסי* שער איבּערזעצונג, -- און האָט זיף געװענדט צו סטי מענדעלסאַנען (דעם זון פון אַ װאַרשעװער בּאַנקיר, איינעם. פון די שעפער פון דער סאָציאַליסטישער בּאַוועגונג אין פּױלן, וועלכער איז שפּע? טער געװאָרן אַ ײבּעל:תּשובה" און 1913 רעדאַקטירט אַ ליבּעראַלע פּױליש:יידישף צייטונג 97ממ60082/6 01268140, װאַרשע) און צו זיין חבר דאַשינסקי (איינעם פון די פירער פון דער פפ"ס), זײ זאָלן אים פאַרשאַפן יידישע שריפט בּיי דער דרוקעריי, װאָס די פּפּ"ס האָט שוין דאַן. געהאַט אין זשענעווע, -- אויף צו דרוקן סאָציאַליסטישע ליטעראַטור אין יידיש, אָבּער זי האָבּן דעם דאָזיקן /משונה: דיקן" פּאָרשלאָג וועגן װזשאַרגאָן" ניט אָנגענומען. שפּעטער, ווען ר' איז אָנגע: קומען צו פּ. לאַװראָװן אַלס זיין פּער: זענלעכער סעקרעטאַר, האָט ער זיך געװוענדט צו לאַװראָוװן מיט דעם אייגע: נעם פאָרשלאָג -- װעגן שאַפן ידישע שריפט בּיי דער דרוקעריי פון דער װנאַראָדנאַיאַ װאָליאַ" אין פּאַריז, אָבּער אויך דאָ האָט ער גאָרנישט געפועלט און נאָך אַ ריי אונטערהאַנדלוגגען מיט פּאַרשײידענע פּערזאָנען איז ער אַװעק

3 : | ראַגיגאַװיטש. - 26

קיין לאָנדאָן און ענדלעך (מיט דער הילף פון דער פּלישער סאָציאַליסטי שער פּאַרטײ װפּראָלעטאַריאַט" ?) אֲפֹּי געדרוקט אין דער דרוקעריי פון װאַרבַל? טער פריינד" זיין איבּערזעצונג מיטן פאָלגנדיקן שעף = בּלעטל: װסאָציאַליס? טישע בּיבּליאָטעק אין אידיש:דייטש. / ,פון װאָס איינער לעבּט / 62680 2 סואן / .214104 48{ 153241מ2)ו / .26 איבערזעטצט אס דעם פּאלנישען פון מרדכי בּן שאול / 501014014 + 61404שׁר / .מססמס ו

-ח44 500 ,040ז2ג08) זסששס} ,5 ,5זס!מזזם.

7 /.= 80 56 חסמ". דאָס ביכל, איינע פון די ערשטע סאָציאַליסטישע אױסגאַבּן אין ײדיש *), אַנטהאַלט 64

זײטעלעך פון גאָר קלײנעם פאָרמאַט.

די שפּראַך ‏ פון דער איבערזעצונג (רע* דאַקטירט פון פיליפ קראַנץ) איז אַז ריין און קאָרעקט, אַז אין די שפּעטערע אױסגאָבּן, אַפיל! די לעגאַלע -- פון דעם בּונדישן פ"ג ?די ועלט" (די אױסגאַבּע פון בּונדישן פ"ג חדי אַרבּײיטער-שטימע?", װוֹאַרשע, 1905, זי 34, מיט אַ בּיילאגע פון ג, פּלעכאַנאָ, /* 35 -- 39, איז בּאַלד קאָנ פיסקירט געװאָרן) איז דער טעקסט כּמעט גאָר גיט געענדערט, מיט דער אױסנאַם פון אַרטאָגראַפישע און גאָר קליינע סטיליסטישע שיגויים, נאָכן אָפּדרוקן די בּראָשור האָט ר' זי אַלײן טראַנספּאָרטירט קיין רוסלאַנד, מ'האָט אים אָבּער אַרעסטירט אויפן קאָװנער װאָקזאַל און ער האָט בּאַצאָלט דערפאַר מיט 10 יאָר סיבּיר. אין לאַנדאָן זאָל ר' אויך האָבּן אָפּגעדרוקט אייניקע אַרטיקלען

+) די ערשטע ײדישע סאַציאַליסטישע בּראָשור איז, װי בּאַװאוסט, געװען מ. װינטשעװסקיס ,יהי אור", לאָנדאָן (1884), די צװײטע =+ די איבּערזעצונג פון דער רעדע, װאָס פּ, לאַװראָ האָט אין פּאֵיין געהאַלטן פאַרױן א"ג ,ײדישן אַרבּעטער-פאַראיין* (1885):

זיך פּאַזעצט אין פּינסק,

אין װאַרבּײטער פריינד" און צוגעגרייט אייניקע נייע בּיכלעך, צ'אַ די ידישע איבּערזעצונג פון דעם אקאָמוניסטישן מאַניפעסט", אָבֹּער דורך די 10 יאָר סיבּיר איז ער שוין אָפּגעריסן געװאָרן סיי פון דער סאָציאַליסטישער בּאַװעגונג סיי פון דער ליטעראַרישער טעטיקײט, און צוריקגעקומען אַן אויסגעמאַטערטער, אַ האַלב קראַנקער פון פאַרשיקונג -- וואו געאַרבּעט אַלס פּראַקורענט אין אַזאַװדאָנער בּאַנק, צוזאַמען מיט דער בּאַנץ בּשעת דער וועלט:מלחמה זיך עװאַקיַרט קיין קאַ: טעריגאָסלאַו, דאָרט דורכגעמאַכט אַלע שרעקן פון דעם בירגער:קריג, דאַן זיך צוריקגעקערט קיין. פּינסק, אַ געויסע צייט געווען בּאַנק-אַנגעשטעלטער אין ווילנע, לעצטנס אָנגעשטעלטער אויף דער פּינסקער שװעבּעלעך-פאַבּריק פון האַלפּערן, |

אברהם קאָטיק, ,דאָס לעבּען פון אַ אידישן אינטעליגענט", ז' 168 -- 1180 ה, בּורגין, עדי געשיכטע פון דער אידישער אַרבּײטער בּאַװעגונג? { ד"ר ח, זשיטלאַװסקי, הקדמה צו ראָזעגבּאַומס ערינערונגען פון אַ סאָציצליסטײרעװאָלוציאָנערש

דאַבינאָװיטש שרה 1880 (לויט דעם מאַן -- מאַרגאָלין ) געבּי אין בּערעזין, מינסקער בובּ. 1898 -- 1902 שטודירט פּילאָסאָפיע און פּאָליטישע עקאָנאָמיע ‏ בײם פּאַליטעכניקום אין קאַרלסר און בי די אוניוװערסי2 טעטן פון הײדעלבערג און פרי= בּורג, װאו באַקומען דעם טיטל ד"ר פון שטאַטס-װיסנשאַפטן פאַר איר דיסער= טאַציע חדי אָרגאַניזאַציע פון דעם יירישן פּראָלעטאַריאַט אין רוסלאַנד" -- אַן אַרבּעט, וועלכע בּאַזירט אויף דער סטאַ טיסטישער אױספאָרשונג פון די יידישע אַרבּעטער-אָרגאַניזאַציעס פון דער שטאָט מאָהליעװ:אויפן:דניעפּער און אין װעל= כער עס װערט צום ערשטן מאָל גענו

41 רג בינאָװיטש ---- ראָבּינזאָן

אַנאַליזירט די ידישע בּעל:מלאכישץ ‏

הברה, װאָס פירט איר אָפּשטאַמונג פון די עלטסטע צייטן אָן און זיך שפּעטער אַנטװיקלט אין די פאַרשיידנסטע מינים פאַראיינען. 1903 האָט זי אין שליחות פון דעם פראַנקפורטער װהילפספאַראײןש | און דער האַמבּורגער יידישער אָפּטײלונג פון דעם קאָמיטעט צו בּאַקעמפּן דעם אינטערנאַציאָנאַלן פרויענהאַנדל צוזאַמען מיט בּערטע פּאַפּענהײם בּאַרײזט גאַליציע און די אייגדרוקן פון דער דאָיקער נסיעה פאַרעפנטלעכט אין דער בּראָשור -22) ח1 8חטזסאוסטס8 .80| 466 1226 זט2 חס = וי אויך אין אירע אַרטיקלען אין 8004028 1903 און 1180784 .קמת 1904 (ודי יידישע פאָלקסבּילדונג אין גאַליציע"), פון אירע אַנדערע אַרבּעטן אין די רוסיש:יידישע און דייטש:יידישע אָרגאַ: נען איו נו פּאַרצײיכענען חוועגן צוגרייטן יידישע לערערינס" (אין 06 פאנספם, 1, חצו דער סטאַטיסטיק פון די ייךי: שע שולן אין רוסלאַנד" (אין 760960/1 ת06טן .0 54409046 8מט +ז2סוזס2! זט 1) אאַז"וו. האָט אויך געשריבּן דֶער: ציילונגען אין 8068 פקוות 1904 און אין מ'ע80ס0ט, 8040ס80 110804 א"אַ. אַ די רעקטע שייכות צו דער יידישער ליטע: ראַטור האָט איר אָפּהאַנדלונג טבעג מא 47200088 אסצאגטאעץק1 א מצשמסזקסד 168 3008 (אין מקזא .קמץ 9, / -- 1+, אויף יידיש בּאַאַרבּעט א"ט ;האַנדעלס* קלאַס און אַרבּייטער; קלאַס בּיי פּרץין", אין זנ"בּ װי. ל. פּרץי, נ"י, 1915, ז" 83 -- 97), אין וועלכער זי זאָגט אַגט אַרױס אינטערעסאַנטע און טיפע געדאַנקען וועגן דער שפּראַכפראַגע, 8, /411. ראָבּינזאָן מרדכי (ב' אב 1877 -- ) געבּי אין נאַװאַרעדאָק, מין: סקער געגנט. דערצױגן געװאָרן אין

448

קראָקי, קאָװונער געגנט, אין סװענציאַן און ראַדאַשקאָװיטש, װילנער געגנט, אין וועלכע שטעטלעך זיין פאָטער, וימאיר, איז געװען רב. צו 13 יאָר אָנגעהױבּן צו װאַנדערן איבּער ישיבות און קיבּוצים, פאַרבּראַכט יאָרן אין סלאָבּאָדקע, טעלן, סמאָרגאָן, װאָלאָזשין, ווילנע, קאָװנע, צו 1 יאָר זיך אַרױפגעשלאָגן אויף סמיבה פון סמאָרגאָנער רב, אָבּער פון רבּנות געווען גאַנץ ווייט, שוֹין געהאַט געלייענט אַ סך חשכּלה-ליטעראַטור און אָפּגעדרוקט זיין ערשטן אַױטיקל אין ?הצפירהיתּרנ"ז, זינט דאַן אָנגעהױבּן צו דרוקן אין יהצפירה" אַ סעריע אַױטיקלען א"ט חמקרב העם" און אַ רײ פעליעטאָנען װאָס האָבּן זיך פּאַרצויגן אויף יאָרן, און זיין פּס"ג מ. בּר-רב איז בּאַקאַנט גע װאָרן אין דער רבּנישער און ישיבהשער װעלט, וועלכע האָט זיך געקװיקט פון זיין האַלבּ תּלמודישער שפּראַך און בּית: מדרש:וויץ. נאָך דער חתונה 1901 גע; װאָלט פאָרן קיין דייטשלאַנד שטודירן, אָבּער דער פרומער פאָטער האָט דורך בּכיות און תּחנונים ניט דערלאָזט דערצו, דאַן האָט ער אין קאַװנע אַלס עקסטערן דורכגעמאַכט דעם קורס פון גימנאַזיע, סוף 1902 אַװעק קיין בּערן, שטודירט אויפן פילאָסאָפישן פאַקולטעט, 1903 אַרי:

- בּער אויפן ליטעראַרישן פאַקולטעט פון

דער פּאריזער סאָרבּאָנע, בּאַזוכט קורסן פון ליטעראַטור, געשיכטע, פילאָסאָפיע און חכמת ישראל, ניט איבּעררייסנדיק די בּאַציִונגען מיט דער שהצפירה", גע דרוקט אויך אַ ריי בּילדער פון סטודעג: טישן לעבּן אין די בּיילאַגעס פון {הצפירה", אין ,הדור" און קהעולם", וואו אויך פאר: עפנטלעכט היסטאָרישע אַרטיקלען, דאַן אויך אַנגעהױבּן זיין זשוױנאַליסטישע טע: טיקייט אין יידיש מיט עסקיזן און בֵּיל: דער פון עמיגראַנטן:לעבּן אין פּאַריז אין

2 7בּינזאָן ---- ראָבּיגס | 50

װואַרשעװער שוועג" און דער וילנער ;צייט", 1907 פֿאַרעפנטלעכט אין פראָג; צויזיש זיין דיסערטאַציע עדער משיך? געדאַנק אין תּלמוד און מדרשים", פאַר וועלכער בּאַקומען דעם טיטל ד"ר, גע דרוקט היסטאָריש:ליטעראַרישע אַרטיקלען אין השלח", געפּרוּווט אַרױסגעבּן אַ יידיש װאָכנבּלאַט קפּאַריזער נאַכריכטען", אָבּעױ אָן ערפאָלג, און שוין זייענדיק אַ מטופּל מיט צװײ קינדער, געמוזט פאַרלאָן פּאַריז, 1908 זיך בּאַזעצט אין ווילנע אַלס מיטאַרבּעטער פון חהד הזמן? און איבּער: זעצער פֿאַר פ' מאַרגנָלינס העבּרעישן פ"ג בַּיים שהזמן" (װפּאַלעסטינע? -- פון מונק, װשפּינאָזע" -- פון פּרײדענטאַל, ;אַנטיסעמיטיזם? -- פון בּערנאַר לאַזאַר, זקבּלה" -- פון פּראַנק, אַרײנפיר אין תּלמוד" -- פון הערמאַן שטראַק און אַ טייל פון די ארוימישע זיטן?" -- פון פרידלענדער), אָבּער די בּאַדינגונגען פון דער גאַנצער אַרבּעט זיינען געווען װמאַ: שינאָװע" און קבּצנישע, און דאָס האָט זיך אָפּגערופן אויף איר ליטעראַרישן װערט. 1910 אַ געוויסע צײיט געאַרבּעט אין בּן:אביגדורס מבּיבּליותּיקה גדולה" אַלס סטיליזאַטאָר און אויף אַ האַלבּ עָנ2 ציקלאָפּעדישן העבּרעישן װערטערבּוך, געדרוקט אַ סעריע תּלמודישע לעגענדעס אין ;שטראַהלײ, אַ קליינע דראַמע זהקרבּןי אין ?השלח", בּאַאַרבּעט אין יידיש פאַױ בּ. שימינס פ"ג ידי װעלט-בּיבּליאָטעק" שאַנטעפי:דע:לאַשאָסײס עגעשיכטע פון גלױבּענס און רעליגיאָנען" (אַרום 1911), אויף אַ קורצער צייט אַריין אין דעף װעדאַקציע פון דער בּאַנײטער ,הצפירה", -דאַן. צוריק אַריבּער אין יהד הזמןי, די לאַגע איז אָבּער געװען אַזאַ שווערע, אַז 1912 האָט ער אָנגענומען די קרוינישע ראַבּינערשאַפּט אין בּאָבּרוסק. אין 1913 אַרױסגעגעבן זיין ;תּולדות הספרות החדשה" {פ"ג ראַזענקראַנץ

און שריפטזעצער), |

וועלכע די צענזוף האָט לאַנג געאַטרט, 9 אַריבּערגעקומען קיין אוקראַינע, אַ האַלבּ יאָר געאַרבּעט אין קרעמעב- טשוגער בּיבּליאָטעק, דערנאָך געװוען אַ לערער אין קאַטערינעסלאַװער שולן, סוף 1925 אױסגעװאַנדערט קיין ירושלים, וואו ער אַרבּעט אין עדואר היום" און פאַר דער אַמעריקאַנער יידישער פּרעסע. ראָבּינם לעאָ 1805 -- ( אַמעריקאַניזירטער נאָמען פון אליעזר רא ביג א װיטש. געבּי אין איוויע, וויל- נער געגנט, אין אַ בּאַלעבּאַטישער פאֵ2 מיליע, אוראייניקל פון ר' דוד בּן משה פון נאַװאַרעדאָק, מחבּר פון חגליא מסכתּא", . האָט געלערנט אין חדר און אין ריינעסעס ישיבה אין לידע, אויך בּײי פּריװאַטע לערער העבּרעיש און רוסיש. צו 13 יאָר געגּליגן אַ קיילעכדיקער יתום, 1910 גע: קומען קיין אַמעריקע, פּאַזוכט ענגלישע שולן, אויך קורסן אין בּאָסטאַנער אוֹני: וװוערסיטעט, געאַרבּעט בּיי פאַרשײדענט מלאכות, 1915 אָנגעהױיבּן צו שרייבּן אין ענגליש אַלס מיטאַרבּעטער פון ראַדיקאַלע װאָכנשויפטן און טעגלעכע צייטונגען אין בּאָסטאָן, פאַרעפנטלעכט לידער, דערציי: לונגען און אַרטיקלען, געשריבּן קינאָ: דערציילונגען (1920), שטייענדיק נאָענט צו דער אַרבּעטער : בּאַװעגונג, געווען טעטיק אַלס אַרבּעטער-פּובּליציסט אין דער צייט פון אַ פּאָר גרויסע שטרייקן, זינט אָנהײבּ 1921 מיטאַרבּעטער פון לפאָרװערטס", וואו ער שרייבּט פּאָפּולערע אַרטיקלען א"פ ל. מאַלקעס, פאַרעפנט- לעכט דאָרט אויך אַ סעריע שילדערונגען איט ;קיידי דל יענקי" -- אַ טיפּ פון אַ יידיש-אַמעריקאַנער מיידל, אויך אַ ראָ: מאַן א"פּ ה, שאַיעווסקי, אין בּוכפאָרם אַרױסגעגעגעבּן א בּוך דערציילונגען א"ט 69 0166 206 ץפזסטט סמ1 ץזגוא (פ"ג װסטרעטפאַרדקאַ.י/, בּאָסטאַן, 1918), פאַרפֿאַסט א טצאטערשטיק ,מאַמע".

51

ראַבניצקי יהושע-חנה (י"ד אלול 9 -- ) געב' אין אָדעס אין אַן אָרעמער פאַמיליע. בּאַקומען די ערשטע דערציונג אין חדר און שפּעטער געלערגט אין דער אָרטיקעױ ישיבה, פון אַ רוסיש אַנאָנסנבּלעטל זיך אויסגעלערנט לייעגען רוסיש, חתונה געהאַט צו 8 יאָר אין שכעטל מאַיאַק, האָט ער זיך דאָרט אָנגעהױבּן אָפּצוגעבּן מיט אֵל: געמיינע געגנשטאַנדן, בּאַזונדערס שטו: דירט שפּראַכן--דייטש און פּראַנצויז ש. זיין ליטעראַרישע טעטיקײט האָט ער - אָנגעהױבּן אין ראָדקיגסאָנס פהקול", דערנאָך מיטגעאַרבּעט אין װהמליץ", 7 הװאָט ער, שוין וואוינענדיק ווידער אין אָדעס, װאו ער האָט זיך בּאַשעם: טיקט אַלס העבּרעישער לערער, צווא:

|מען מיט צ"ז פראַנקפעלד רעדאַקטירט ‏

דאָס חובבי-ציונישע ומ"ב ידער יודישער וועקער" (אַלס נאָמיגעלער רעדאַקטאָר פון דעם דאָזיקן בּשעתו װיכטיקן זמ"ב איז אָנגעגעבּן מ"ל ליליענבּלום), ואי ער האָט פאַרעפנטלעכט זײן ערשטן אַרטיקל אין יידיש ײדאָס פּינטעלע יור", וי אויך אַ פּראָגראַםס-שיר ‏ א"ט ויאי עניותא לישראל" -- קעגן דער אַסימי לאַציע. צוֹ יענער צײט האָט ער אין דער פבּײלאַגע צום יודישען פּאָלקס: בּלאַט", 1888 (גומי 4--5, 13--15, 32--33) פּאַרעפּנטלעכט א"פ רבּי קצין זיין סעריע קריטישע אַרטיקלען א"ט װאַן עסק מיט שמאַטעס?, ואו ער איז שאַרף אַרױס קעגן דעו עם-:הארצותדיקער שונד:ליטע? ראַטור פון שמ"ר, בּעקערמאַן, א"י בּוב: בּינדער. חִמיט זיין ערגסטקייט, מיט זיין

52

| ראבניצקי

שטרענגער ערלעכער באַציִונג צו ליטע: ראַטור, מיט זיין קלאָרקײט פון סטיל, מיט זיין גוטן ליטעראַרישן געשמאַק און פיינעם טאַקט"--דערציילט י"ד בּער* קאָװיטש -- האָט ר' דאַן געוואונען די ליבּשאַפט פון ש"ע, װעלכע איז שפּע: /טער אַריבּער אין אַ גרויסער אינטימער פריינדשאַפּט אויפן גאַנצן לעבּן, ש"ע האָט געהאַלטן ר'ן װפאָרן גרעסטן מבין צװישן די יונגע מבינים" (דערפאַר ווייל דער בּריקצין האָט אין זיין שרייבּן אַ בּיסעלע זאַלץ פון הומאָר און סאַטירע; דערפאר ווייל בֹּר:קצין, ווען ער שרײיבּט עפּנס װאָס סע ניט איז, איז דאָס צו? קערזיס, געציילטע װערטער, קורץ און שאַרף, אָן הכמות, אָן לאַנגע הקדמות, אָן מוסר?זאָגעכצן, אָן רעזאָניאָרסטװע") און האָט געדרוקט אין אָדעס אונטער זיין השגחה, שיר ניט אונטער זיין רע דאַקציע -- זיינע ראָמאַנען ;סטעמפּעגי" און שיאָסעלע סאָלאָװײ?, אים איבּערגע: געבּן אַ טייל פון דער בּיבּליאָגראַכיש? קריטישער רובּריק פון זיין איודישער פאָלקסבּיבּליאָטעק" (מיט אַ האָנאָראַר פון 5 קאָפּי אַ שורה), און דאָרט האָט ר' אָפּגעדרוקט אַַ ריי אַרטיקלען און רע" צענזיעס, וועלכע מאַכן אים פאַר איינעם. (פון די ערשטע -- לט דער צײט -- יידישע קריטיקער. באַקעמפּנדיק פון איין זט די שונדװערק, האָט ער פון דער אַנדערער זייט אין די דאָזיקע אַרטיקלען זיך אָפּגערופן אויף די פּאָזי. טיווע ערשיינונגען פון דער ידישער ליטעראַטור, געווען איינער פון די ער? שטע אָפּשאַצער פון מענדעלע מוכך= ספרימס שאַפן, בּכלל פיל מיטגעװוירקט . אין דער אויסבּעסערונג און אַנטװיקלונג. פון דעם געשמאַק פון דעם יידישן לעזער, צו יענער צײט האָט ר' זיך אויך בּאַ: טײליקט צואַמען מיט ש"ע, יהודה:לייבּ

3 יראַבני צקי 54

גמזו א"אַ אין דער פּאָלעמיק קעגן א"ל לעווינסקין, וועלכער איז נאָך דער ער שיינונג פוּן דער יודישער פאָלקסבּיב? בּיבּליאָטעק" אַרױס קעגן יידיש (זע ריס אַרטיקל קהיש צורף בספרות הזשרגאנית" -- זהמליץי, 1889, 96-- 98), אויך שפּעטער פלעגט ער פון צײט צו צייט אויפטרעטן פאַר יידיש אַלס מיטל אויפצוקלערן דאָס פאָלק און די אינטע? ליגענץ, װעלכע פאַרשטײט אױיך ניט קיין העבּרעיש (זע, למשל, זיין אַרטיקל װהעברעאיש און יודיש", אין עה פּריינד", /*), נאָך דעם אונטערגאנג פון דער ;יודישער פאָלקסבּיבּליאָטעק", ווען דער צענטער פון דער גײער ײדישער ליטעראַטור האָט זיך אַױיבּערגעטראָגן קיין װאַרשע (פּרץ), האָט ר' זיך אַלץ מער דערווייטערט פון יידיש און דאָס הױפּטגעבּיט פון זיין ליטעראַרישער טעטיקייט איז געװאָרן העבּרעיש. זיגט 2 האָט ער צוזאַמען מיט ש"ע, װעל: כער האָט דאַן געלעבט אין אָדעט, גצָ, שריבּן אין ?המליץ" אַ סעריע הומאָריס: טישע פּעליעטאַנען א"ט קקבורת סופרים" א"פּ אלדד ומידד (ש"ע און ר') מיט דער כּוונה צוֹ רײניקן די העברעישע ליטעראַטור פון בּטלנות. אין דערועל:

בער צײיט האָט ער אַרױסגעגעבּן די

זמ"בּ יפּרדס" (1892, 1894 און 1896), וואו עס זיינען געבּראַכט געװאָרן צום אויסדרוק די אידעען פון גײסטיקן צַלֹ: ניום און וועלכע האָבּן בּשעתּם געהאַט אַ גרויסע ווירקונג אויף די העבּרעיס: טיש:ציוניסטישע קרייון אַדאַנק זײיער ערנסטן אינהאַלט (אין די זמ"ב האָבּן זיך בּאַטײליקט צ"אַ אחד:העם, מענדעלע, ליליענבּלום, לעווינסקי, דובּנאָ, האָט דעבּיוטירט ח"ג בּיאַליק{ זיי האָבּן אוים: געהערט אַרױסצוגײן נאָך דער גרינדונג פון קהשלח"). ווען די פ"גס:געזעלשאַפט

זאחיאסף" אין װאַרשע האָט אָנהײבּ 1899 געגרינדעט דאָס צװײיװאָכנבּלאַט עדער יודי (לכתּחילת האָט עס געזאָלט הײסן ּבּת קול"), איז ר' איינגעלאַדן געװאָרן פאַר אַ רעדאַקטאָר פון דער דאָזיקער צייטשריפט, וועלכע האָט געשפּילט אַזאַ גרויסע ראַלע אין דער געשיכטע פון דער ניער ײדישער ליטעראַטור און פּרעסע. צ"אַ האָט ר' איינגעפירט אין זיוד" אַ פאַרגרינגערטע ידישע אָרטאָ: גראַפיע, וועלכע האָט בּאַקומען בּירגער: רעכט, איז שפּעטער קולטיװירט גע5 װאָרן אויך פון אפריינד" און גילט נאָך עד:היום אין אַ געװיסן טייל יײידישצ אויסגאַבּן א"ג חדי אַלטע אָרטאָגראַפיע", אויפן 20סטן נומ' פון ערשטן יאָרגאַנג שיוד" (נאַװעמבּער 1899) האָט די צייטײ ‏ שריפט איבּערגענומען ד"ר יוסף לוריא, און ר' האָט זיך צוריקגעקערט קײן

! אָדעס, װאו ער האָט אינגיכן (אַרום | 1901) צוזאַמען מיט זיינע פריינד ה"ג

בּיאַליק און בּן-ציון געגרינדעט און אָנ געפירט דעם העבּרעישן פ"ג שמוריה", בּלוין פון צייט צו צײט זיך וזינט דאַן בּאַטײליקט אין יידישע אױסגאַבּן, דערהויפּט אין ייוד" און עפרײנך", אויך אין זמ"ב װהילף', ש. ניגערס זפּנקס" א"אַ, װאו ער האָט אױסער פּובּליציסטישע אַרטיקלען פאַרעפנטלעכט אַ גרויסע צאָל רעצענזיעס און קריטישע אַרטיקלען אויך א"פ ברקצין, ר,, בֹּת קול, בּקי, ראובן כּץ, א. ירחי, צפנת פּענח א"אַ. פאַר זיין שטעלונג צו יידיש אין דעם פּעריאָד איז כאַראַקטעריסטיש זיין אַרטיקל אין צפריינד" 1903 א"פּ אלדד ,פאַר פייער און פאַר װאַסער" (וואו ער לאַכט אויס די קעגגערס פון יידיש און דער יידישער ליטעראַטור פון כּל-המינים, בּפרט פוֹן אאונזערע גענע? ראַלן, אונזערע פאַנאַטיקער פון לשון

= ראב:יצקי

קודש, די װאָס שרייבּן, רעדאַקטירן און גיבּן אַװױיס העבּרעישע בּלעטער, רידן אויס כֹּל מום רע אויפן אָרעמען זשאַר:

גאָן, לייגן אים אין דער ערד אַרײן,.

מאַכן פון אים אַש, און טאַקע אין דער אייגענער צייט שיַטן זיי מיט !פּראָשע: ניעס" אַהין ואו מען דאַרף, מען זאָל זי ערלױבּן אַרױסגעבּן בּלעטער אױף

זשאַרגאָן", אויך די כּלומרשט טיפערע ‏

קריטיקער, װאָס ײפאַרשטייען ניט, אַז דעם גלות בּאַשרײבּן קען מען נאָר אין דער גלות-שפּראַך, שילדערן דאָס אמתע לעבּן קען מען נאָר מיט דער לעבּנס: שפּראַך... אומזיסט איז זײיער מורא פֿאַרן גלות, אונזער גלות איז אונזער היסטאָריע, און מיר זיינען ניט די אײג: ציקע, װאָס אונזער פאָלקסלשון איז אַ מישמאַש" אאַז"וו), שפּעטער האָט ער זיך צוריקגעקערט צו דער שפּראַכפראַגע אין זיין גרויסן אַרטיקל /צצי בּין איך אַ יודישיסט ?יי, פאַרעפנטלעכט אין דעם פון איט רעדאַקטירטן ליטעראַרישן זמ"בּ זאונטערוועגס" (אָדעס, 1917). ער האָט אויך רעדאַקטירט אַ טייל איבּערזעצונ: גען, װאָס דער מינסקער פ"ג חקולטור" האָט 1905 אַרױסגעגעבּן (װי פ, מוס: קאַטבּלישס בּראָשור /די פאָלקספערטרע: טונג", איבּערזי פון ש. לעבּענהאַרץ, א"אַ). אָבּער זיין הױפּטאַרבּעט איז די לעצטע 5 יאָר פאַרבּונדן מיט דעם העבּרעיִשן בּוך, פאַר וועלכן ער האָט זייער פיל אוים: געטאָן אַלס מיטרעדאַקטאָר פון אמורית" אין אָדעס און א"י (ואו ר' לעבּט זינט אַװגוסט 1921), אין וועלכע פ"גן ער האָט פאַרעפֿנטלעכט אַגאַנצע רײ וװערק, כּמעט אַלע - צװאַמען מיט ח"נ בּיאַליק, װי די בּאַאַרבּעטונג פון תּנך און דער אגדה פאַר די שולן (א"ט װספּורי המקרא", חדברי נביאים", אדברי כּתובים", ידברי אגדה"), דאָס מאָנומעג:

ציונג (1902);

56

טאַלע 6בּענדיקע "ספר האגדה", װאָס איז פון די מחבּרים אויך בּאַאַרבּעט געװאָרן אויף יידיש א"ט עדי יודישע אגדות / פאָלקסטימליכע ערצעהלונגען,

זאַגען, לעגענדען, משלים, אַפּאָריזמען

און שפּריכװערטער / געקליבּען פון תּלמוד און מדרשים / נאָכץ העבּרעאישען אספר האגדה" בּעאַרבּײט און גרופירט נאָכן אינהאַלט דורך י. ח. ר' און ח. נ. בּיאַ: ליק", אין פיר בֹּ' (צווייטע אויפלאַגע-- פ"ג אמוריה", בּערלין, תּרפּ"בּ, זי ווע + 0 201 152 - 130, די בּי ע און זע זיינען אין יידיש נאָך אין כּתב=יד) פון זיינע אַנדערע אַרגעטן אין העבּרעַיִש איי צו דערמאָנען די אױסגאַבּע פון שלמה אבן גבירולס שירים, ;פּנינים מים התּלמוד?, ;אגדות ארץ ישראל", די איבּערזעצונג פון מאַלאָ (פון פראַנצויזיש) װבּאין משפּחה", די מיטרעדאַקציע פון די זמ"בּ פאַר מעמאַרן, עטנאָגראַפיע און פאָלקלאָר א"ט זרשומות", פון וועלכע עס זיינען שוין אַרױס 5 בּי, חדור וסופרלוי. (פ"ג שדביר", 1927), װאָס אַנטהאַלט . אָפּהאַנדלונגען, עטיודן און זכרונות אי בּער יל"ג, אחד:העם, ש"ע, יצחק קאַמי נער, פרידבּערג, לעווינסקי, פרוג, פריש: מאַן, ח"ג בּיאַליק, פון זיינע אַרבּעטן אין ײדיש איז די װיכטיקסטע זײן זאַמלונג איודישע וויצען" (פ"ג שמוריה", בּערלין, תּרפּ"ג, ז' 264), וועלכע ער האָט געקליבּן פון פאָלקסמויל און פון בּיכער אין משך פון אַ סך יאָרן. ער האָט אויך פאַרעפנטלעכט אַ ציוניסטישע בּראָשור װאָס מיר זענען אונ װאָס װעט פון אונז װערען ?/איבּער דער לאַגע פון אונזער פאָלק און זיין רפואה" (פ"ג זעזרא", בּאַרדיטשעװ, 1898, זי 35) ; אדי יודישע אוצרות" -- װעגן קינדער-דער: די בּיאָגראַפיע פון מענ-

57

דעלע מוכר=ספרים (זע), זכרונות וועגן ש"ע אין זמ"בּ אצום אָנדענק פון ש"ע" אאַז"ו. עספר זכרון"ן 8ן{, א2ן; 88, 24101; ,זי יודישע װעלט", 1913, |, זי 1143 ש"עיבוף", ראָגאָװי אברהם:מרדבי (1898 -- ) געבּ' אין לאָדז, בּאַקומען אַ שטרענג רעליגיעזע דערציונג אין חדרים און ישיבות, צו 15 יאָר אַלײן אָנגץ? הױבּן צו לערנען שפּראַכן און זיך בּאַ: קענען מיט ליטעראַטור, אַרום 1917 אָנ געהױיבּן זיך צו דרוקן אין דער אָרטאָ: דאָקסישער יידישער און העבּרעישער פּרעסע פון פּוילן, װי דאָס טאָגבּלאַט חדאָס יודישע װאָרט", פהדרך", אדגלבן", אין ערשטן גילגול פון חדעם יוד" -- אַלס װאָכנבּלאַט, דערנאָך געאַרבּעט אַ יאַר צײיט אין "דעם יוד" אַלס טאָגבּלאַט, געשריבּן מאמרים אין די .אָרטאָדאָקסישע בּלעטלעך", זמ"בּ אפריהלינג", ײבּית יעקב" אאַז"וו, אין משך פון אָנדערטהאַלבּן יאָר אַרױסגעגעבּן און רעדאַקטירט אין לאָדן חדי יודישע שטימע", ועלכע האָט דורב: געמאַכט פאַרשיידענע גילגולים פון אַ טאָגצײטונג צו אַ װאָכנבּלאַט און פאַך: קערט, אויך אַרױסגעגעבּן און רעדאַל: טירט די ערשטע אָרטאָדאָקסישע אַרבּע? טער-צייטונג א"ט ,דער יודישער אַרבױ2 טער" -- אָרגאַן פון פועלי:אמוגי:ישראל (וועלכער ד"ר חיים זשיטלאָװסקי האָט געװידמעט אַ ספּעציעלן אַרטיקל אין װטאָג". א"ט חדי פרום?אידישע ארבּײ; טער?בּאַװעגונג"), צ"אַ פאַרעפנטלעכט אין חיוד" קאַפּיטלען פון זיין איבּערזעצונג פון ד"ר הירשס ספר הדי פליכטען פון יודענטום (חורב)", פון יונגווייז אויף טף: טיק אין דער אגודה-בּאַװועגונג, מיטגליך פון דער צענטראַלער עקזעקוטיווע פון דער אגודת ישראל אין פּױלן, געװען מיטגליך פון װעד * הפּועל פון דער

חצעירי:אמוני:ישראל":צענטראַלע, ראַט=

יראבניצקי --- לאָגאָװי -= ראָגאָף | 5

מאַן אין לאָדוער שטאָטראַט אַלס פאָר= שטייער פון די יפּועלי אמוני ישראל;,

גרינדער פון דער חקבוצת עסקנים סופרים יונואמים חרדים /"י

אגודת ישראל בּפּולניה", אַרױסגעגעבּן דעם ערשטן נומער פון איר אָרגאַן חאונזער טרייב= קראַפט" (די שקבוצה" האָט ניט מאריך ימים געווען), אַ לענגערע צייט געווען סעקרעטאַר פון דער קהילת אין װעלון, געגרינדעט דאָרט די יידישע קאָאָפּעראַס טיווע פאָלקסבּאַנק און געווען איר דירעק? טאָר. לעצטנס מיטרעדאַקטאָר פון דעם טאָגבּלאַט אדער יוד" אין װאַרשע. שרייבּט אויך א"פּ, װי עוזיאל, בּןיאיר, א. דאַ: װוידסאָן, בּן דוד א"אַ. ראָגאָף הילל (10א/11 1883 --

) געב' אין בּערעזין, מינס? קער געגנט, אַלס זון פון יצחק ר' אין עלטער פון 8 יאָר געקומען קיין אַמע= ריקע, געענדיקט די ישיבה *ר' יצחק אלחנן" און גלײיכצייטיק בַּאַי זוכט דעם קאַ- לעדזש פון דער שטאָט ג"י, זיך אויסגעצייכנט מיט זיינע פטי? קייטן, דערהויפּט אין לאָגיק און מאַטע? מאַטיק, גאָכן ענדיקן דעם קאַלעדוש,

1906,, אַרײנגעטרעטן אַלס מיטאַרבּעטער

אין חפאָרװוערטסײ (נאָך פריער מיט אַ יאָר אָנגעהױבּן זיין זשורגאַליסטישע טעטי= קייט אין דער ענגלישער סאָציאַליסטי= / שער פּרעסע), 1908 האָט ער רעדאַק: טירט /די אידישע אַרבּײטער װעלט" אין שיקאַגאָ, דאַן װידער אַרײן אין דער רעדאַקציע פון װפאָרװערטס", זיף אויך בּאַטײליקט אין אַנדערע יײדישע

און ענגלישע סאָציאַליסטישע צייטשריפטן,

9 / ראָגאָף -- ראדאַשיצקי 69

וי אצוקונפט", .פ. א. ש", ;די נײיע וועלט", אויך א"פ יצחק-אלחנן, גר: תּושב. כּשעת דער שפּאַלטונג אין דער יידישער אַרבּעטער:בּאַװעגונג, סעפּטע? בּער !192, איז ער אַװעק מיט די לינקע, צליבּדעם בּאַזײטיקט געװאָרן פון ,פאָרװוערטס", אַ קורצע צייט מיט: געאַרבּעט אין דער פּ'צייסטישער +צייט, אָבּער בּאַלד זיך צוריקגעקערט צום ;פּאַרװערטס", וואו ער האָט די לעצטע יאָרן פאַרנומען דעם פּאָסטן פון חמענע? דזשינג:עדיטאָר" (געהילפט?-רעדאַקטאָר), פאַרטרעטנדיק דעם שעף:רעדאַקטאָר אבּ' קאַהאַנען אין דער צײט פון זײין אפ וועזנהייט, איז אינער פון די הויפּט: פּובּליציסטן פון דער צייטונג, שרײבּט אַחוץ לײטאַרטיקלען אויך איבּער דער ענגלישער אין טײלמאָל איבּער דער

יידישער' ליטעראַטור, אַלס שריפטשטע?,

לער און לעקטאָר זיך דערהויפּט אָפּגע= געבּן מיט בּאַקענען די יידישע מאַסן מיט דעט פּאָליטישן לעבּן פון אַמעריקע, פון װעלכן ער איז אַלס אײנער פון

די וייניקע אין אַמעריקע דערצויגענע.

דעם געבּיט אַחוץ אַרטיקלען פאַרעפנט: לעכט אײניקע גרויסע װערק, הײנ: חסיוויקס / װי אַזױ אַמעריקאַ װערט רע: גירט" (פ"ג -פאָרװערטס", נ"י, 1915, ז' 0 ידי געשיכטע פון די פאַדאייניגטע שטאַטען", פון וועלכער עס זיינען דער: וויילע אַרױס 3 ב': .די קאָלאָניעס / פון 7 בּיז 1760" (נ"י, 1925, ז' 304), חדי רעװאָלוציע | 1760 - 1783 (זי 320), חדי ערשטע זעקס פּרעזידענטען / פון 783! בּין 1830" (1926, זי 407); די דאָזיקע אַרבּעט געהערט צו די בּעסטע און מאַ: דערנסטע װערק איבּער דער געשיכטע פון די שטאַטן ניט נאָר אין יידיש, נאָר אַפילו אין ענגליש. פון זיינע קלענערע

שריפטשטעלער אַ גוטער קענער, אויף

אַרבּעטן איז צו דערמאַנען זיין אַרײנפֿיר צו אָלגינס איבּערזעצונג פון דזשעק לגָנדאָנס חדי שטימע פון בּלוט? (מדזשעק לאַנדאָן -- זײן לעבּען און שאַפען", וי אויך פאַרשיידענע סאַציאַל:פּאָליטישע אָפּהאַנדלונגען אין אצוקונפט", חוועקער" א'אַ. -- אײינע פון די פּאָפּולערסטע פּערזענלעכקייטן אין דער יידישער אַר בּעטער-באוועגונג אין אַמעריקע, האָט ער 1926 קאַנדידירט פון דער ס"פּ פאַר אַ מיטגליד פון קאָנגרעס, צװויי מאָל געווען פּרעזידענט פון דעם װי"ל פּרץ? שרײבּער?פאַראײן".

מ. איווענסקי, אין עװעקער" פון זַווַט|22 5 ד"ר ל. פאָנעלמאן, אין , צוקונפט", 1926 1 272; שלמה גאָרקין, אין ליטעראַרישע בּלעי טער", 91,. אב קאַהאו, אי הפאָרװערטסי פון אָ/6 1926,

ראַדאָשיצקי י. ה, (1883 -

) געבּ. אין ראַדאָשיץ, ראָדעמער געגנט, אין אַ פרומער פּאַמיליע, בּיז 12 יאָר געלערנט אין חדר און בּית-מדרש, אָבּער אויס נויט צו 12 יאָר אַװעק פאַר אַ מלאכה, זינט 1904 געאַרבּעט אין בֹּעַ"+ ‏ לין, אין דער פרייער צייט שטודירט די. דייטשע קלאַסיקער, 1906 צוריקגעקומען קיין פּױלן און אונטער דער װירקונג פון דעם פאָלקסדיכטער הערשעלע אָנ געהױיבּן צוֹ שרײבּן לידער, דעבּיוטירט מיט אַ זאמלונג א"ט ;אין דער שטיל" (פ"ג איוגענדי, לאָדז, 1909), שפּעטער זיך בּאַטײליקט מיט לידער און סקיצן אין ;דעם אידישער װאָך", 1912, אלאָדזער טאַגעבּלאַט" א"ר פון י. אוגער, קלאָדזער פּאָלקסבּלאַטײ איר פון ל, קאַהאַן און אין פאַרשיידענע אַנדערע לאָדזער אויסגאַבּן, וי זדי יעצטיקע צייט" א"ר פון ה. סאָלגיק, ;העפטען" א"ר פון ה"ל זשיטניצקי, קיוגענד" א"ר פון צבי כֹּהן, אליטעראַ: טור", עגעזאַנגעןי, חס'פעלד", געווען איי=.

61

נער פון די גרינדער און פאַרװאַלטונגס: מיטגליד פון דעם ידישן ליטעראַטן: פּאַראיין אין לאָדן, 1920 פאַרלאָזט פּוילן און זיך בּאַזעצט אין נַיי, בּאַטײליקט זיך אין ,אידישען פֿאָלק", אגרויטען קונדס", אין אַמעריקאַנער?, אקינדער-זשורגאַלי אאַזײון, אדער פעדער" געשריבּן אויך אַרטיקלען איבּער יונגע יידישע דיכטער, ציאַ די סעריע פרינגען אין דער קייט" (1925 --- 26), אין בּוֹכפאָרם פאַרעפנט? לעכט:; עבּעגינען" -- לידער (פ"ג /טע= אַטער און קונסטי, לאָדז, 1914, זי 47); ;די װעלט אין פּלאַמען (פּאָעמאַ)" (פ"ג ?געזאַנגען// לאָדן, תר"פּ, זי 32, מיט צייכענונגען פון י. מיטלער); װראַדאָשיץן לידער און פּאָעמען" (אַרױסגעגעבּן פון דער גרופּע ,אייגענע", נ"י, 1927, זי 111, מיט צייכענונגען פון זיין שוועסטערקינד פינחס סקורלאַ), אַ בּוֹך, אין וועלכן דער דיכטער האָט געפּרווט געבּן אַן עפּאָפּעע פון זיין היימיש שטעטל, מיט זיין װאָך און שבּת, מיט זינע טראַדיציעס און מנהגים, מיט דעם גאַנצן יח'ס פון זיינט

מענטשן, אלעבּען און וויסעגשאפט", 19009, /ׁ, ז' 1141 ,הצפירה",, 1914, 150 שכגא עפּשטין, , צװישן

אַלטן און גײעם (װעגן דע" גערעטעניש אויף לידער)", אין ,פרייהיט" פון {/9 11927 אַלפאַ, ,דער טױט פון 115*יעהריגער הײפאָם" (װעגן ר'ס בּאָכּע, באַזונגען פון אים אין בּוך ,ראַ דאָשיץ"), אין פהייגט", הארבּסט 1927

| ראַדוצקי אברהם (ש/20 8 ---ַןןן 21 8) געבּ' אין רזשישטשעה, קיעוער גובּ', זיין פאָטער, יעקבינתן, אַ למדן און אַ חסיד, אָבּער גיט איבּעריקס פרום,

איז געווען אָנגעשטעלט בי זיין שווער ‏

אליהו קאַהאַנסקי בי זייגע בּאַרליגעס, װאָס זייגנען געגאַנגען מיט סחורה אויפן דניעפּער, נאָכן שווערס טױט אֲרֹענ. דירט אין דאָרף שערעשקע, גיט ווייט פוֹן שפּאָלע, בּיים פירשט װאָראָג?

ראַדאָשיצק? -- ראַדוצקי 62

צאָװ אַ גוט מיט ערד, מיט אַ בּראַנפן: בּרויז, מיט סעדער און אַ טייך, און אין דער דאָזיקער סביבה פון פעלדער און וועלדער, וועלכע ער האָט שפּעטער בּאַזוג? גען אין זיינש לל5 דער, האָט ר' פאַר: בּראַכט זיין קיגך= הייט פון 4 יאָר אָן, געלפרגט בײ מלמדים,, אַראָפּ געבּראַכטע אַזשׁ פון דער ליטע, הגם קיין איבּעריקן חשק צוֹ די לימודים ניט אַרױסגעװיזן אויך גענאַשט אַ בּיסל רוסיש בּיי דעם דאָרפישן אונטערגלח. דורך אַ שלעכטן ווינטער, ווען די פאַרזייטע ווייצנפעלדער זיינען אױסגעפראָרן געװאָרן, האָט די פאַמיליע געמוזט פאַרלאָזן דאָס גוט און זיך בּאַזעצט אין אָבּוכאָו, װאו עס האָט געוואוינט ר'ס זיידע, פון פאָטערס צד, ר' יצחק:שלמה דער מגיד, נאָך דעם ערשטן פּאָגראָם זיך אַװעקגעלאָזט צוי זאַמען מיט אַ סך אַנדערע פּאָגראָם:גע: ליטענע קיין אַמעריקע, אָבּער פון בּראַױ זיך צוריקגעקערט און זיך בּאַזעצט אין קיעוו, און דער גניעריקער ר' איז אַװעק אויף דער לער צו אַ שלאַסער, כּדי װי עס איו אונטערצוהאַלטן דעם קראַנקן פאָטער מיט נאָך 8 יונגע קינדער, אָבּער זיך ניט געקענט אײנהאַלטן בּיים בּאַלע? גאָט דעם שיכּור און דער בּייזער בּאַלע: באָסטע, אַװעק אויף. אַ טאַבּאַקײפאַבּריק, צו יענער צײט אָנגעהױבּן צו שרײבּן לידער און דערציילונגען, פיל געלייעגט, אין רוסיש און אין יידיש, צוערשט שונד-ליטערצטור, דערנאָך די יידישף קלאַסיקער, וועלכע האָבּן אויף אים גע= מאַכט אַ שטאַרקן רושם. 1890 אויסגטט װאַנדערט קיין ענגלאַנד, זיך בּאַועצט

63 | ראַדוצקי

אין גלאַזגאָ, דאָרט דעבּיוטירט מיט אַ ליד זדי געלדזעק" אין לאָנדאַנער אאַרבּײיטער פריינד", געשיקט אויך אין דער צייטונג לירישע לידער, אָבּער זיי זיינען גיט געדרוקט געװאָרן, פּונקט װי חדער אידי: שער עקספּרעס" האָט ניט געװאָלט דרוקן זיינע סאָציאַלע און פרייהייטלעכע לי: דער, בּיז ער האָט זיך װאַ בּיסל אויסגע; גרינט און געװאוסט װאָס און ואוהין צו שיקן", אין משך פון 1892--1906 פאַר: עפנטלעכט לידער און סקיצן אין כּמעט אַלע יידישע צייטונגען און זשורנאַלן פון ענגלאַנד, וי ;אַרבּײטער פריינךד", ?פרייהייט"?, ,דער אידישער עקספּרעס? א"ר פון י"ל דאָלידאַנסקי, װדאָס פרייע װאָרט" א"ר פון רודאָלף ראָקער, "דער װאַנדערער", װדי גײיע ועלט", חדער אידישער זשורנאַל", דאָס רוב א'פּ ראַדיז, א. ר,, איש גלאַזגאָ, אַ גלאַזגאָװוער יידענע, משהלע א"א, אויך געווען מיטאַרבּעטער אין אַ קליין אָרטיק װאָכנבּלעטל /דער אידעב: פריינד", אַרױסגעגעבּן פון אַ דרוקער לאַנג? מאַן א"ר פון מ. אָפּענהײם, און אין זייער יאידישער צייטונג" (1902 -- 3, צועױשט װאָכנבּלאַט, דערנאָך טאָגבּלאַט), 1905 קאָרעספּאַנדירט אין פּט"בּ'ער חפריינד", פאַר אַ ניט בּאַצאָלטן האָנאָראַר פון 4 קאָפּי אַ שורה. געווען אין גלאַזגאָ איינער פון די איניציאטאָרן אוֹן גרינדער פון בּילדונגספאַראײנען און קורסן פאַר יידי. שע אַרבּעטער מיט לעקציעס און פאָר: לעזוגגען פון דער יידישער ליטעראַטור, אַראָפּגעבּראַכט זיי לעקטאָרן, געשריבּן וועגן די בּאַריכטן אין דער פּרעסע אאַז"וו, 6 -אױיסגעװאַנדערט קיין אַמעריקע, אַ פּאָר װאָכן געאַרבּעט אין שיקאַגער זאידישען קוריער", דאַן אַרײן אַלס מיט? אַרבּעטער אין דער 1907 געגרינדט2 טער פילאַדעלפיער װמאָרגען צייטונג", אַרוֹיסגעגעבּן פון די בּרידער אזער בּראָ:

4

| דערס א"ר פון ישראל ציוני, געשריבּך

דאָרט אַרטיקלען, לידער, סקיצן, געמאַכט איבּערזעצונגען פון פּיקאַנטע מעשיות,

| קאָרעקטירט אאַז"וו -- אַלץ פאַר 12 דא* ! לאַר אַ װאָך, אָבּער ניט זייענדיק בּטבע ! קיין זשורנאַליסט האָט ער דערהױפּט ! געדאַרפט ליווערן סקיצן, שיר גיט אַלע (טאָג אַ סקיצע, בּיז די צייטונג האָט

זיך אין אַ חדשים 3 אַרום פּאַרמאַכט

דאַן האָט ער זיך בּאַטײליקט אין דער

חפ א. ש.", װדאָס אידישע פאָלק" א"ר פון ד"ר י,. װאָרטסמאַן, ,דער אירישער

- קעמפּפער", אװאַרהייט", ,טאָג" פקיבּל= צער", פקונדס", חלוסטיגע בּלעטער", װאַר= -

בּײיטער פּרעסע" פון י. כיקין (זינט יוֹני 1919 אַרױס 22 נומ'), פילאַדעלפיער חאידישער וועלט", די לעצטע אאָרן זיך געדרוקט רעגלמעסיק אין דער זגערעכ= טיגקייט", פון צייט צו צייט אויך אין חפאָרװוערטס" און אוועקער"; פאַר זייןך שװאָגער א. פרומקין איבּערגעזעצט אַ פּאָר הונדערט ז' פון אַלעקסאַנדער בּערק: מאַנס בּוך אעריגערונגען פון געפענגניש", מאַטעריעל זיך שװער געפּלאָגט, ניט האָבּנדיק קיין אויסקומעניש פון זײַן ליטעראַרישער טעטיקיט, געווען אַ פאַרש זיכערונגס* אַגענט, אַ אינקאַנסעט פון געועלשאַפטלעכע אינסטיטוציעס, 591 האַנדלט, געװאַנדלט, אָבּער זיך אַלץ ניט געקענט צפּאַסן צו די אַמעריקאַנער אומשטענדן, און אַלס שטילער און צוריק: געצויגענער מענטש אֲַפילו ניט בּאַװין בּיי זיין לעבּן אַרױסצוגעבּן אין בּום? פאָרם כאָטש אַ טייל פון דעם, װאָס ער האָט אָנגעשריבּן אין משך פון די איבּער 0 יאָר פון זיין ליטעראַרישער טעטי= קייט. האָט אויך איבּערגעלאָזט אַ סך זאַכן נאָך ניט געדרוקטע, צ'אַ זײנע ערשטע נאָך אין רוסלאַנד אָנגעשריבּענע גרעסערע דערציילונגען זבּאַראָן הירשס:

53 ראַדוצקי -- ראַדין -- ראָדין 06

מיליאַנען" און חדי גוטע יידן", אין זיינע לידער איז ער דאָס רוב געוען א נאָכ? זינגער פון מאָריס ראָזענפעלד, אין די סקיצן דערהויפט געשילדערט דאָס אר2 בּעטער:לעבּן,. אייגיקע פון זייגע לידעף זיינען אויך אַרײן אין מאַנילײבּט אַנטאָ: לאָגיע /ני=אָרק אין פערזן".

מ. בּאַסין, ;אַגטאָלאָגיע?, || מרמר {שטיל געלעבּט, שטיל געשטאָרבן', אין ,פרײהײט" פון שןפ 8,

ראַדין אָ. פּ. (ט' אב 1830 -- 1 ) געבּ' אין װלאַדיסלאַװאָו, בּיי דער פּרלם סישער גרעגעץ, אַלס זן פון אַ סוחר. צו 18 יאָר חתונה געהאַט אין אַ פּוליש שטעטל, כּשעת דער קרימער מלחמה גל ווען א סוחוי. האָט פאַרעפנטלעכט אַ בּוך עראיננערונגען אויס מיינער יוגענדײ(װאַר= שע, 1891, זי 144, מיט אַ הסכּמה פון יהושע מוה אין דײטשמעריש), װאָס אי גע שריבּן אין דייטש מיט יידישע אותיות -- אַ גענוג משונהדיקע ערשיינונג פאַר די ספער יאָרן -- אֲפּילו פאַר אַ מחבר אַ משכּיל, װאָס װערט נתפּעל פון דעף

;שיין פון דער ציװיליזאַציע" אאַז"ו, גיט -

צונויפמישן אים מיט ד"ר א שׁר (אַד אַָלף) דאַדין, װעלכער האָט אין די 7900 יאָרן אַרױסגעגעבן אין קיניגסבערג אַ יידיש:דייטשע צייטשריפט ,דער גרענצ- בּאָטע? און שפּעטער געװען ראַבּינער אין אַמעריקע, מיטרעדאַקטאָר פון א"ה ראַזענבּערגס חנר המערבי", א"אַ.

בּןתמר, אין ,יודישער ביבליאָטעק", 11.

ראָדין -- דער איניציאַטאָר און אָר: גאַניזאַטאַר פון דער גרופּע סאַציאַליסטן: רעװאָלוציאָנערן עמיגראַנטן, װאָס האָט אַרױסגעלאָזן אין יוגי 1880 די אַ"ג זשעגט: ווער פּראַקלאַמאַציע װעגן ידיש צו די יידישע סאַציאַליסטן פון רוֹסלאַנד, ענגלאַנד א"אַלענדער מיט דעם ערשטן רוף צוֹ אַ פּראָ: פּאַגאַנדע פון די רעװאָלוציאָגערע אידעען

לעקסיקאָן 3 /1

אויף יידיש, צום שאַפן אַ סאַציאַליסטישע ליטעראַטור אויף יידיש. װער האָט זיף בּאַהאַלטן א"ג ר' אין ניט געלונגען פעסטצושטעלן, און סאיו אַ סברא, אַז די דאָזיקע דעקלאַראַציע וועגן יידיש איז גאָר אַרױסגעגעבּן געװאָרן פון די אוקראַי: נישע סאָציאַליסטן, כֹּדי מיטצוווירקן אין דעם קאַמף קעגן די רוסיפיקאַטאָרישע טענדענצן פון די דעמאָלטיקע יידן= סאָציאַליסטן, | פּריװאַטע מיטטײלונג פון ד"ר חיים זשיטלאָװוסקל. ראָדין אלישע (|/14 1888 --

) ליטעראַרישער נאָמען פון אבכרהם:אליהו בּן משהײעקב ר" געב' אין מסטיסלעוו, געווי מאָהליעװער גובּ', שטאַמט פון פאָטערס צד--מון שמוקלער, שניי= דער, הױזירער, פון דער מוטערס-- פון רבּנים, פון 5 יאָר בּין 14 גֹצָ2 לעױגט אין חדר, צו 17 יאָר אָנגעל / קומען אין אַ װאַלד:קאַנטאָר אין ראָס? לעוו, סמאַלענסקער גוב', און זינט דאַן בּאַשעפטיקט זיך אַלט בּוכהאַלטער, אין די יאָרן 1906-:7 זיך בּאַטײליקט אין דער רעװאָלוציאָנערער באַוועגונג אַלס מיטגליד פון דער פּאַרטײ ס"ס און גע ווען אַגיטאַטאָר פאַר די קליינע שטעט= לעך פון ווילנער געגנט און פון טשעג? סטאָכאַװער ראַיאָן א"פּ דער מאַָהליעװער, ארום 1912 אַ געוויסע צייט געלעגט אין װאַרשע, -- אַנגעהױבּן צו שרײבּן צו 3--14 יאָר, האָט ער דעבּיוטירט מיט אֵַליד און מיט אַ פּראַגמענט פון אַפּאַ: עמע װאַחר" אין אדער יודישער וװעלט" 3, /41, 1914. שפּעטער זיך באַטײ: ליקט אין עדער נײער װועלט" א"ר פון

)3(

67 ראָדין -- ראַדלער-פעלדמאַן

ש, ניגער, 1919, און אין דער כאַרקאַ? ווער חרויטער וועלט", 1926, ען (זכרונות וועגן פּרצן), זיך אויך בּאַטײליקט אין דער זאַמלונג אלידער" -- פון דוד מיט: קעס, חיים גילדין, הירש ריקלין און מי גורוויטש (מלוכה:פ'ג, האַמצל 1921 אין בּוכפאָרם פאַרעפנטלעכט: אלידער און פּאָעמען" (פ"ג שהאָפנונג', כאַף? קאָװו, 1918,. ז'40, װהעראָאיק" -- מיט אַ הקדמה פון ידידיה מרגלית (מלוכה? פ"ג, האָמעל, 1929, |' 34); װאֲחר" (דערז' פ"ג, 1921); צפון צוויי קװאַלןי (אייגענער פ"ג, פּט"ב, 1924, ז' 32), חזיינע פּאָעטישע אַיינדרוקן ציען זייער יניקה פון דער שטאָט און פון איר קוֹל= טור; מחמת דער דאָזיקער גרונד-השפּעה האָס א. ר' זיך אױסגעטאַן פון אָלע אוממיטלבּאַרע סביבה = פאָלקסטימלעכע שאָלעכצן און איז געװאָרן קולטוריש: אַגסטראַקט מיט װעלט:געדאַנקען און װעלט = איבּערלעבּונגען.. די עיקר טרייב: קראַפּט פון ריס מוזע איו התפּעלות, די התפּעלות, װאָס שאַפט אָדעס, פּיוטים, װאָס דערװעקט האַסטיקע מויקאַליש: אינטעלעקטועלע איגערלעבּונגען, אָבּער ניט קיין קילע קונסט, דעריבער איז ר' אַװי שטאַרק אין גאַנצן טאָן און איז אַזױ אָפּט אומבּאַהאָלפן אין איינציקע פערזן, זאַצן און אויסדרוקן,,." (י. מרגלית)

ראַדלער-פּעלרמאַן יהושע (23/0 0 -- ) געב' אין זבאָרעה, מזרחאַליציע. ‏ בּאַקומען אַ שטרענגע חסידישע דערציונג, געלערנט אין חדרים און גית:המדרש ש"ס און פּוסקים, אוֹנ2 טער דער זייער שטאַרקער השפּעה פון זיין בּית:מדרש-חבר אַהין זשיפּניק, אויף וועמען בּרוידעס האָט געזאָגט, אַז ער איז דער גרעסטער פילאָסאַף אין גאַליציע (זש' האָט אָנגעשויבּן אַ ספר אויף שִפּי:

גאָוען), האָט װ' אַ סך געלײענט אין |

דער

ר 55

העבּרעיש און דייטש, צו 20 יאָר אַװעק קיין בּערלין, דורכגעמאַכט דעם קורס פון זעקס קלאַסן גימנאַזיע, דערנאָך-- כּדי צוצוגרייטן זיך פּאַר א"י--שטודירט אין אַ לאַנדװירטשאַפּטלעכער הויכשול, געגרינדעט א ציוניסטישן פאַרבּאנד פון לאַנדװירטשאַפטלעכע סטודענטן צו וועלכן עס האָט אַגב אויך געהערט יוליוס גאָלדע),. אין בּערלין האָט ר' אָנגעהױבּן זיין ליטעראַרישע טעטיקייט מיט פּובּליציסטישע און קריטישע אַר2 טיקלען איבּער דער העבּרעישער ליטע? ראַטור אין פאַרשיידענע דייטש:יידישע צייטשריפטן, אין העבּרעיִש דעבּיוטירט מיט אַן אַרטיקל אין קלוה אחיאסף" תרס"ב קעגן אחד-העם, וועגן וועמעס שט/? לונג צום ציוניזם עס איז דעמאָלט אֵנ געגאַנגען אַ לעבּעדיקע דיסקוסיע אין די ציוניסטישע קרייזן, צו יענער צייט אויך אָנגעהױבּן אַרױסצוגעבּן אין בּערלין די צייטשריפט חקשת" (אַרױס 6 נומ'), זיך

בּאַטײליקט אין גרשם בּאַדערס לוח

חחרמון", תרס"ו געקומען קיין לאַנדאָן, געהאָלפן י"ח בּרענערן גרינדן דעם חהמעורר", וואו געשריבּן א"פּ פּעלדמאַן, ראַדלער, הנודד, רי בּנימין, ועלכער נאָמען איז פאַרבּליבּן זיין הױפּט:פּט"נ, דאַן געלעבּט אַ געוויסע צייט אַלס דאָרפס? לערער אין בּוקאָװוינע און מיט דעם שכר : לימוד אונטערגעשטיצט דעם חהמעורר", דערגאָך אַװעק קין א", געווען אַ שװאַרצאַרבּעטער אין פֹּתה" תּקווה, מיטגעאַרבּעט אין דער יפוער גימ? נאַזיע, מיטגעאַרבּעט בי רופּינען אין א"י:אַמט, אין די העבּרעישע צייטשריפטן, געגרינדעט דעם פ"ג חיפת", בּשעת וועלט:מלחמה געווען אַרעסטירט אַ געוויסע צײט פון די טערקן, דע מאָלט געװאָרן רעליגיעז געשטימט און אָנגעהױבּן צו אַרבּעטן אין די רעליגיעזע

69

שולן, אַרײן אין דער ?מזרחי"-פראַקציע. וואוינט אין בּית:חכּרם -- אַ שכוגה אין ירושלים--וואו ער באַזיצט צוויי אייגענע הייזער, און אַרבּעט אין דעם צייטונגס: בּיוראָ בּיים קרן-היסוד.--אַן אױסװאַל פון ויינע אַרטיקלען װעגן די קולטור:פּראָגן פון א"י, עסייען און זכרונות, צ"אַ װעגן ננעסינען, ברענערן, פּרצן, איז אַרױס אין בּוכפאָרם א"ט װעל הגבולין" (וין, 'תרפּ"ג, ז' 340) -- ר' האָט זיך אױך בּאַטײליקט פון צייט צן צײט אין דער יידישער פּרעסע, װי אין אַ סטאַניסלער צייטשריפט א"ר פון אַרגשטײן און לעבנס: אַרט (אַרום 1906), דער טשערנאָװיצער איודישער װאָכענשויפט" א"ר פון לייבּל טױבּיש א"פ משהלע דער בלינדער, אין לעמבּערגער ,טאָגבּלאַט? (פאַר דער מלחמה -- בּריוו פון א"י), ג"ייער װדאָס אידישע פאָלק" (אַ סעריע מאמרים װדאָס פּינטעלע ארץ:ישראל"), נאָך דער מלחמה קאָרעספּאַנדירט אין ג"'ער װײדישען טאַגעבּלאַט". אין יידישער איבערזעצונג זיינען אויך אַרױס זיין פּראָפּאַנאַנדע:

בּראָשור חדי תּימנִים" (1912) און זאוצר ‏

דארץ" / אַ אױסװאַל פון שפּריכװערטער, אגדות און מימרות װעגן ארץ=ישראל און װעגן גאולה / אַרֹיסגענומען פון תנ"ך, תלמוד, מדרשׂים און זוהר, ספרי הקירה, דרוש און מוסר, קבּלה און חסיזיות,/ אידיש פון א ר. ( רבּאַשאָח? -- פ"ג זכּנסת", ירושלים, תּרפּ"ן, זי קיב), ערבסט מיללער, אין 1600090020 .40, להודה ווארשאוויאק, אין עהצמירה", /192, 168 מנשה אונגער, {ר' בּמימין, 25 יאָהר פון זײן ליטערארישען שאַפּען", אין ,ײדישען טאגעבּלאָט" פון זדא/פ 27 ראָדקינטאָן מאַקט (.. 186 -- ) איז אין משך פון יאָרן געווען פאַרבּונדן מיטן יידישן טעאַטער אַלס שוישפּילער און פאַרפאַסער פון פּיעטן איפ רודאָלף מאַרקס, געהען אײ:

ראדלעריפעלדמאן -- ראָדקיגסאָן 10

נער פון די פּיאָניערן פון יידישן טעאַטער אין לאַנדאָן, װאו זינט 1886 געשפֿילט אין זפּרינסעס:קלובּ" צוזאַמען מיט יעקב אַדלער, ישראל גראָדנער, פרוי ליפצין א"אָ, שפּעטער אַריבּערגעקומען קיין ג"י, וואו אַ געוויסע צייט אויפגעטרעטן אַלס קאָמיקער אין חװוינדזאָר:טעאַטער". פון זייגע איבערגעזעצטע, אַדאָפּטירטע אָדער אָדער אָריגיגעלע טעאַטערשטיק פאַר: צײַכנט ב. גאָרין די פאָלגנדיקע: װפע= טער משה"; די גליענדע יתומףה" -- פאָלקסשטיק אין 5 אַ' (1889), דער אַמעריקאַנער לאָיער" (1889); עדי צוויי שוועסטער אָדער ענגעל און טײװל,, זחיים אין אַמעריקע", ודי פּרימאַדאָנץ", דער יתום אין געפאַר", אדער בויערי: סרעמפ אָדער דער הויפּטטרעפער, אדי שניידערין" (1890); זאפּערעלע אָדער פאַרלוירן אין ניוײאָרק" (1896), עגעלט אָדער טרעמפ" (1896). שפּעטער האָט ער פאַרלאָזט די בּינע, שטודירט יוריס? פרודענץ און איז געװאָרן אַן אָנגעזעענער אַדװאָקאַט אין ג"י, |

בּ. גאָרין, ,געשיכטע פון אידישען טעאטער", |, 49 01, 151, 1269 בערטא קאַליש, {מיין לעבען", טאָג" 1 5

ראָדקינסאָן מיבַאל-לווי (1845 -- 1/ 4) געבי. אין דובראָווגע, ‏ מאָה: ליעווער גוב, אין א חסידישער טאַמיליע, א ברודער פון ישראל:דוב פרומקין, אַן' אייניקל פון סטאַ: ראָסעליער רבִּין און געקנאָטן פוןך דעם גרעסטן תסי: דישן יחוס, האָט ער פרי חתונה גע. האָט מיט אַ טאָכ. טער פון אַ ריב . ישובניק, זיך גע: גומען צו מסחר, אַָבֶּער בּאַלד געפּטרט ויין גדן, אַריין אין חובות און געװאָרן

21 | ראָדקינסאָן

אַ מחכּר, אויפטרעטנדיק צוערשט אין דער ראָלע פון אַ רעכטפאַרטיקן חסיד אַלס אַרױסגעבּער פון אַ זאַמלונג אַֹּאָ: קריפישע לעגענדעס וועגן חסידישע רבּיים (ספּודי צדיקים", 1873) און אַ זאַמלונג בּיאָגראַפיעס פון די גרינדער פון חסידות (!תולדות בעלי שם טוב", 1873, אין 2 ט'; קיניגסבּערגער אױסגאַבּע 1876--חתולדות בעלי שם טוב / והיא קורות מיסדי כת החסידים וקורות ספריהם ויפיץ אור על תולדות אנשי שם המאורות הגדולים וכו" און אַלס 2טער טו -- שתולדות עמודי החב"ד / יפיץ אור נוגה על כל דרכיהם שיטתם ומחלקותם וכו'"), מיט די דאַ2 זיקע ספרים איז ער אומגעפאָרן איבּער שטעט און שטעטלעך אוֹן זיך דערפון מפרנס געװען. דערנאָך האָט ער זיך אַװעקגעלאָזט זוכן גליק קיין פּט"בּ, אַראָפּ:

געװאָרפן פון זיך די חסידישע מלבּושים.

און געװאָרן אַ מעקלער אויף דער בּערזע, געמאַכט אַ היבּשן קאַפּיטאַל, געװאָרן אַ מלווזז, צוליבּ ניט גאָר ראַיעלע װעקסל: געשעפטן שיר ניט אַרעסטירט געװאָרן, געמווט עוקרױ זײן פון פּט"בּ, זיך משנה שם געװען פון פרומקין אויף ר' און 1876 אַנגעהױיבּן אַרױסצוגעבּן אין קיניגסבּערג אַ העבּרעיש װאָכנבּלאַט ;הקול?, בּאַשטימט פּאַר די לעזער אין -רוסלאַנד, ניט בּאַזיצנדיק די מינדסטע פּעיקײטן אַלס זשורנאַליסט, ניט בּאַ: הערשנדיק אַפּילו װי געהעריק די העב; רעישע שפּראַך, האָט ער אָבּער אַדאַנק זיין ענערגיע און זיין געשעפטלעכן חוש אין משף פון אַ גאַנץ קורצער צייט דערװאַרבּן פאַר זיין צייטונג אַ היבּשן קאַנטיגענט לעזער, בפרט אַז דאַן האָט אױסגעבּראָכן די רוסיש:טערקישע מלחמה און דער /המליץ? אין צו יענער צײט ניט אַרױסגעגאַנגען. "דער יהקול" האָט געקענט עקסיסטירן נאָר דאַן, װען אין

יצחק קאַמינער א"אַ.

72

דער רעדאַקציע איז געזעטן א כּמעט ניטשי בּאַצאָלטער אונטעררעדאַקטאָר, בּשעת דער שעף?רעדאַקטאָר איז אַרױסגעפאָרן אין רוסלאַנד אקלייבּן אַבּאָנענטן" (װיבפי טשעווסקי), איז ר' אַריין אין פאַר= בּינדונג מיט די יידישע סאָציאַליסטן, װאָס האָבּן זיך דאַן געפונען אין קיניגס= בּערג, מ. װינטשעװסקי און וו ראַבֵּי

| נאָװיטש (או"ר) און ער האָט זי צוגע=

צויגן אַלס מיטאַרבּעטער, און אַדאַנק זיי האַבּן זיך אַרום דער צײטשריפט אַנגעהױבּן צו גרופּירן די בּעסטע העב+ רעישעט שריפטשטעלער פון ראַדיקאלן לאָגער, װי מ"ל ליליענבּלוֹם, יהל"ל, ד"ר אַלײן אַ מענטש אָן אַ מאָראַלישן יסוד, אָן שום פּרינציפּן, האָט רי ניט געשטערט זיינע מיטאַרבּע= טער אויסצוניצן זיין אָרגאַן פאר דער פּראָפּאַגאַנדע פון די סאָציאַליסטישע. אידעען, און נאָך דעם אונטערגאַנג פון. ליבּערמאַנס קאמת" האַט ער איבערגע= געבּן װינטשעװסקין די רעדאַקציע פון דעם צו יענער צײט פון אים געגריג= דעטן העבּרעיִשן זשורנאַל ,אספת חכמים",. וועלכער האָט ממשיך געווען די סאָציאַ: ליסטישע פּראָפּאַגאַנדע אויף העבּרעיש,. בּיז די רוסישע צענזור האָט דעם זשור= נאַל פּאַרװערט אַרײנצופירן קיין רוסלאַנד און ער האָט זיך אויפן 8טן נומי אָפּגע=

שטעלט,-- גלייכצייטיק מיט דעם !הקול?

האָט ר' אויך אַרױסגעגעבּן אַ װאָכנבּלאַט אין יידיש א"ט חקול לעם", פון װעלכן דער פּראָבּענומער איז אַרױס |שֶ/6 1876 מיט אַן ;אַנשפּרוך פון דער רעדאַקציאָן", געשריבּן אין אַ משונהדיקן דייטשמעריש,. װאָס האָט געזאָלט אויסדריקן די פּראָף גױאַס פון דער צייטונג -- אײנצושפּאַנען ;לטובת די אונשולדיגע קינדער"--די צוויי שוועסטער, רעליגיע און בּילדונג דער ;קול לעם / פּאַליטיש ליטעראַרישעס

737

װאָכענבּלאַט פיר איזראַעליטעןײ (1טער נומ {זןש/12 1876) איז אַרױיס אין משך פון 3 יאָר מיט געװיסע הפסקות און איז -געווען דער איינציקער יידישער אַרגאַן דאַן פאַר די יידן אין רוסלאַנד, צוערשט אויסגעפילט פון ר'ס משונחדיקע שריײ: בּעכצן און דאַן איף פון אַױטיקלען -קאָרעספּאַנדענצן און בּעלעטריסטיק פון א"מ דיק, מ, ווינטשעווסקי ג. ראַװיטש, מרדכי = ראובן סיני (אוֹיך א"פ עמימר מנהרדעי, מרס, ר' אהרן מיאַדלער א"אַ), אליקום צונזער (אויך א"פּ יקמואל, קונע רויזל מאַץ, זימאַן לוקרעציאַ א"אַ), מיכל גאָרדאַן א"אַ, פּובליציסטיש און ליטעראַ? ריש איז דער פקול לעם" געװען אַגיש- טיק בּלעטל, גאָר קיין פאַרגלייך נִיט מיט זייגע פאָרגײער -- דעם אקוֹל מבשי" און ליגעצקיס פישראליק", קעגן װעלכע / איז אַרױסגעטרעטן אין זיין ;אַנשפּרוך דער רעדאַקציאָן", דערפאַר האָט דאָס בּלאַט קיין ערפאָלג ניט געהאַט. ר' האָט

געפּרוװט צוציען אַלס רעדאַקטאַר מעג+

דעלען אָבּער דערפון איז גאָרגישט גע װאָרן. נאָכדעם װי דער זהקולי מיטן אִקול לעם" זייגען פאַרװערט געװאָרן אַױײן- געפירט צו װוערן קיין רוסלאַנד, האָט די געפּרווט אָפּראַטעװען זייגע צייטונגען דורך ענדערן זייערע נעמען אויף חהכרם" און זהצפהיי אָגשטאָט אהקול" און אויף ,קע=

-לעם" (דער ערשטער נום' 12 1879),

ראָדקינסאָן

14

פינפטער יאַהרגאַנג", אין דעם אאויפריוף", געחתמעט ,דיא רעדאַקטיאָן", װערט צ"אַ געזאָגט: עגעעהרטע לעזער אונד לעזערף= נען ! אונזערע רונדירייזע אין גאַליציען, רומעניען אונגאָרן עטצ, אין ועלכע וויר האָבּען קענען גילערנט אונזערע בּרי= דער אין אַללע לענדער מיט זײערע

| טהעטיגקייטען, טוגענד אונד פעהלערן,

האָט אומז איבּערצײגט דאָס עס אין. זעהר נאָטװענדיג דאָס פּאָלק זאָלל האָ= גען איין בּלאַטט אין דער ריינער פאָלקס: שפּראַכע, װעלכע זאָלל זיך נור פאַרגע= מען מיט די יידישע אַנגעלעגענהייטען אין דיוע לענדער אונד אױף מאַכען דיא אויגען פאָן דעם פאָלק אויף זיינע אינטעררעסען איהם געבּען איינע לעהרע ויא ער זאָלל איין אָרדענטליכער ירפ גער זיין אין זיין לאַנד און צו גלײף אויך אָרדענטליכער יודע זיין צװישען זיין פּאָלק, אייגע לעהרע פאָן קינדער? ערציהונג װאָס דאָס איזט יעטצט גראַדע דיא הױיפּט פראַגע וועלכע מאן צו בֹּצָי אַרבּײטען דאָרף אונד צו גליך אויף צוא מונטערן דאָס פאָלק מיט איינע בּלאַטט פאָן װעלכער עה זאָלל קענען פאַרגעניגען האָבּען אין זיין רוהע צייט אונד זאָלל זיך עראינעררן דאָס ער איזט געבּאָרען איין יודע אונד איזט טריא

זייגע גלויבּען אונד זייגעם פֿאָלק גיכט גיגסבּערגער איזראַעליט? אָנשטאָט /קול ‏

שפּעטער האָט ער דורך אַ גרויסער מודעה /

(אין ?הקוליי שנה חמישית גומ' 29) געמאָלדן

די ערשייגונג פון טה שושנה סנסם אס /

'{נזסס | 1601 זסחטז) / יידישעס וואַכעג? בּלאַטט פִּיױ יודעשע אָנגעלעגענהייטען שפּעציעל פיר גאַליציען רומעניען אונגאַרן,

אויך פּאָליטיק װיסענשאַפטליכעס, רייוצ -בּעשרייבּונגען, בעלעטריסטיק אונד עױפף.

שעהלונגען, / פון מ, ל. ראָדקיגססזאָהן/

וועניגער אַלס אַללע פעלקער.." דער אויפרוף זאָגט צו, אַז דאָס בּלאַט אווירך זיין זעהר אינטרעסאַנט אין אַללער געי

| לעגענהייטען?", אַז /חדיא ראָזע". װעט.

ווירקליך זיין דיא עשושנת יעקב" וועלכע

| װעט פעראייניגען אונזערע ברידער צו

איין צװועק" אאַז"וו און װעט /בּליהען

| וויא אייגע קראָזע? צו גונסטען אונזערצ

גלױבּענסגענאָססען? און זי װעט אַױױס ;אין דער ריינען פאָלקס שפּראַכע (ד"ה אָהנע רוסישע אונד רומענישע אס-

15 ראָדקיגסאָן 8

דריקע)", צוערשט וועכנטלעך און דאַן האַלבװועכנטלעך (אָנגעהױבּן פון סעפּ: טעמנער) מיט אליעזר רוקח אַלס פאַר= שפּרייטער פון דעם בּלאַט אין רומעניע און גאַליציע, אָבּער ווייזט אויס, אַז פון דער גאַנצער אונטערנעמונג האָט זיך גאַרגישט אױסגעלאָזט, דאַן האָט ער גע= פּרוּווט אַרױסגעבּן אין בּערלין אַ װאָכ1: בּלאַט אין העבּרעיִש א"ט ?המדבּר" (1881) און דערנאָך עחחווה! מיט אַ יידישער בּײילאַגע /דער אַנצייגער" (1881 -- 82), גאָך די פּאָגראָמען, וװען עס האָט זיך אָנגעהױבּן צװישן די רוסישע יידן א שטאַרקע עמיגראַציע קיין אַמעריקע, האָט ער געפּרוּווט בּאַנײען זיין יידיש װאָכנ; בּלאַט אין האַמבּורג אַלס אָרגאַן פון די שיפסגעזעלשאַפּטן און האָט אָנגעפירט אין דער צייטונג אַ שטאַרקע אַגיטאַציע פאַר זיער אױסװאַנדערונג קיין אַמעריקע, שטרעבּנדיק דערבּיי אויסצושפּילן לטובת זיין קעשענע די קאָנקורענץ צװישן די פאַרשיידענע שיפסגעזעלשאַפטן, אָבּער זײַנע קאָמבּינאַציעס זײנען ניט גע- לונגען און דאָס בּלאַט איז ענדגילטיק אונטערגעגאַנגען, דאַן איז ר' אַװעק קיין נ"י, ואו ער האָט 1889 געגרינדעט אַן אָרגאַן א"ט חתּכונת רוח הישראלי". די לעצטע יאָרן פון זיין לעבּן האָט ער זיך אָפּגעגעבּן מיט אַרױסגעבּן דעם תּלמוךד אויף ענגליש, -- לויט בּנציון האָפּמאַן דעַר: צײילט, זאָל ר' האָבּן געפירט אַ חאוממאָ. ראַליש, שענדלעך לעבן", עפלעגט זיך שטענדיק אַרומשלעפּן אין די קיניגסבּער: גער לוסטיקע אוסגעלאַסענע היזלעך און קומענדיק שטעטס אין דער נאַכט אַהײים אין אַ שיכּורן צושטאַנד, ער כּל חמתו אױסגיסן אויף זין אומ;

גליקלעכע פרוי, וועלכע איז גראַדע דער

היפֿוך פון אים געווען, אַ אינטעליגענטע יידישע פרוי פון אַ פײגער װילנער

פלעגט.

משפּחה" אאַז"וו, גינסטיקער איז ויב= טשעווסקיס כאַראַקטעריסטיק פון ר אָבּער אויך װינטשעווסקי שרייבּט װעגן אים בּזה הלשון: ער איז אין אמתן ניט קיין חסיד, בּשעת ער בּאַשרײבּט די שבחים פונעם בּעשײט; ער איז שפּעטער ניט קיין סאָציאַליסט אַלס רעדאַקטאָר און האָט קיין שום ענטוזיאַזם ניט פאַרן תּלמוד, ווען ער ווערט זיין איבּערזעצער... אָבּער חוץ װאָס ר' איז איף קיין פאַל ניט געווען היפּאָקריט אין דעם געווייף? לעכן זין פון דעם װאָרט, -- חוץ דעם. איז מיט זיין גאַנצער קאַריערע פאַרבּונדן אַן אַנדער מערקווירדיקע ערשיינונג; ף* האָט זיך נעמלעך גענומען צום בּעל:שט. טוב, צום סאָציאַליזם און צום תּלמור, ניט האָבּנדיק די גייטיקע קענטענישן אין דעם חסידיזם; ניט פאַרשטייענדיק (אין אָנהײיבּ), מיט װאָס מע עסט ניט נאָר סאַציאַליזם, נאָר אַפּילן צײיטונגסשרײבּע= ריי { ניט האָבּנדיק גענוג שפּראַכקענטע: ניש אין ענגליש אום אויפצושריבן אַ בּריוו און דאַן צו איבּערזעצן -- טאַקע. איבּערזעצן, ניט נאָר אַואַ זאַך פּלױך אונטערנעמען -- דעם תּלמוד אויף ענג= ליש.,.ײ ר'ס ;חקול" כאַראַקטעריזירט וויבף טשעווסקי אַזוֹי: עדי צייטונג האָט אין זיך געהאַט אַלץ, װאָס.איז מיר געװען דערווידער אין אַלע אַנדערע צייטונגען + זי איז געווען אַ געדרוקטער צבועַק אין פיר זייטן, ניט אַזױ גוט געשריבן װ5 דער װהמליץ", ניט אַזױ אײראָפּעיש װי דער /המגיד", היפּאָקריטישער װי דעף ,לבנון"... -- ר' האָט נאָך פאַחעפנטלעכט

די פֿאָלגנדיקע ספרים: קמצת מצוה" -=

וועגן עלילת:דם (1883), חתּפילה למשה" -= וועגן תפילין (1883), קאבני מילואים" -- וועגן דער רעליגיעזער רעפאָרם (1884), לַלבּקר משפּט" -- פּאָלעמישע אַױטיקלען (1884), זאגרת פּתוחה" --- אַן אָפענעף

11 | ראָדקיגטאָן

בּריוו צו רבּנים (1885), אבּרקאי" -- אַ זאַמײ.

לונג װיסנשאַסטלעכע אַרטיקלען (1886).

מן, א; 9=, 4111 { מ. װוינטשצווסקי, , עריי גערונגען* 1 --- 11 (אויך אין ,צוקוגפט", 1906, 1 צינבערג ענהנוסת .קטס 10014ס1ע, 1' 221 -- 2 ש, ל, ציטראָן, ,די געשיכטע פון דער יידישער פרעסע", { ! ג., ז, האָפֿמאַן, ,טפר הזכרונות/, ז* /4 == 650 ראובני א, (י"א אב 1987 --

) אַדאָפּטירטער נאָמען פון אהרן

שימשצלעװיטש, יינגערער בּרודער פון יצחק בּן:צבי (זע). געבּי אין פּאָלטאַװעט פון ליטווישע עלטערן *). דער פאָטער, צבי, איז / געווען א אָנגע? שטעלטער בּיי אַ גרויסער מעל: פאַבּריק און איז דאָס רוב אַרום? געפאָרן וועגן די געשעפטן פון דער פירמע, קומענדיק אַהײם נאָר אויף יום?טוב. בֹּיוֹ 17 יאָר האָט רי געלעבּט אין פּאָלטאַװע, פון קינדווייז אויף אַרױסגעװיזן אַ אָפּגײגונג צו יעדן סיסטעמאַטישן לערגען, אַרומ? געגאַנגען פּוסט און פּאַס, געלײעגט ביכלעך -- צוערשט מאֵין:רידס, גוסטאַו עמארס אאַז"וו, דערנאָך -- טורגעניעווס, טאָלסטאָיס א"אַ און נאָך שפּעטער--היסטאָ?

+) די פאמיליע ש' איו אָנהײב 818 י"ה געזעסן אין ליובּטש, דער זײדע פון פֿאָטערס צד, ראובןיישראל, האָט געװואוינט אין סמאַרגאָן, דער זיידע פֿון דער מוטערס צד, ישראלילײב קאָפּעי לעוויטש, אין אײשישאָק; זײַן פאָטערט מוטער שטאַמט פון ר' משהלע איויער, װאָס זײַן יחוס" בּריוו ציט זיך בּיז רש"י, געװען א למדײװאָװגיק, אַ מתבּודד, געלעבּט אין א ואלד, געטראָגן א פּױערישן פעלץ אױס מורא פא שעטגן יז ער איז אויפן בּאַפעל פֿון װילנער גאון נתגלה געװאָרן און געװאָרן רב אין װאסילישעק, װילי גער גוב?

= האובנ

18

רישע און פילאָסאָפישע װוערק, ניט גע" וואוסט, װאָס צן טאָן מיט זיך, האָט מען אים געפּרװוט אָפּגעבּן פאַר אַ בֹּעָל. מלאכה, צו אַ שלאָסער, אָבּער אויך צו ‏ דעם האָט ער ניט געטױגט און בּאין בּרירה האָט מען אים געלאָוט פאָרן קיין אמעריקע, וואו ער האָט זיך אָפּגעװאַל? גערט צוויי יאָר, צייטנווייז געאַרבּעט, צייטנווייז געהונגערט, זומער 1906 צוריק געקומען אַהײם. אין עטלעכע װאָכן נאָך זײן קומען, בּשעת בּיי זי אין הוין װאָט מען געפונען אַ קלײנעם אוצר פאַרטײידיקונגסמיטלען פון דעם ידישן זעלבּסטשוין, האָט מען אים און דעם פאָטער אַרעסטירט (בּן"צבי אין אַנט= לאָפן), אָפּגעהאַלטן זיי אין טורמע 20 / חדשים און פאַרמשפּט אױיף אײבּיקער פאַרשיקונג קיין סיבּיר, אין דאָרף מאָרגאַ, אוױיפן בּרעג פון דער אונטערשטער טוגגוסקאַ, אירקוטסקער גוב', ואו ער האָט פאַרבּראַכט אַ יאָר צייט, פאַר" פאַסט דאָרט אַ װערטערבּוך פון דער טונגוסישער שפּראַך, מיט אַ טונגוסישער גראַמאַטיק, װאָס איז פאַרלוירן געגאַנגען בּשעת זיין אַנטלױפן, דעצעמבּער 1909, נאָך פאַרשיידענע גילגולים--איבּער דײיראַן און שאַנכאַי אָנגעקומען אָנהײבּ זומער 0 קין א"י און ואויגט זיגט דאַן אין ירושלים, בּלויז איינמאָל בּאַזוכט אײיראָפּע ---נאָכן ערשטן פּאָגראָםס אין ירושלים, ווען ער איז צוזאַמען מיט דעם חכם:בּאַשׁי יעקב:מאיר און דוד יעליך אויסגעװויילט געװאָרן פון דעם װעד:העיר צו פאָרן קיין לאָנדאָן פאָדערן א משפּט אוֹיף די שולדיקע, בּפרט דער ענגלישער אַדמיניסטראַציע מיט דעם פּאָגראָם-גענע= ראַל בּאָלס בּראש --נאָך ייִנגלװײז אין פּאָלטאַװע האָט ר' געשריבּן אויף רוסיש ראָמאַנען פון גולנים און ים-רױבּער, עטלעכע שירים און א קריטישן טראַק=

80

79 ראובגני

טאַט װעגן ספּענסערס עטיק, װאָס זיין פריינד בּער בּאַראָכאָװ האָט געפונען פאַר גאַנץ בּאַגרינדעט. קענענדיק יידיש פון קינדווייז אויף, אָבּער אין אַ בּאַגרע? נעצטער מאָס, האָט ער אין אַמעריקע ערשט אַיינגעזאַפּט די אוצרות פון דער שנּראַך און דאָיט אויך אָנגעשריבּן זיינע ע שטע צויי דערציילונגען אין יידיש, אויף דער טונגוסקע געשריבּן דערציי= לונגען אין רוסיש, אין א"י בּאַהערשט די יידישע שפּראַך פולשטענדיק און אָנ געהױבּן צו שיקן זיינע דערצילונגען און שירים אין פאַרשײדענע ידישע

צייטוגנען און זשורנאַלן פון אײיראָפּץ.

און אַמעריקע. אין יידיש האָט ר' דע: בּיוטירט מיט די לידער פאַװעכטערס וואונש" און אירמיהו" און דער דערציי: לונג פון קינדערלעבּן די ערשטע בּעריה; רונג" אין אַברהם רייזענס װאָכענבּלאַט װדאָס נייע לאַנד" (1911, 11, 12, 15), גלייב? צײיטיק האָבּן זיך זיינע דערציילונגען - און שירים אויך געדרוקט אין חהאחדות" א"אַ. העבּרעישע צייטשריפטן, דאָס רוב |אין דער איבּערזעצונג פון זיין פריינך י"ח בּרענער (די ערשטע געדרוקטע דער: ציילונג ר'ס אין העבּועיש איז געוען חאנשי בּית סלע" - אין פהאחדות", תּרע"א, 210 אין יידישן אַריגינאַל פאַר; עפנטלעכט אין דער לאַנדאָגער שצייט";

מיס דער צייט האָט ער אויך בּאַהערשט ‏

די העבּועישע שפּראַך און די ראָמאַנען, װאָס ער האָט אָנגעהױבן צו שריבּן אין דער צייט פון דער וועלט-מלחמה, האָט ער שפּעטער שון אַלײן איבּערגעזעצט אויך אוֹיף העבּרעיש). שפּעטער האָט ער פאַרעפנטלעכט אין זדער יידישער וועלט", 3 --14, די נאַװעלן װאַ שפּענדעל"-- אס דעם לעבּן פון יידישע טרעמפּס אין אַמעריקע -- און כּוחות", װי אויך די פּאָעמע ,אישטאַר און אַלאַט:ערעשקי

גאֵל" -- לױיטן פּבלישן עפּאָס, און אין בּוכפאָרם קאונטער'ן װאַנד" -- אַ דערציי2 לונג אס דעם לעבּן פון די יידישע שומרים אין די פּאַלעסטינער קאַלאַניעס (פ"ג װדאָס לאַנד", ירושלים, תּרע"ד, ‏ 5 און זאין דולהויז" -- אַ שילדערונג פון א משוגעים?הויז (חקליינע בּיבּליאָטצקײ פון װקונסט:פ'ג", קיעוו, 1914),. אין די דאָזיקע אַלע דערציילונגען האָט ר' זיך אַנטפּלעקט אַלס שריפטשטעלער מיט אַ שטאַרקער שילדערונגסקראַפּט און אַ אײנפאַכער פרישער און קלאָרער שפּראַך. אָבּער די װעלט:מלחמה און שפּעטער דער תּהום צווישן דעם העבּרעיס: טישן ארץיישראל און דער ספערע פון דער ידישער קולטור האָט אים אָפּגע: ריסן פון דער ידישער ליטעראַטור, געשטערט אים צוֹ פאַרנעמען אין איר דעם פּלאַץ, װאָס ער װאָלט לוט זיין בּאַי גאַכּונג געקעגט פאַרנעמען בּיי א אָרגאַ: נישער פאַרבּינדונג מיט יידיש, בּלויז פון צײט צו צײט פאַרעפנטלעכט אִין די יידישע אױסגאַכּן אַ טײל פון זיינע 0 בענד, װאָס ער האָט אָנגעשריבּן

אין ידיש, צ"אַ די דערצײלונגען ‏ זשוים:שפּיל?" (אין ;פרינד"), אדער פּיאָנער? (אין קאידישען |עמפּפער"),

;אין בּאַהן? (אין אָדעסער חדאָס לעבּען", 4 און דער נײער װעלט" א"ר פון ש. ניגער), װדער ליבּהאָבּער" (וינער יקריסיק"), שאין תּמוֹז" -- אויס דעם לעבּן פון הינט (אין חדער ידישער וועלט", 8, /), די ראָמאַנען זפּייןי (בּלוז דער ערשטער ט' פון די 3 -- אין דער פּ'"צײסטישער חצייט"), אבּלוט און שאַנד" -- אויס דעם ידישן לעבּן אין א"י (אין חטאָג", 1927), אַ ריי פּאָץ. מען, וי זאויפן פאַרכּישופטען אינזעל" (אין קװואַרהײט"), זאַ ירדן:מעשה" (אין װרענעסאַנס'), ענעכט" א'אַ (אין /צו=

81

קונפט"), און די זאַמלונג א"ט צבּערג און וויסטע / (לידער)" (ירושלים, תּר"עה, דרוק זאחדות", ז' 117), װאָס אַנטהאַלט די ציקלען +מזרחישע מאָטיװוען" (צווישן זיי--איבּערדיכטונגען פון היינע, מ. גאָר= קי, איװאַן טורגעניעוו,, פון דער ארא" בישער פאַלקס-פּאָעזיע), קלירישעס" און אמיניאַטורען" אין פּראָזע. אַן אויסצוג פון זײן אױסגעציכנטער זאַפטיקער קינדער-דערציילונג כּוחות" איז אַרױס אין א בּאַזונדערער אױסגאַבּע א"ט אקיג? דער" (;שול:בּיבּליאָטעק" פון קיעװער פ"ג, אילוסטרירט פון י. טשייקאָװ; 1919, גײיע אױפלאַגע -- פ"ג אקולטור-ליגע", װאַרשע) און גייט אויך אַרײן אין דער זֹאַמ? לונג קקויכעס / דערציילונגען" (מלוכה? פ"ג, קיעוו, 1921 זי 120), אַ גאַנצע רײ ווערק ר'ס זיינען אַרױס דערוויילע נאָר אין דער העבּרעיישער איבּערזעצונג און ניט אין דעט יידישן אַריגינאַל, צ'אַ די ארץ:ישראלדיקע מלחמה?ראָמאַנען שאין ערשטן טומל" (חכראשית המבוכה" -- :אין ?האדמה" תּר"פּ), קדי לעצטע שיפן" (יהאניות האחרונות", פ"ג שטיבּל, װאַר: שע, תרפּ"ג, /' 146), װפאַרװיסטוֹנגען" (שמות", דערז' פ"ג, תרפ"ה, זי 234), אין העבּרעייש איז אויך אַרױס דער | בּ פון זיינע חספּורים" (פ"ג װאחיעבףה" ירושלים, תּרפּ"ח, זי 197) און אַ רי קלענערע אױסגאַכּן, װוי אויך די פּאָעמע װעל ירדן יריחו" (בּיתיהכּרם", הרפ"ז, | ז* 16) ניט פאַרעפנטלעכט נאָך אין יידיש איז אויך זײן פאַנטאַסטישער ראָמאַן:פּאָעמע יגומיריגגל? און אַ ה' היסטאָרישע בּאַשרײבּונגען, אַרטיקלען און פעליעטאָנען (צ"אַ חדער בּוי פון דער ידישער געשיכטע" -- געדרוקט אין זשיטלאָװסקיס װדאָס גֵייע לעבּצן" 4, ײהשברעישע שבטים איף דער גרענעץ פון א"י", ,מאָראַל און אַמאָראַ?

לאוב.* -= ראַװיטש 82

ליזם", ;אידעאַליזם און רעאַליזם", װטן: ריסטישע נביאות" -- װעגן אחד?העם, ײפאַרװאָס קען מען ניט אַפּשאַפן די בּאַלפור=-דעקלאַראַציע", װפאַרװאָס קען גיט עקסיסטירן קיין אַראַבּישע מדינה אין א"י", האָן טאַלענט?--וועגן ב. בּאַראָײ כאָוו, ?שמעון הצדיק" א"אַ).--וואוינט אין בּית-חכּרם, ירושלים, וואו ער איז בּאַ: שעפטיקט מיט בּיוראַאַרבּעטן, איבּער: זעצונגען אאַז"ו,

ש. ניגער, אין ,יודישער וועלט", 1914, /1; ח. ש. קאזדאן, אין {ביכעריװעלט", 1919, 11,

ז' 167 בנציון צאַנגען, אין {ליטעראַרישע בֹּלעי

טער", 156 ג. מיויל, אין , הײגט", 1926, 121,

ראַװימש נבריאל (1826 -- 1892) געבּי אין ווילנע, בּאַקומען אַ שטרענגע רעליגיעזע דערציונג, האָט ער בּסוד זיך אָנגעהױבּן אָפּצוגעבּן מיט השכּלה, באַ: האַלטנדיק די דייטשע ביכלעך אונטער דער גמרא אָדער אַװעקגײענדיק מיט דעם טרייף:פּסול אויפן בּוידעם, לוט די מיט: טיילונגען פון זיין זון, איצט אַ ד"ר אין מאַסקװע, האָט ער זיך אויסגעצייכנט מיט זיינע פעיקייטן, געווען אַ בּקי אין תּלמוד, אַ בעל:לשון אין העבּרעילש, געווען נאַענט מיט די גדולים פון דער השכּלה, װי א"ב גאַטלאָבּער, א"מ דיק, מאַפּו, יהושע שטיינבּערג, קלמן שולמאַן, יל"ג, אברהם? אליהו הרכּבי א"אַ, און בּשעת דער בּאַ. רימטער קאַראַיָמישער געלערנטער אברהם פירקאָװיטש האָט געזוכט מומחים, װאָס זאָלן אים מיטהעלפן אין אױספאָרשן די אַלטערטימלעכקײטן פון די קאַראַיִמען אין קרים, זאָל ער זיך האָבּן אָפּגעשטעלט אויף ר'ן (אין דעם בּוך פון פּראָפ' שטראַק, ואו עס זײנען אויספירלעך באַשריבן די אַנטדעקונגען פירקאַװיטשעס, זאָלקן אויך זיין אײניקע ביאָגראַפישע דאַטן וועגן רץ), אין דער יגנט האָט. ר' געהאַט אַ שטעלע אין דעם אֵ"ג װאָט:

83 ראַויטש

קופּ" פון די גינצבּורגס (זיי זיינען נאָך

דאַן קיין בּאַראַנען ניט געווען), דערנאָך.

איז ער געװען געהילף בּיים ראַבּינער ד"ר ניימאן אין פּט"בּ און בּיים ראַבּינער ד"ר שװאַבּאַכער אין אָדעס, בּשעת דער רוסיש = טערקישער מלחמה געדינט אין װאַרשאַווסקיס קאַנטאָר אין בּוֹקאַרעשט, אַ געוויסע צייט אין ער צװאַמען מיטן דיכטער יצחק גאָלדמאַן געווען סעקרע? טאַר פון ?המליץ", די לעצטע יאָרן פון זיין לעבּן איז ער געװען שמש (פאינגס: פּעקטאָר") פון דער קאָרשול אין פּט"בּ, וואו ער איז געשטאַרבּן פון אַ האַרצפץ? לער און אין געבּראַכט געװאָרן צו קבורה אויפן פּרעאַבּראַזשענסקער בּית:עלמין. -- ר' האָט פאַרפאַסט אַ דיי מעשה:בּיכלען, װי: איוסף דער יתום" (װילנע, 1865), חריב משפּחה אָדער ר' שמואל האָפער: דיג, / הערויסגעגעבּען פון גבי"ר מווילגא" (ווילנע, תרכ"ה, /' 84), עדי קלוגע הדרכה" --. דערציילונג (ווילנע, 1877), ;דער גװאַלדריס? --- דערציילונג (ווילנע), ;די בּעלוינונג / איינע װאַהױע ערציילונג װאָס עס האָט פּאַסירט מיט איינעם װאָס האָט גוטעס געטאָן האָט ער בּעקומען די בּעלוינונג וויא דער פּסוק זאָגט: / (שלח לחמך על פּני המים כּי בּרוב הימים תּמצאנו): | פערפאַסט פאָן גבי"רײ (גייע אױסגאַגן -- ווילנע 1894, 1910, 1923 אאַז"וו, זי 31),, אויך א בּיכל ,דער גליקן זעכּס נאַייע לידערש (ווילגע, 1893), אָבּער סיי שפּראַכלעך סיי לוט דעם אינהאַלט זיינען ר'ס דערציילונגען און לידער ווערט. לאָז, הגם ער איז געװען איינער פון די ער שטע פאַרפאַסער פון דעם מין בּיכלעך, װאָס האָט זיך נאָכדעם אַז צעװאַקסן ר' איז אויך געווען איינער פון די אָפט: סטע מיטאַרבּעטער פון ראָדקיגסאָנס עקול

לעם" און אונטער זיין פּס'ג גבי"ר האָט.

ער אין דעם דאָזיקן אָרגאן פאַרעפנטלעכט

84

קאַרעספּאַנדענצן פון פאַרשיידענע װועלט= שטעט, איבּערזעצנדיק זיי פון רוסישע צייטונגען, דערציילונגען, לידער, היסטאָ רישע אַנעקדאָטן אאַז"וו, נאָך דער רוסיש= טערקישער מלחמה איז ער געװען מיט= רעדאַקטאָר פון אַ יידישן װאַכנבּלאַט אין לעמבּערג א"ט ,דער בּלומענגאָרטען", פון וועלכן עס זיינען אַרױס בּלוין 3 נומ, . ראַװישטש מלך (צַן?2 1893

) פס"נב פון וכריהיחֲָנה בּערגנער. געבּי אין רעדעם (ראַדימנאָ), מזרח.גאַליציע, זיין פּאָטער, אפרים, אַ סוחר, האָט אים געגעבּן א פּשוטע בּירגערלעכע דערציונג { קין שולן האָט רי ניט בּאַזוכט, ניט קיין רעליגיעזע און ניט קיין װעלט: לעכע. בּאַשעט- טיקנדיק זיך אַלס בּיוראַליסט און בּאַנל= בּאַאַמטער, האָט ער 1909 -- 10 געוואוינט אין סטאַניסלע, 1911 -- 12 אין לעמ בּערג. צו דער צײט האָט אויף אים אַ געוויסע השטעה געהאַט ש" אימבּער, וועלכער האָט אים מדריך געוען אין די ענינים פון די פּאָעטישע פאָרמען. אַמּ געריסן פון אַ יידישן ליטעראַוישן צצָנ= טער, האָט ער צוזאַמען מיט די זעלטערש" פאַרשטייער פון דער ידישער פּאָעזיע אין גאַליציע, וי אימבּער, מעסטעל, מ"ל האַלפּערן און די יונגע דוד קעניגסבּערג, א"צ גרינבּערג, א"מ פוקס מיט אמת יוגנט= לעכער התלהבות זיך אינטערעסירט מיט אַלץ, װאָס סהאָט געהאַט אַ שייכות צו דער יידישער ליטעראַטור, געבּענקט נאָך אַ יידישער ליטעראַרישער סביבה. אָנגע= הױבּן צו שרײבּן אין 1909 און דעביו= טירט מיט אײניקע לידער אין אַ יאָר

5

ראַװיטש 68

אַרום, האָט ער אַרױסגעגעבּן די ערשטע ‏

זאַמלונג פון זיין יוגנט:פּאָעזיע א"ט פאויף דער שװעל" (לעמבערג, 1912, ז' 64 וועלכע. האָט געצויגן אויף דעם יונגן אָנפאַנגער די אויפמערקזאַמקײט אין די ליטערצרישע קרייזן און זינט דאַן האָט ר' זיך בּאַטײליקט כּמעט אין אֲלֶע ל טעראַרישע אױסגאַבּן פון גאַליציע, פּוילן און אַמעריקע. 1913 זיך בּאַזעצט אין ווין, האָט ער בשעת דער וועלט=מלחמק דריטהאַלבּן יאָר געדינט אין עסטרייכישן מיליטער, צו יענער צייט פאַרעפנטלעכט זיין צװוייטע זאַמלוגג לידער א"ט ערואל: נענגראָז" (װין, 1917, זי 48), זיך באז טײליקט אין דער אַנטאַלאָגיע גמזזת זסוח! פון ש"י אימבּער, אַלײן אַרױסגעגעבן אַ אַנטאָלאָגיע ?טויט:ציקלוס", געווען איינער פון די נאָענטסטע מיטאַרבּעטער פון דעם חודש:זשורנאַל "קריטיק" א"ר פון משה זילבּורג, אַרױסגעגעבּן אויף אַמט: ריקאַנער מיטלען, און מיטגרינדער פון פ"ג זדער קװאַל", 1921 פאַרלאָזט וין און זיך בּאַזעצט אין װאַרשע, בּיז 1924 געאַרבּעט אַלס בּאַאַמטער אין דער צעג: טראַלער ידישער שול = אָרגאַניזאַציע. גליי כצייטיק אַנטװיקלט אַ אינטענסיווע ליטערארישע טעטיקייט, אַרױסגעגעבּן 4 ה' פון אַ חודש:זשורנאַל עד" װאָג", 2, זיך בּאַטײליקט אין די פאַרשיידגסטע ליטעראַרישע אױסגאַבן מיט לידער, פּאָ: עמען, עסייען און אַרטיקלען, צ"אַ אין זצוקונפט", קשריפטען", קרינגען", *רע- געסאַנס?, חסאַמבּאַטיען", עקולטור" אפ"א, 224 צװאַמען מיט ' * זינגער, פרץ מאַרקיש, נחמן מיזיל און אַלטער קאַ: ציזנע געגרינדעט די װאָכנשריפט חל

טעראַרישע בּלעטער", טעטיק געווען אין -

דער רעדאַקציע בּיז 1926, אויך נאָכדעם /

ווען זי זיינען אַריבּער צום קלעצקין?

פ"ג, און עד:היום אַ נאָענטער מיטאַרבּ?+ ‏

7

טער פון דעם דאָזיקן אַרגאַן, אָבּער אַזױ װי די אַרבּעט אין די אליטעראָרישע. בּלעטער" האָבּן אים ניט געגעבן קײן מעגלעכקייט דורכצולעבּן זיך -- 1925 געװאָרן סעקרעטאַר פון דעם פאַראיין פון די יידישע ליטעראַטן און זשורנאַ= ליסטן, זיער פיל אױפגעטאָן פאַר דער אָרגאַניזירונג פון דעם פאַראײן, אויך אַװעקגעלײגט די גרעסטע בּאַמיָונגען אַרום דער גרינדונג פון דעם ידישן פּען:קלובּ און איז די גאַנצע צייט סעק? רעטאַר פון דער פאַרװאַלטונג פון דער בּעלעטריסטן:פאַראײניקונג (איצט--װאַר? שעווער גרופּע פון פּע"ן:קלובּ), צוזאַמען מיט הלל צײטלין און ז. סעגאַלאָװיטש רעדאַקטירט דעם חװואַרשעװער אַלמאַנאַך"; 2, האון צוזאַמען מיט אהרן צייטלין, ד"ר י, שפּער, משה זילבּורג און ', פּערלע -- די שוארשעווער שריפטף". זינט יוני 1927 רעדאַקסירט. די װועכגט? לעכט ליטעראַרישע זייט פון דער זנייער פאַלקסצייטונג? א"ט חפאָלקסצייטונג פאַר ליטעראַטור", וואו ער שרײבּט אַרטיק= לען און רעצענזיעס איבּער ידישער און אײראָפּעישער ליטעראַטור, זומער 8 אויך אָנגעהויבּן שרייבּן אין װפאָר? ווערטס" אַ סעריע אַרטיקלען איבּער דער פּוילישער ליטעראַטור. אֲַחוֹץ די צװײי אױבּנדערמאַנטע לידערזאַמלונגען

|האָט ר' פאַרעפנטלעכט אין בּוכפאָרם

די פאָלגנדיקע װערק: ששבּינאָזאַ? -- פּאָעטישער פּרוּוו אין פיר ציקלען (ווין, 8; ;2טע פאַרענדערטע אױיסגאַבּע --- פ"ג חדער קװאַל", װין, 1921, זי 82); זגאַקעטע לידער" (דערוי פ"ג, קאָאָפּע= ראַטיווע אָפּטײלונג אקריטיק", 1921, 186); עדער קרן פון אַלע מײנע לידער" (פ"ג חדי צייט", װאַרשע, 1922, זי 167); זפּרעהיסטאָרישע לאַנדשאַפטן" (9"ג זקולטור:ליגע", װאַרשע, 1924,

814 | ראַװיטש י 8

זי 156); חדי פיר זייטן פון מיין וועלט"-- פּאָעמען (פ"ג בּ. קלעצקין, 1928). ער האָט אויך אַרױסגעגעבּן אַ פּאַמפלעט געגען דעם קריטיקער דוד אײנהאָרן" אַלס ענטפער אויף אײנהאָרנס אַרטיקל וועגן ר'ס אשפּינאָזאַ" (װוין, 1920, ז' 15) און אַ בּראַשור קצו דער יידישער יוגנט?-- וועגן די פּראַבלעמען פון דער ײידישער שפּראַך און קולטור, אױיף װעלכער טעכע ער האָט אויך געהאַלטן לעקציעס אין צענדלינגער שטעט און שטעטלעך פּון פּוילן. -- ר' פאַרנעמט אַן אַנגעף זעענעם אָרס אין דער ײדישער פּאַעױע פון איר נאָכמלחמהדיקן עקספּרעסיאָניס? רטישן פּעריאָד. לויט זײין אײגענער כאַראַקטעריסטיק,, געהערנדיק צו די ;אידעאַליסטן? אין דער קונסט, איז ער אַ פאַרטרעטער פון דער שיטה, אַז גרויסע קונסט קען נאָר דעמאָלט גע: שאַפּן װערן, װען זי האָט אונטער זיך אַ אידעישן הינטערגרונד. זיין ליריק איז שטאַרק דורכגעדרונגען מיט גהיבּלף= רישער רעפלעקסיע. חר' רויעט זיך אין די פינסטערנישן פון זיגע מילאָנען צווייפלען און זוכט דורך זײ אַ װעג דורכצובּרעכן זיך צוס ליכט פון זין גלױבּן, װאָס חלומט זיך אים.. בי איז אי פאָרֶם אי תּוך: די נײקײט פון זײן פאָרם שפּראָצט פון אים אַרױס װי די אָריגינעלקײט פון זיין דענקען און עמפינדן, ער גיט זיך קין חשבּון ניט אָפּ, כאָטש ער איז דורכאויס בּאַװאוסט: זיניק אין זיין שאַפן.." (י י סיגאַל) 6.. בּאַגריף וװערט בּיי אים פֿאַרװאַנדלט אין עמפינדונג, עמפינדונג --- אין גע= דאַנק און אַלץ דערהײבּט זיך צו דער

הייך פון הײליקן גלױבּן... דער אַבֹּס?

טראַקטעױ בּאַגריף װערט בּיי ר'ן) אַזֹי פאַרבּילדלעכט, אַז ער נעמט אָן די

פאָרם פון בּלוט און פלייש.." (ר. אייזי לאַנד), אין זיין פּאָעמע װשפּינאָוץ" --- אײינעם פון זיינע בּעסטע װערק, װאו די. אינערלעכקייט און רײינקײט פון גע: פיל בּאַהעפט זיך מיט טעאָרעטיזירן= דיקער חקירה, שילדערט ער מיט דיב טערישן ענטויאַזם, װאָס גרײכט בין פּאַטאָס, שפּינאָוע דעם מענטש און דעם פילאָסאָף, זיין לעבּן און זיין סיסטעם, די האַלבּמיטלעלטערלעכע צײט, אין וועלכער ער האָט געלעבט. וװעגן זין בּוך זנאַקעטע לידער" (אַנטהאַלט די ציקלען עגעזאַנג פון געזאַנגען", זנויט", װשטאַרבּן", אפרויען:נשמה", װליבּע פון יחידים", אדעם לעסטערערס לידער", אאיןן שטורעם", אװעגעטאַריש עװאַנגע? ליום") זאָגט ער אַלײן אין דער הקדמה, אַז עס איז חנישט מײן טאַט, נור מײן מהות, נישט מיין װערק, נור מיין קערן, מיין פיבּער און מיין רו, מײן אָפֹּטִי מיזמוס און מיין פּעסימיזמוס, מיין בֹּאַ5 ציונג צו דער װעלט און צו יחידים, מיין צעגריזשעטע שטאָט:נשמה און די לאַנגע דאָרפישע לײיװונט פון מין גע2 זונטער בּענקשאַפט, װאָס װיקלט זי איין, מיין געװויסן און דאָס, װאָס אֵנ. דערע וופן בּיי מיר: האַרץ. מײן סאַ. דיזמוס, מיין נזירות, מיין גלױבּן אָן דער רעװאָלוציאָן (אַפילן אויך געגן שפּינאָזאַ) און מיין עלעמענטאַרער, פון טיפן וויי אַרוֹיסגעשריענער בּיטול פון יעדן מין רעליניאָזיטעט,." די אפרע* היסטאָרישע לאַנדשאַפטן און בּאַלאַדן?

זענען אַ מער קינסטלערישער אויפטו

פון מיין, מסתמא שוין גאַנץ דערגרײכ? טער, פֿאַרםײבּאַהערשונג, מיין פאָרם? זיכערקייט, דער װילדסטער אַקאָרד פון די נאַקעטע לידער". אין דער הקדמה צום בּוֹך פּאָעמען פדי פיר זײטן פון

69 | | = ראַװיטש -- ראַװין 90

מיין װועלט" שרײבּט ער: חדי גאַקעטע לידער" זענען געוועון דאָס לעצטע בּוך מיינס פון דער ערשטער העלפט פון לֶעבּן. קדי פיר זייטן פון מין וועלט" װעלן זיין דאָס ערשטע בּוך פון דער צווייטער העלפט פון מיין לעבּן. די פיר פּאָעמען פון מײנע לעצטע זיבּן יאָר, די פיר זייטן פון מיין גאַנצער ועלטײא דאָס געואַנג צום מענטשלעכן קערפּער-- עסזענען די לעצטע בּליטן פון דעם אָפּגעדאַרטן בּוֹים פון מיין אָפּטיי מיזם. עס איז נישט מיין געזאַנג. עס איו אַ פּאַראַפראַזע צו װאַלט װיטמאן.. דאָס געואַנג צו דער זון - אז דאָס געזאַנג צו דער אינציק דערװײל דענקבּאַרער און לאָגישער פּאָרם פון גאָט דאָ ס געזאַנג פון האַס און ליבע צום יידישן פאָלק - איז דער אַנהײבּ פון דער פּאָעטישער באַגרינדונג פון דער אַנאַציאָנאַליסטישער טעאָריע אין מ יין װאַריאַנט,,. דורך די שורות פון דעם געואַנג פון האַס און פון ליבּע צום ײדישן פאָלק ציט דער ליכטיקער שטראָם פון מיין ידישן גלויבּן, אַז דעם ײדישן פאָלק װעט עס זיין בּאַשערט צו זיין דאָס ערשטע אֲנט= פאָלקטע, די ערשטע פאַרמענטשטע עדה פון דער ועלט. דווקא דאָס געזאַנג פון האַס אוֹן פון ליבּע אין די אָפּטימיס- טישסטע זייט פון די פיר זייטן פון מיין ועלט. ד עו עפנטלעכער מ שפט איבער דעם טויט--איז אַ קעגג? שטיק צזם געזאַנג צו דער זון. געשריבּן מיט מענטשלעכער נאַרישער ‏ שרעק פאָרן טויט, אָבּער אָן אַ שאָטן פון פֹּעי סימיזם." אין די לידער און פּאָעמען פון זיין ערשטן שאַפונגספּעריאָד שטאַרק אומבּאַהאָלפן אין דער שפּראַך, האָט ר שפּעטער אַלץ מער גובר געװען דאָס געמיש פון דייטשמעריש און פּראַװינצל

אַליומען און אין זיין האַלבּ דערצײלע= ריש:עפּישן האַלבּ מאַלעריש=לירישן סטיל געשאַפן זיין אייגענע פאָרם, װאָס צוזאָ= מען מיט דעם אינהאַלט, אָפט פּובּל= ציסטישן, פּאָעטיש פּאַרטיפטן, מאַכט עס אים פאַר איינעם פון די אַריגינעלסטע פאָרשטייער פון אונזער גײיער ליריק. משה ליוושיץ, אין דער ידישער ,װינער מאָר* גענצייטונג" } ש"י. אימבער, אין {גײלאַבד", יולף 8 14, ;דער חרם קעגען גראם", אין , ליטע? ראַרישע פלוגשריפטען"; ראובן אײזלאַנד, אין ,שריפטטן*, 4 ש, א, סופר, אין טשערגאָװיצעף ,פרייהייט", 1920, 52 -- 523ן ש. ניגער, אין ,צוקונפט" 1920, 1126 10, אין אטאָג", 31920 8 אין ,דאָס נײע לעבן", /11 יא *. סיגאַל, אין ,עפּאַכע?{ יוסף לעוי, אין דער פיידישעף צִלל= טונג", לייפּציג! ז, ווײינפּער אין, דער פעדער", 1925, 111 א. לעזער (דוד אײגהאָרן), אין {לעבּענסײפראַגען? 0, 26 פּרױאָט' מ, בּיגעגשטאָק, אין לעמפער? גער ,טאָגבּלאַט" און 142000118 ד"ר מ. קאנפערן. אין 102160014 ץשסאן א. לעיעלעס, אין . ,אין זיך", 1920 3111 יעקב גלאַטשטײן, אין ומ"ה ,לאָגלען", 1921, 11 בּעלימחשבות, אין דעף קאָװגער , אידישער שטימע"; קריטיקוס, אין ביאַש ליסטאָקער הדאָס גייע לעבן" פון זט /29 1 4 , ליטערארישט בּלעטער", 107 און 1928, 42 ראװוין יוסף 10/0 1590 -- ) געבּי אין גערמאַנאָװיטשי, וויל= נער געגנט, אין אַ בּאַלעבּאַטיש-אויפגע= קלערטער פאַמיליע, בּיז 13 יאָר געלערנט אין חדר, דאַן צוזאַמען מיט די עלטערן אַריבּערגעפאָרן קיין לאָדז, וואו געענדיקט. אַ רוסישע 4קלאַסיקע שוֹל, דאַן געװען אַן אַפּטײק:שילער, 1913 בּאַקומען דעם דיפּלאָם פון אַ געהילפספּראָװיזאָר, אָבּער געלאָזט דאָס שטודיום פון פאַרמאַציעו כּדי זיך צו קענען אָפּגעבּן דער אַרבּעט פאַר דער יידישער פאָלקסשול, װעלכע. האָט זיך אָנגעהױבּן צו בּויען בּשעת דער וועלט: מלחמה (נאָך פריער איז רי געווען שטארק פאַראינטערעסירט אין דער יידישיסטישער באַװעגונג). אין משך פון עטלעכע יאָר איז ער געװען לערער אין,

93

92

ראווין - ראַװיצקי -- ראָוּז

אַ יידישער פאָלק:שול און כאַרװאַלטער פון אַן אַװנטשול אין לאָדז, האָט זיך אויך בּאַטײליקט אין דעם ערשטן יידישן

שול = צוזאַמענפאָר אין װאַרשע, 1921 .

6 אָנגעהױבּן צו אַרבּעטן אויפן געבּיט פון קינדעף-ליטעראַטור און 1917 -- 21 פאַרעפנטלעכט אין זיין אייגענעם פ"ג זפּאַר אונזער קלײנװאַרג" אַ סעריע /ראַ: ווינס אילוסטרירטע קינדער-בּיבּליאָטעקײ פון קינדער = פּיעסן אין פערזן (פרויט: היטעלע", קווייס שנייעלע", זבּערעלע האון פּערעלע"), לידלעך (זפאַר די קלייף: טשיגע'), אמגלת אסתּר" -- אין פערון (אילוסטרירט ל. ראַזענבּערג), אַ בּילדער: בּוך א"ט ידי קינדערוועלט" מיט בּילדער פון קאנעווקא, פרייליך א"אַ, עמעשה'לעך שיינע פאַר קינדערלעך קליינע" מיט סילועטן:נילדער פון ע. בעם א"אַ; אין פ"ג לאַזאר קאַהאַן אַ אַנטאָלאָגיע פאַר פרעבּעל = און פאָלקסשולן א"ט ,פרילינג: לעבּ" (1918, זי 64); אין פ"ג א. גיטלין ; ידי פאַרפּישופטע בֹּת* מלכּה" און חדער קאָטער אין שטיוול" -- פּיעסן אין פערזן מיט טענץ און געזאַנג, אַ סעריע בּיכלעך מיט מעשהלעך אַ קייט", איאַפּאָנישע פּאָלקסמעשה'לעך", װעסטרייכישע פאָלקס; מעשה'לען", *מעשהילעך פון חיות און פייגלוועלט"), זינט 1921 געדרוקט אויך אַ ריי אָריגינעלע און איבּערזעצטע ליך: לעך און מעשהילעך אין פערון אין די ,גרינינקע בּוימעלעך". שפּעטער פאַרלאָזט לאָדז און . אַריבּערגעפאָרן קיין מינסק, וואו ער אַרבּעט אַלס לערער אין די יידישע שולן און שטודירט אויפן יידישן פּעדפאַק פון דעם װײסרוסלענדישן מלוכה:אוניווערסיטעט, ש. קאַזזאַן, אין ,ביכערװועלט", 1919 }, ז' 22, ראַויצקי פישל=בּער (וא/8 1892-- ) געג' אין ציעכאָציגעק, װאַרשעװוער געגנט, אַלט זון פון אַן אײלפאַבּריקאַגט, פון

פּאָזנאַנסקי. בּאַקומען הויז=בּילדונג, האָט ער זיך שפּעטער בּאַזעצט אין װלאָצלאַ: וועק, װאו ער פירט א פאַבּריק. זינט 6 פאַרעפנטלעכט פון צייט צו צייט

דער מוטערס צד א פּלימעניק פון א"ש

משלים ‏ אין װלאָדזער טאַגעבּלאַט", װייסענבּערגס זיודישע זאַמעלבּיכער? חהיינט", חמאָמענט", פאילוסטרירטע

װאָך", זדאָס פאָלק" (אויך א"פּ ראַװער), אין פּאַרשײדענע װיצבּלעטער; פאַר די פאַראַנשטאַלטונגען פון דער װלאָצלאַװי קער געזעלשאַפט יידישע בּינע", פון וועלכער ער איז געווען פאָרזיצער, גע שריבּן סאַטירעס, פּאַראָדיעס, קופּלעטן, צייט? מאָנאָלאָגן, סצענדלעך אדג"ל, אַר: בּעט אויף דער איבּערזעצונג פֿון שרי? נעקע= פוקס" געטעס,

ראָוז אברהם (ז' אב 1864 --

) אַדאָפּטירטער נאָמען פון א. ראָ. זשעצ קין. געב' אין אַ פאַרװאָרפענעם ווינקל פון סמאָלענסקער גובּ. בּאַקומען אַ בּאַלעבּאַטישע דערציונג אין ידיש און אין רוסיש, האָט ער קיין יידישע ליטעראַטור און פּרעסע ניט אָנגעזען בּיז זיין 40סטן לעבּנסיאָר, ‏ װען ער האָט אױיסגעװאַנדערט קיין אַמעריקע, אין רוס? לאַנד איז ר* געװען אַ שרײבּער בײ אַ פרידנטריכטער און האָט אָנגעשריבּן אַ גרויסן ראָמאַן אין רוסיש אין 2 טי א"ט 5מ20008 32 116019 (פּט"ב, 1890), זינט 1903 אין גיו=יאָרק, האָט ער 1914 אָנגעהױבן צן שרײבּן קורצע דערצי. לונגען אין פאַרשײדענע טעגלעכע, וועכנטלעכע און מאַנאַטלעכע צײט: שריפטן, זינט 1917 געשריבּן דראַמען און קאָמעדיעס פאַר דער יידישער בּינע, אין בּוכפּאָרם אַרױסגעגעבּן אַ בּי סקיצן און בּילדער א"ט װדאָס לעבּען -- די טראַגישע - און קאָמישע זייטען פון איהם" (נ"י, 1921, זיז 224), |

93

ראָוּז

דאָוז דזשיין (אָרום 1880 -- הי 7) געבּ' אין מינסק אין אַ בּאַלעבאַ: טיש עַר, אַבּער אָרעמער פאַמיליע. אַלס קינד אױסגעװאַנדערט קיין ג"י, װאו זי האָט אינגיכן געמוזט פּאַרזוכן דעם טעם פון שאַפּ, אָבּער אַדאַנק אירע פעיקייטן בּאַהערשט די ענגלישע שפּראַך, אונטער

דער ווירקונג פון איר בּרודער, דעם דאָג* ‏

טיסט צוק ער מאַן, װאָס איז אַרום 1903 געווען שטאַרק טעטיק אין ,פאַרװערטט? און בּכלל אין דער סאַציאַליסטישער בּאַ= וועגונג, איז זי אַריין אין די קרייץ פון די יידישע סאַציאַליטטן און אַנאַרכיסטן, געװאָרן אַ הייסע סאָציאַליסטין, זיך גאָעגט בּאַקענט מיט דער ײדישער ליטעראַטור, שפּעטער האָט זי חתונה געהאַט מיט אירן אַ לאַנדסמאַן אַבּעל ראָוז, אַ מיטגליד פון די ערשטע דראַמאַטישע קרייזן אין אַמע: ריקע, און אַז סאיז געשאַפן געװאָרן דער ,פּראָגרעסיװער דראַמאַטישער קלובּ", איז זי צוזאַמען מיט איר מאַן געװען צװישן די אַקטיווסטע טוער פון דעם קלובּ, צו יענער צייט, אַרום 1910, האָט זי אָנגעהױבּן צוֹ שרייבּן, שאַפנדיק כּמעט גלייכצייטיק אויף יידיש און אויף ענגליש,

געטריי איר טיפעף ליבּע צו טעאַטער, ‏

האָט זי געשריבּן דערהויפּט אין דראַמאַ. מאַטישער פּאָרם, פאַרעפנטלעכט אירע ענגלישע אײנאַקטערס אין די זגטאָג? גומערן פון דער סאַציאַליסטישער 6240 סחיך און די יידישע---אין דער ,9 א. ש", דאָס דוב פון אירע אײנאַקטערס זײגען גע: |שפּילט געװאָרן און װוערן נאָך עד:היום (געשפּילט פון פיל דראַמאַטישע קרייזן אין אַמעריקע, איר קינדער-פיעסע קדאָס גע- -פינס",. צוערשט פאַרעפנטלעכט אין דער | אידישער ‏ קינדער:וועלטף, אַרױסגעגעבּן ! פון דער פּעדעראַציע פון די גאַציאָגאַל ראַדיקאַלע שולן, איז פיל מאָל אויפגע: פירט געװאָרן פון די יידישע שולן. איג

94

8 זיינען זיבּן אײינאַקטערס ר'ס אַרױס אין בּוכפאָרט, אַחוץ דער מלחמה:פּיעסע ;איבּערגעבּליבּענע?, װאָס איז ניט מער וי פּאַציפיסטישע פּראָפּאַגאַנדע, זיינען די איבּעריקע--עכט דראַמאַטיש און קענען פאַרנעמען אַ בּאַזונדערן אָרט צווישן די יידישע מיניאַטור:דראַמען מיט זייער גי זונטן רעאַליזם; אײניקע פון זיי שטעלן פאָר אַ זיכערע קרעפטיקע שילדערונג פון די זיטן, מאָראַל און די קונסטפאַרלאַנגען אין די הינטערקוליסן פון יידישן טעאַטער (יאַרנאָי, שהינטער די קוליסן?, טײלוייז קללר קריטיקער"), די פיצסע מגעפיגס" שילדערט די פּײנלעכע אַרעמקײט פון אַ טענעמענטהויז, װי זי שפּיגלט זיך אָפּ אין דעם לעבּן פון קינדער;: דער אײינאַקטער תענגשאַפט", אייגער פון די פּסיכאָלאָגישסטע און סצענישסטע אין בּוך, האָט אַלס אינהאַלט דעם חורבּן פון שׂלום:בּית צוליבּ דער תּשוקה פון דעױ פרוי צו אַ גרינגן גענוספולן לעגן. אַן אויסגעצייכנטע שילדערונג פון אַ יידישער אַרבּעטער:אינטעליגענטער פּאַמיליע, מיט די פראָגן פון אומגעזעצלעכע קינדער, געבּורט:קאָנטראָלע, איז דער אײנאַקטער

אניט מיט אַלעמען", װאָס בּאַזיצט פיינע סביבה:שילדערונג, לעבעדיקן,

דיאַלאָג, געזונטן רעאַליוֹם, אַחוץ די פאַרעפנט: לעכטע אײנאַקטערס האָט ר' איבּער" געלאָוט אין כּתב:יד אײניקע אַנדערע

דראַמאַטישע וערק אויף ענגליש, און אויף

יידיש -- דעם אײגאַקטער װהאָפנונג", אַ פאַנטאַסטישער קינדער-אײינאַקטער אין פערזן, געווידמעט די יידישע שולן, אויפן מאָטיװ פון יכּנה"זט עצוויי מלאכים". ר' האָט זיך אויסגעצייכנט מיט פּרויַשער איידלקייט און עכט מענלעכער ענערגיע און כאראַקטער:פעסטקײיט, מיט אַ טיפער

ליגשאַפּט צו דער יידישער ליטעראַטו", . צו' דער מאָדערנער ידישער קולשור.

93 י- ראָוז --- ראַזומני 56

זאוינענדיק זינט 1912 אין קליולאַנד, האָט זי איר הויז פאַרװאַנדלט אין דעם יידישן ליטעראַריש:דראַמאַטישן צענטער

פון שטאָט, געהאָלפן גרינדן אַ דראַמאַ ‏

טישן פאַראיין, אין וועלכן זי אַלײן האָט זיך בּאַטײליקט אַלס שוישפּילערין און דער מאַן אַלס רעזשיסער, צוזאַמען מיטן מאַן פיל אויפגעטאָן פאַר דער קליװלאַנ: דער יהואש:שול, פאַר דעם ידישן לֹצָ2 רער:סעמינאַר אין נ"י, האָט געפירט אַן אָפּטע קאָרעספּאַנדענץ מיט די שריפט: שטעלער און אַרטיסטן פון נ"י. 1919 איז זי שווער קראַנק געװאָרן און אין משך פון 8 יאָר אַ פּאַראַליזירטע געווען צוגע= שמידט צום בּעט, פון וועלכן זי איז שוין ניט אױפגעשטאַנען. יואל ענטין, ,אויפן טוערין", אין , צוקונפט", 1927, 428 ראַזומני מאַרק (מאיר) (|/1 1899 -- ) געבּי אין ריגע, לעטלאַנד, אין אַ בּאַלעבּאַטישער משפּחה. פון 7 יאָר אָן געלערנט אין חדר, צו 9 יאָר אָנגעקומען אין גימנאַזיע, אָבּער צוליבּ דער גויט אין דעם עלטערנהויז אַרױס פון פערטן קלאַס און אָנגעקומען אין אַ קאָנטאָר, נאָך דער רעװאָלוציע גע= נומען אַן אַקטיון אָנטײל אין דער פּ'צ? פּאַרטײ אין ריגע, 1918 זיך צוריקגע? צויגן פון דער פּאַרטײ:אַרבּעט, און כַּדי צו אַנטװיקלען זיין איינגעבּוירענע פעי: קייט צום צייכענען און מאָלן -- אָנגצ: קומען אין אַ קונסט:שול, 1919 געהערט לעקציעס אויפן אַרכיטעקטור=פאַקולטעט פון ריגער פּאָליטעכניקום, מאַי 1919 מאָבּיליזירט געװאָרן אין דער רויטער אַרמײ, נאָכן בּאַפרײען זיך פון מיליטער אַװעק קיין קאַװנע און פון דאָרט קיין בּערלין, איבּער אַ יאָר צייט געוען אָנ געשטעלט אין אַ בּאַנק אין האַמבּורג, זיך פאַרנעמענדיק גלײכצייטיק מיט

קבר פון אַ קולטוף" .

זעלבּסטבּילדונג, 1921 צוריקגעקומעך קיין ריגע, אונטער דער השפּעה פוך זיין שוועסטערקינד מיכל קיטאַי אָנגע= הױיבּן צו שרײיבּן פּעליעטאָנען אין די הומאָריסטישע זשורנאַלן א"ר פון קיטאַי, 2 אַריין אַלס סעקרעטאַר פון דער רעדאַקציע /דאָס פאָלקי, פאַרעפנטלעכט דאָרט דערציילונגען, פעליעטאָנען, פּאַ: ליטישע איבּערזיכטן און רעצענויעס, נאָװעמבּער 1922 צװאַמען מיט אַלע מיטאַרבּעטער פאַרלאָזט ידאָס פאלק" (זע קיטאַי), שפּעטער געאַרבּעט איךן װאָכנבּלאַט חדי נייע צייט", חאשמדאי" און אין די צייטונגען חדער וועג" און זאונזער וועג", וואו צ"אַ פאַרעפנטלעכט אַ גרעסערע היסטאָרישע דערצילונג זאויפן שייטערהויפן" און אַ איבערזע? צונג פון פינגערמאנס ראָמאַן מסתספּמס4ת 2036 מז א"ט לאין תּהום פון לעבּן", 9/1--/? 1925 רעדאַקטירט אַ ציי? טונג חריגער מאָמענט" (אַרױס 48 נומ'), זינט 1924 מיטאַרבּעטער פון װפאָרווערטס? און זינט יאַנואַר 1926 אויך פון חפרי: מאָרגן",. אין וועלכער צייטונג ער האָט צ'אַ פאַרעפנטלעכט דעם ראָמאַן פון דייוויד פּרידמאַן אמענדל מאַראַנץ? (איבּערגעדרוקט אין אווילנער טאָג*, סוף 7 שרייבּט אויך א"פ מ. אַרזעם, מ. אויסלענדער, מאַרקוס רינג, עראַזם, פון זיינע אַרבּעטן זיינען אין בּוכפאָרם אַרױס: זאַראַגעאַ די שפּין" (פ"ג װאָאַזיס", ריגע, 1924, זי 96, מיט אַ הקדמה פון מ. קיטאַי, הילע געצײכנט פון מיכאל יאָ), עקזאָטישע נאָװעלן פון ליבּע אוך טויט, אין סאַנטימענטאַל * ראָמאַנטישן טאָן ; די איבּערזעצונג פון לעאָן פויכט= װאַנגערס היסטאָרישן ראָמאַן א"ט חגעלט און מאַכט", דער איד זיס" (פ"ג קבּיכער פאַר אַלעמען", ריגע, 1928, זי 207, בּלויז 1טער ט'), וועלכע האָט אגב אַרויסגערופן

97

אַ פּאָלעמיק צװישן משה שאַלִיט און דעם איבּערזעצער (אין אליטעראַרישע בּלע= טער" 1928, 20, 22 און 24. -- וועגן לי פויכטװאַנגערס ליטעראַרישער מיסטיפי: קאַציע מיט דעם לידערבּיכל זפּעפּ" האָט

ר' פאַרעפנטלעכט אַן אַרטיקל אין חלי=

טעראַרישע בּלעטער", 1928, 13, בּרטג? ! גענדיק אויך אין יידישער איבּערזעצונג צוויי לידער פון דעם דאָזיקן בּיכל) -- נאָך ניט פאַרעפנטלעכט אַבּוך דער= ציילונגען פון יידישן לעבּן אויס דער צייט פון בּירגערקריג אין לעטלאַנד. -- האָט 6 טעג פאַרבּראַכט אויפן סאָװעטישן אײזשפּאַלטער ײקראַסין" בּעת זיינע װ5 כענישן נאָך דעם פאַרלוירענעם פּאָלוס: פאָרשער ראָמולד אַמונדסען און די אייג:

דרוקן געשילדערט אין אַ ריי אַרטיקלען

אין ,פרימאָרגן", האַרבּסט 1928 ראָוגער מאיר 1א/11 158 -- שן/5 1) געבּ' אין דאָרנאַ:װאַטראַ, בּוקאָ: ווינער קאַרפּאַטן, און געלערנט אין טשערנאָװיץ און בּאַי קומען דעם טיטל ד"ר, פרי צוגע: שטאַנען צו דער פּ"צ:בּאַוועגונג און געװאָרן איי? נער פון אירע רפירער אין בּוקאָ: ווינע, בּשעת דער מלחמה, ווען רי אַלטע פירער פון דער פּאַרטײ זיינען |גע.

ווען פאַרנומען אין. מיליטערדינסט. אָדער

אין אױסלאַנד, געווען פון די ערשטע

פּאַרטײ:חברים אין ווין, װאָס האָבּן בּאֵל

נייט די עסטרייכישע פּ"צ-פּאַרטײ און איר ‏ אָרגאַן זדעם יודישען אַרבּײיטער? אַלס מיטגליד פון דער עקזעקוטיוע און פון דער רעדאַקציע, נאָך דער

די יוגנט פֿאַרבּראַכט

װאַזומני -- ראָזנער -- ראָזעט

: ?הצפירה'",

רישן ראָמאַן תּרפּ"ד), זיין איידעם פּאַלק הײלפּערין געפּרווט

98

קיין טשערנאָװיץ, וואו געשאַפן די בּוֹקְאָף ווינער פּ"צ:פּאַרטײ, אָנגעהויבְּן אַרױס= צוגעבּן איר אָרגאַן די חפרייהייט?, בּשעת דעם קאַמפּ צװישן די רעבטע און לינקע געווען דער פירער פון די לינקע. גע ווען גרינדער פון דער יידישער קולטור= פּעדעראציע פאַר רומעניע, בּוקאָװינע, / בּעסאַראַבּיע און טראַנסילװאַניע און מיט+

גליד פון איר צ"ק. זיין האַרציקער און

-דערביי מענלעך ערנסטער כאַראַקטער,

זיין טאַקט, ענערגיע און איבּערגעגעבג= קייט האָבּן. אַרויסגערופן פאַרערונג צו אים אַפילן מצד זיינע פּאַרטײ:קעגנערס,

א,. שטײנבּאַרג, אין זמ"בּ ,קולטור", אַױױס* געגעבּן פונם פ"ג אקולטור" בּײי דער ידישער קולטוריפּעדעראַציע, טשערנאָװיץ 1921, ז' 90--91 4 ד, ל(ייבּל), אין ,ײדישן אַרבּעטערײפּנקס", ז' 599-- 00

ראָזעט אברהם (186 -- ווא/ 7) געבּ' אין דיסנע, ווילנער געגנט,

אין אַ פאַרמעגלעכער סוחרישער פאַ:

מיליע. בּאַקומען אַ יידישע און אַלגעמײינע דערציונג, אין דער יוגנט אויך געלערנט אין קיניגסבּערגער קאָמערצשול, אַ גע= וויסע צייט געלעבּט אין פּט'בּ, אין די 0פער אאָרן זיך בּאַזעצט אין וילנע אַלס העבּרעיִשער לערער און דאָרט גע= לעבּט בּיון טױיט. האָט געשויבּן קאַ= רעספּאַנדענצן אין חהמגיד", חהמליץ", אויך שירים און סיפּורים, איבּערגעזעצט פון דייטש אויף העבּרעיש, צ"אַ - די לירישע אידיליע שרות" פון נ. יאַקאָבּזאָן (ווילנע, 1904), בּאַאַר= בּעט דיראַעלי-בּיקאַנספילדס היסטאָ חדוד אַלראי? (װאַרשע, אונטער דער השפּעה פון

אויך שרייבּן אויף ײידיש שירים, אי= בּערגעלאָזט אין כּתבײיד: חדער טאַנץ

רעװאָלוציע אין עסטרייך אַװעק צוריק ! צום טױט / אַ היסטאָרישע ערצאָהלונג

לעקסיקאָן בּ. 17.

)44( |

99 ראָזעט -- ראָזען

װאָס האָט געפּאַסירט מיט ידען אין טיהירינגען אין 14טען יאָרהונדערט,

נאָך די מיטטיילונגען פון פּראָפּעסאָר

דעליטש בּעאַרבּייטעט" א"י גאָלדשמידט, אין גװילנער טאָג" פון

צ/ס? 1927

ראָוען אַהרןצבי (ש/25 1893 -- | ) געבּ. אין מעזאַו קעװועשר, אונגאַרן, אַלס זון פון ר' בּצלאל ר' (געבּי אין טאַרנאָפּאָל, איצט רב אין דער גרוי= סער רומענישער שול אין נ"י); פון דער מוטערס צד משפּחה מיט דער חנישער פאַמיליע מאַרכבּיין פון מעזריטש,. ג/* לערנט אין די גרויסע ישיבות פון אַמע? ריקע און אין די ענגלישע מיטלשולן, אויך שטודירט מוזיק. די לעצטע 11--12 יאָר געאַרבּעט אין דער רעדאַקציע פון איירישען טאַגעבּלאַט? (זיך פאַראייגיקט מיטן זמאָרגען זשורנאַל", אַפּריל 1928), וואו דערהויפּט געשריבּן רעצענזיעס איבּער טעאַטער און מוזיק, אויך א"פ אַהרן צבי הלוי, הלוי, אצ"ר, אַהר--ן, הערשל, נאָטע זמרון, האָט פאַרפאַסט אײניקע פאַר דער בּינע, צ"אַ אַן אָפּערעטע חדער יידישער זינגער" מיט מויק פון יוֹסף רומשינסקי, {אונזער רבּיניו" מיט מוזיק פון זאַװל זילבּערטס איאַ, צוזאַמען מיט לעאָ ליאָװו געאַרבּעט אויף אַן אָפּערע קלילית", געבּויט אויף יל פּרצעס בּאַלאַדע װמאָניש?. אויך געזאַמלט מאַטעריאַל פאַר אַ פילאָלאָגיש װערק אידישע סינאָ: נימען". האָט רעדאַקטירט עדי געשיכטע פון חזנות -- אַרױסגעגעבּן צום 30 יאָה: ריגען יבּילעאום פון אגודת חוים דאַמיקה וקנדה / זנטאָג דעם 3טען פעבּרואַר 1924" (ג"י, זײז 272 + {ואאא ענגלישע, מיט אַ סך בּילדער און בּיאָג ראַפיעס פון חזנים) און אייניקע אױטיק? לען איבּער חזנות,

װערק

100.

,5

ראָזען אַלטער (1881 -- אַמעריקאַניזירטער נאָמען פון אַ. ראָ: זענבּורשט. געב' אין פּלאַנטש, ראָ: דעמער געגנט, אַלס זון פון אַ לערער, 6 -אוסגעװאַנדערט קיין אַמעריקע, עטלעכע יאָר געווען אַן אַרבּעטער, 1910-- 5 געווען אַ צייטונגס?אַגענט און בּוכ? הענדלער אין סיראַקיז, וואו ער האָט אַװגוסט און סעפּטעמבּער 1915 אַרױס? געגעבּן 2 נומ' פון א מאָנאַטלעכן הומאָ: ריסטישן זשורנאַל א"ט די סיראַקיוזער צייטונג?, האָט אויך פון צייט צו צייט געשריבּן זפּאָלקסשטימען" און קורצע. אינפאָרמאַטיווע אַרטיקלען אין זאידישען קעמפּפער", װיידישען טאַגבּלאַט", 1910-- זם, א. ש.", פילאַדעלפיער זאידישער וועלט" א"אַ, אויך א"פ בּדוד, זינט 7 רייזנדער אַגענט פון דער דושויש פּובּליקײשן סאָסײעטי,

ראָוען בּער=יצחק (11א/29 1899 --

) געב' אין װאַרשע אין אַן

אָרעמער פאַמיליע, פון קליינווייז אויף

דערצויגן געװאָרן אין אָטװאָצק אין חסידישן גייסט, בּיז 16 יאָר געלערנט אין בּית:מדרש פון פּאַריסאָװער רבּין, בּשעת דער דייטשער אַקופּאַציע געאַר: בּעט בּיי די אָקאָפּעס, געווען אַ בּאַנ: אַרבּעטער, אַ שטיינהאַקער, אַ געוויסע צייט -- אויך אַ זייגערמאַכער. זיך בּאַ: טייליקט אין דער יידישער קולטור = און יוגנט = בּאַוועגונג, צוערשט אַלס פּ"צ און דערנאָך אַלס מיטגליך פון זבּונד", גע= ווען ‏ אַ מיטגליד פון דעם ערשטן צ"ק פון דער יוגנט = אָרגאַניזאַציע אצוקונפט" און אַלס אינסטרוקטאָר פון דער אָרגאַ: ניזאַציע אַרומגעפאָרן 1919 -- 20 איבּער דער פּױלישער פּראָװוינץ, געווען אָנגע: שטעלט אין פאַרשײדענע פּראָפ' אָר? גאַניזאַציעס פון די יידישע אַרבּעטער,

| אַ געוויסע צײט געווען ש. אַנ-סקיס

1טן1 | ראָזען | 102

סעקרעטאַר אין אָטװאָצק און נאָך זיין שויט סעקרעטאַר פון דעם אַנ--סקיקאָ: מיטעט און דעם אַנ--סקי:פאַרלאַג, זיך בּאַשעפטיקט אַלס קאָרעקטאָר, געענדיקט די יידישע דראַמאַטישע שול אין װאַרשע און אין משך פון 1925 געאַרבּעט אין דער דראַמאַטישעסטודיע אונטער דער אָנפּירונג

פֿון דוד הערמאַן. זינט 1926 רעפּאָרטעח. פון ?פאָלקסצייטונג" און אונזער װעקס=

פּרעס". האָט זיך בּאַטײליקט מיט לידער ! און אַרטיקלען אין די אָרגאַנען פון דער יוגנט?אָרגאַניזאַציע זצוקונפט" -- חסאָצי: אַליסטישע יוגנט:שטימע", זצוקונפט" און - זיוגנט-וועקער", אין דעם אַלמאַנאַך פון ייידישן ליטעראַטנפאַראײן שװאַרשעװער | שריפטן" (1927) פאַרעפנטלעכט אַ דער: -ציילונג זאַ שגעון". אין בּוכפאָרם אַרױס: -געגעבּן אַ זאַמלונג נאָװעלן א"ט פרויע ערדיי (פ"ג ח. בּזשאָזאַ, 1926, ז"ז 112), וואו ער בּאַרירט מיט דער זיכערקייט פון אַבּעלעטריסט עראָטישע טעמעס אין דער אָרעמער ענגער סביבה פון ויידישן קליינשטעטל,

== א. קאציזנע, אין ,ליטערארישע פלעטער", 109,

- ראָזען יוסף (װ/13 1894 -- ) געבּי אין יעדװאַבּנע, לאָמזשער ;געגנט, ‏ אין אַ בּאַלעבּאַטישער פּאַמיליע, -געלערנט אין חדרים און אין דער היים העבּרעיִש, גמרא, וועלטלעכע לימודים, 1909 -- 15 בּאַזוכט קרינסקיס פֿקלאַסיקע האַנדלסשול. אין װאַרשע, פאַרדינענדיק

צום לעבּן דורך פּריװאַטע לעקציעס, ‏

דאַן שטודירט אויפן. יורידישן פאַקול. יטעט פון װאַרשעװער אוניווערסיטעט, געהערט צו דער ציניסטישער סטן דענטן?אָרגאַניזאַציע חירדניה", אַ געוויסע צייט . גֶעוֶוען איר פאָרזיצער, אַ קורצע צייט" אויך געאַרבּעט אַלס סעקרעטאַר פון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע אין יפּױלן, געפירט אַ קאַמפּ פאַר יידיש און

אַרבּעסער פון די זאַרבּײיטער-צייטונג? און זפרייע יוגנט",. אויך א'פּ יוסף א"אַ. אין בּראַשורפאָרם פאַרעפנטלעכט אקרימער טעריטאָריאַליום

קעגן דער אַסימילאַציע, װאָס בּאַהאַלט זיך אונטער אַ העבּרעיסטישן מענטעלע, געווען. צװישן די געציילטע טוער אין

װירדניה", װאָס פלעגט אַרױסטרעטן אין

יידיש, נאָך דער פּאַרנאַנטער װקאָנסאָ: לידאַציע" פוּן די ציוניסטן מיט די עָנ; דעקעס בּיי די װאַלן צום ערשטן װאַר: שעווער שטאָטראַט 1916 זיך אָפּגעזאָגט פון דער אַרבּעט אין ציוניסטישן צ"ק, אַ יאָר געאַרבּעט אַלס לערער אין דער העבּרעיִשער גימנאַזיע חיבנה" אין לאָדז -

1918(‏ אַװעק קיין אוקראַינע, אין פּאָל:

טאַװע צוגעשטאַנען צו דער אָרטיקער צעירי:ציון:אָרגאַניזאַציע, געווען איינער פון די אָנפּירער פון איר סאָציאַליסטישן

(פליגל, בּשעת דעם שאַרפן קאַמפּ צוליב

דער בּאַצוונג צו די גרונדפראַגן פון

דער רוסישער רעװאָלוציע -- צוזאַמען מיט

נאָך אַ גרופּע מיטגלידער דורכגעפירט אַ שפּאַלטונג און אַרײנגעטרעטן אין דער פּאַרטײ פון די לינקע פּ"צ, גענומען אן אַקטיוון אָנטײל אין דער פּאַרטײ:אַרבּעט, אָנגעהױבּן צו שרייבּן אין דער אָרטײ קער רוסישער אַרבּעטער:צייטונג, שפּע5 טער אַ געוויסע צייט געװאוינט אין קאָוונע, וואו געאַרבּעט אין דער פּאַרטײ און איר פּרעסע, סוף זומער 1921 צַו= ריקגעקומען קיין װאַרשע, אַפּאָר יאָר געװען טעטיק אַלס לערער אין די יידיש:וועלטלעכע פּאָלקסשולן און אין די אָװנטשולן פאַר יוגנטלעכע אַרבּעי טער, געװען אַ מיטגליד פון צ"ק פון די יידישע סטודענטישע זעלבּסטהילף: אָרגאַניזאַציעס אין פּױלן, לעצטנס זיך אינגאַנצן געווידמעט דער זשורנאַליס: טישער טעטיקייט אַלס נאָענטער מיט, פּצַרטײ = אָרגאַנען

103

און פּראָלעטאַרישער פּאַלעסטיגיום? אין אַ בּיאָגראַפּיע פאַר דער יגנט יבער בּאָראָכאָווס לעבּן". פאָרט אויך אַרום מיט רעפּעראַטן איבּער פּאָליטישע פּראָגן, צייכנט זיך אויס צוישן די פּ"צ-פּובּלי

ציסטן אַלס סטיליסט און שאַרפער פּאָלעמיסט,

ראָזענבּױם מנחם = מענרל (שבט 0 -- ) געבּי אין פּלעשטשע=

ניץ, מינסקער גובּי, אַלס זון פון אַ סוחר, אַ ייד אַ למדן און אַ הייסן חסיד, אַ מקורב פון ליבּאַוװיטשער הויף, בּיז בֹּר: מצװה געלערנט אין חדר און בּיים שטעטלשן רב משכּיל:לאיתן, זיך גרייטנדיק צו רבּנות, בּשתּיקה אָבּער געלײיענט אין בּית:מדרש בּיז שפּעט אין דער נאַכט די השכּלה?בּיכלעך, דאַן אַװעק ווייטער לער: נען קיין ווילנע, אָבּער אָנשטאָט ש"ס און פּוסקים זיך גענומען צו אַלגעמײנער בּיל? דונג, דורכשלאָגנדיק זיף מיט געגן שטונדן, אונטער דער װירקונג פון חנן (שׂאַרל) ראַפּאָפּאָרט -- אַרום 1887 אַרײ5 געצויגן געװאָרן אין די סאַציאַליסטישע קרייזלעך, אָנגעפירט אַ פּראָפּאַגאַנדע צווישן די תּלמידים פון די וילנער מיטלשולן און פון יידישן לערער-אינסטיטוט און צװישן ענגערע קרייזן יידישע אַרבּעטער,

זיך אויך פאַרנומען מיט אַן אויפקלערונגס?. אַרבּעט צווישן די ווילנער ישיבה-בּחורים

(צװוישן זי זיינען דאַן געװען איסר גינז= בורג און אברהם װאַלט:ליעסין). 1892 גע= צוואונגען צו פאַרלאָזן רוסלאַנד -- אַ גע=

וויסע צייט געהערט לעקציעס אין אוני=.

ווערסיטעט, דאַן אַװעק קיין ציריך, װאו

בּאַלד צוגעשטאַנען צו דעם דאַן דוֹרך ‏

ראָזען -- ראָזענביים

104

זיין ‏ חבר שאַרל ראַפּאָפּאָרט, ד"ר חיים?

זשיטלאָװסקי, רוסאַנאָװ א"אַ געגרינדעטן.

|אפאַרבּאַנד פון רוסישע סאַציאַליסטןרע=

װאָלוציאָנערן" און -- לוט זשיטלאָוסקי--- איז ענאָר מיט זיין צושטיין צריין אין / װפאַרבּאַנד" יענע קראַפט, װאָס האָט. פאַרזיכערט זיין לעבּן און זיין ווייטער= דיקע אַנטװיקלונג" אַדאַנק די גלענצנדע: מעלות זיינע: זאַ שטרענג לאָגישער קאָפּ,. אַ קרעפטיקע העלע דענקקראַפט..., אַ קו.

ראַזשירטער גייסט..,, געפּאָרט מיט אַ שטאַר: קער ליבּע צו אַלע ליידנדע און פּאַר

פאָלגטע, מיט אַ שאַרף אױיסגעשפּראָכענעם: פליכט:געפיל און אַן אַלץ אין קאָן ‏ שטעלנדער רעװאָלוציץַנערער ליידנשאַפט",. .

אַדאַנק ר'ן זיינען צו דער נייער פּאַרטײ

צוגעצויגן געװאָרן אַזעלכֿע פּערזענלעכ= קייטן, װי די בּאָבּע פון דער רוסישער רעװאָלוציע בּרעשקאָ= בּרעשקאָװסקאַיאַ,. גערשוני אפ"א. ר' האָט זיך דערהױפּט' אָפּגעגעבּן מיט טראַנספּאַרטירן אומלעגאַלע. ליטעראַטור פון אױסלאַנד קיין רוסלאַנד, 8 אַרעסטירט און צום ערשטן מאָל אַיינגעזעצט געװאָרן אין דער פּעטער=

פּאַװעל:פעסטונג, 1900 אַרױסגעשיקט אוֹנ=

טער פּאָליצײ:אויפזיכט קיין טשערניגאָ, אַנטלאָפן קיין אױסלאַנד, געלעבּט אין שווייץ, פּאַריז, לאָנדאָן, בּוקאַרעשט, לעמ= בּערג, בּאַזוכט 1903 צוליבּ געלט-פּראָפּאַ: גאַנדע פאַר דער פּאַרטײ אַמעריקע אוך זיך ווייטער פאַרנוֹמען מיט טראַנספּאָר: טירן ליטעראַטור קיין רוסלאַנד, בּיז ער איז 1903 װידער אַרעסטירט געװאָרן. אין דער אינזאַמקײט פון זיין קאַמער קראַנק געװאָרן, סוף 1905 בּאַפרײט --

אַװעק קיין אַמעריקע, שטודירט אַגרי

קולטור אין ניי'וער אוניווערסיטעט, נאָכן ענדיקן -- 1910 פּראַקטיש געאַרבּעט אַלס פאַרמער, דאַן געװען אָנגעשטעלט בּײ דער יידישער אַגריקולטור-געזעלשאַפט,.

125 + = װאָזענבּו'ש ---- ראָזענבּלאַט

42 זיך בּאַזעצט מיט זיין פאַמיליע אויף

אַן אייגענער פאַרם, ואו זיך דערהױפּט

-פאַרנומען מיט הינער-האָדעװאַניע. נאָך :דער בּאַלפור:דעקלאַראַציע אונטער דער השפּעה פון זיין אינטימסטן פריינד ד"ר :חיים זשיטלאַװסקי צוגעשטאַנען צו דער -פּײצ-בּאַװועגונג, 1921 זיך בּאַזעצט אין נ"י, צו יענער צייט אָנגעהױיבּן צו פֿאַר= עפנטלעכן אין אדעם טאָג" און /דער -צוקונפטי זיינע אעריגערונגען פון אַ סאָ: ציאַליסט-רעװאָלוציאָנער", װעלכע זיינען -אַרױס אין בּוכפאָרם, אין 2 בּ' ( 1 ב'-- ;ד"ר חיים זשיטלאָװסקי:פ"ג", נ"י, 1921, זי 111ש1 -- קדי אַנטשטעהונג פון דעם אסאָיוז רוסקיך סאָציאַליסטאָוו = רעװאָלו? ציאָגעראָװײ/אַײינלײטונג פון דר. ח. זשיט* לאָוסקי + 262; זן בּ' - נ"י * װאַרשע,

1924, ז' 377, מיט אַ נאָמען:רײסטער און

| מיט בּילדער פון אַ ר סאָציאַליסטן און רעװאָלוציאָנערן). די דאָױקע װערינע= -רונגען" געשריבּן אין אַ זאַפטיקן יידיש -מיט אַ פיינעם זין פאַר פּלאַסטישער -אויסדריקלעכקייט, מיט אַ ליכטיקן הומאָר -און אַן אָפן אוער פאַר שטילע רײן -מענטשלעכע טענער אינמיטן דעם שטו! רעם פון טעראָריסטישן (קאַמפּ, זיינען | -אַן ערשטקלאַסיקער מאַטעריאַל פאַר דער -געשיכטע פון דער רוסישער סאָציאַל- רעװאָלוציאָנערער בּאַװעגונג. אַחוצדעם

-פאַרעפנטלעכט אַ דערציילונג פמהג8 מטסבן ‏

66 6881206) (זיין ערשטע גע2

המא 16020806 1905), אַ סעריע פּאָפּו.

לערע שמועסן וװעגן פיזיק אין דער

פילאַדעלפיער ;אידישער וועלט" אוֹן איי=

ציקע דערציילונגען און שירים אין דער -פּ"צייסטישער , צייט" און ,דער צוקונפט" -:איפּ מואַבּנעזאַער,. 1923 -- 24 בּאַזוכט צוזאַמען מיט ד"ר זשיטלאָװסקין פּױלן

פאַטער, בּנימין, אַ

106

שפּעטער בּאַזעצט ויך אין א" (וע דעם אויסצוג פון זיינעם אַ בריו' צו י"א מעריסאָנען אויס חיפה -- אין די עפרייע שריפטן" 111), : ראָזענבּױם יעקב-חיים (ט"ו שבט 0 -- ) געבּי אין ראָזשישטש, װאָלין. בּיז 12 יאָר געלערנט אין חדר, דאַן א געוויסע צייט געווען אַ עקסטערן אין זשיטאָמיר, אַרום 1908 געקומען קיין ווילנע, ואו געלעבּט בּיז 1920, אֵר" בּעטנדיק אַלס אָנגעשטעלטער אין פאַר= שיידענע קהלשע אינסטיטוציעס, דער* נאָך געלעבּט אין קאָװנע, בּערלין און לעצטנס -- אין ריגע אַלט בּאַאַמטער פון ײהיאַס". האָט פון צייט צן צייט גע= דרוקט לידער, אײנאַקטערס און אַרטיק= לען, דערהױפּט װעגן טעאַטער, אין אייניקע ווילנער און קאָװונער אױסגאַבּן, װי ליפּמאַן לעװינס שװילנער װאָכעג? בּלאַט", קיידישער צייטונג" 1919, שאַליטס זלעבּען", זינגמאַנס חװיספּע" א"אַ, אין בּוכפאָרם פאַרעפנטלעכט אַן אײנאַקטער יחתונה האָבּען" (װילנע, 1913) און אַ דראַמע אין 3 אַי א"ט אצוריק אַהיים"

(ווילנע, 1917), האָט אַרױסגעגעבּן 2 נומי

װליטעראַרישע העפטען" 1916, אַ װאָכנש בּלאַט חדער עמיגראַנט", קאָװנע -- ריגע, 2 -- 23 (אַרױס 60 נומ') און אַ אילוס: טרירטן זשורנאַל פאַר ליטעראַטור, קונסט

און טעאַטער חדי װאָך", ריגע 1927--28

(אַרױס 20 נומ').

ש. לאָנדינסקי, אין ,לעבּענס-פראגען", 1916, 23 מ. שאליט, אין אװילנער זאמעלבּוך', 411

ראָזענבּלאַט (אפרים) פּראַנק (ש/11 14--1א/7 7) געבּי אין לאָבּין, װאָלין, אין אַ פרומער לומדישער משפּחה. זײן אַ ייד אַ למדן, גוט בֹּאַי קאַנט מיט דער העבּרעישער און גרי* כישער פילאָסאָפיע, איז געווען אַ סוחר. בּיז 12 יאָר האָט ר' געלערנט אין חדר

4

דסך.

און בּית:מדרש, שון געהאַלטן בּײ

בּאַקומען סמיכות אויף רבּנות, דאַן אָנ

געהויבּן צוֹ לײענען די העבּרעישע לֵי טעראַטור, און ליליענבּלומס נעורים" האָט גע? מאַכט אויף אים אַבּאַזונדערס שטאַרקן רושם. צו - 3 יאָר זיך אָנגע: הױיבּן צו לערנען רוסיש, אין משך פון 4 חדשים גע: קענט גוט די רוי סישע גראַמאַטיק, פאַרגעטערט בּאָגראָװן און פריגן, שפּעטער -- טורגעניעוון און טאָלסטאָיען, געשעפּט זיין גייסטיקע יניקה פון 025צ800 און זהמליץ", שפּעטער -- פון 0 0:6ססץת און 24365, געווען אונטערן גװאַלדיקן איינדרוק פון גאָרקי, אַנדרעיעוו, טשעכאָוו, מעטערלינק; מאָ: פּאַסאַן, אַלס אידעאַל פון אַ קריטיקער בּאַטראַכט פּיסאַרעװן. אַרום 1900, האָט אויף אים געהאַט אַ שטאַרקע ווירקונג ד"ר הערצלס װאַלט; | נײילאַנד" און די ציניסטישע אידעע בּכלל, אָבּער אין אַ יאָר צװיי אַרום האָט אים די סאָציאַליסטישע און דער: הױפּט די בּונדיסטישע בּאַװעגונג אָפּגצָ? צויגן פון דעם ציוניזם,. הגם אין האַרצן האָט ער אויך שפּעטער געהאַט אַ סענטי: מענט צו דער נאַציאָנאַליסטישער בּאַ: וועגונג און שוין אַלס בּונדיסט אֲפִילו עטלעכע יאָר געקויפט אַ שקל. ער האָט פלייסיק שטודירט די סאָציאַליסטישע

ליטעראַטור און זינט 1902 געווען אַקטיװו.

אין צבּונך" אין. זשיטאָמיר, מאַי 1903

אַרעסטירט געװאָרן, אַנטלאָפן דורך גאַ ‏ ליציע אין דער שווייץ, 6 חדשים פאַרי, בּראַכט אין ציריך און אין סעפּטעמבּער. געאַרבּעט צו? |

געקומען קיין אַמעריקק.

ראָזענבלאַט

חחטאת .

צו יענער ציט,. פון זדזשאָינט",

108

ערשט אין אַ שאַפּ, געהונגערט און שטן=

דירט, 1907 געענדיקט דעם קאָלומבּיאַ= קאָלעדזש, 1910 -- דעם קאָלומבּיאַ:אוניײ. ווערסיטעט מיטן טיטל ד"ר פילאָסאָפיצ, ‏ 0 -- 12 געווען עקאָנאָמישער עקספ- פּערט פון דעם טאַריף*ראַט פון דיי' פאַראייניקטע שטאַטן, 1912 -- 14 עקאָ - נאָמישער עקספּערט פון דעם אַרבּעטס+

דעפּאַרטאַמענט פון שטאַט נ"י און אַדאַנק

אים. איזן אין די אַקטן פון דעם דע=

פּאַרטאַמענט אַרײן אַ שטיק געשיכטף פון דער יידישער אַרבּעטער = בּאַװועגונג, 4 -- 16 גענעראַל: סעקרעטאַר פוך אַרבּעטער-רינג, 1917 -- 18 דירעקטאָר' פון בּיוראָ פאַר פילאַנטראָפּישער אויס= פאָרשונג און פון בּיוראָ פאַר אינפאָר? ‏ מאַציעס בּיי דער נ"ייער קהילה, 1919 = / 0 דירעקטאָר פון װדזשאָינט דיסטריבּיושן: קאָמיטע?" פאַר רוֹסלאַנד און סיבּיר, 1 -- 22 עקזעקוטיוו* דירעקטאָר פון חדזשאָינט" אין אַמעריקע, 1923 מיטגליף- פון דעם אײראָפּעישן. עקזעקוטיוו = ראַט: 4 -- 25 דירעקטאָר פון בּיוראָ פאַר יידישע סאָציאַלע פאָר= שונגען אין אַמעריקע, זינט 1925 געווען

פּרעזידענט פון דער פאַרלאַגס:פירמע

2646 8מגז, געווען טעטיק איף

דער אַרבּעטאָרישער און סאָציאַליסטישער-

בּאַוועגונג, 1904 -- 8 געווען מיטגליף" פון זצענטראַלן פאַרבּאַנד פון יבּונדחי

אין אַמעריקע", איינער פון די גרינדערר

פון זפּיפּלס:רעליף", גרינדער פון דעם: װאַרבעטערקאָמיטעט פאַר יידישע נאֲצלש- אָנאָלע רעכטי און פון זאַרבּעטערײקאָמי. טעט פאַר פּאַלעסטינע". -- ייִנגלװײד געשריבּן העבּרעיִשע שירים, צוֹ 13--16 פאַרפאַסט אַן אַװטאָבּיאָגראַפישן ראָמאַן,. אונטער דער ווירקונג פון ש. פרוג אָנ געהױבּן צו שרײבּן לידער אין רוֹסיש, 0 -- 1 געדרוקט סקיצן אין -נעַהץם

109

אדססט און דעם זשיטאָמירער טאָגבּלאַט ממואהסם, אין וועלכער צייטונג ער האָט 3 פאַרעפנטלעכט אַרטיקלען און שפּ: טער פון דער שוייץ קאָרעספּאַנדענצן און בּילדער אויס דעם רוסישן סטו דענטנלעבּן, ערשט אין אַמעריקע אָנגע= הױיבּן זיין ליטעראַרישע טעטיקייט אין יידיש אַלס מיטארבעטער פון דער װפי א. ש.", +צייטגייסט", אצוקונפט" א"אַ פּעראָדישע אױסגאַבּן, 1905 -- 6 געווען געווען מיטרעדאַקטאָר פון דער חצוקובפט", אַחוץ אַרטיקלען איבּער סאָציאַל-פּאָלײ טישע און עקאַנאַמישע פּראַגן האָט ער דערהויפט געשריבּן איבּער ליטעראַטור, יידישער און אַלגעמײיגער, און פאַרעפנט

לעכט אַ גאַנצע רײי גרעסערע אָפּהאַנד=

לונגען איבּער יידישע שריפטשטעלער, אַזױ אַז איין צייט איז ער געװען דער אַנגעזעענסטער יידישער קריטיקער אין אַמעריקע, א"פ בּן-יקיר (האָט אוֹיך געשריבּן א"פּ צעקוס). פון זייגע ליטע? ראַריש=קריטישע אָפּהאַנדלונגען אין יצו? קונפט" איז צו דערמאַנען: זמיכאַילאָ? סקיס פילאָזאָפיע", מיכאַילאָווסקיס פּאָ: לעמיק מיט מאַרקסיסטען" (1904), ד. ל. מאָרדאָװוצעװ,,. בּעלינסקי, דאָבּראָליבּאָוו, פּיסאַרעװ, ש"ע (1905), מ. גאָרקי (1907), א. רייזען, י"מ װײסענבּערג (1909), מי

ווינטשעווסקי (1911, /1), מאָריס ראָועגל.

פעלד (1913, א) א"אַ. אַחוצדעם האָט ער איבּערזעצט אויף ענגליש דאָס זדייטשע בּוך די געלט-סיסטעמען אין דייטשלאַנד" (אַרױסגעגעבּן פון דער פעדעראַלער

רעגירונג, 1909, אַרום 300 ז') און פאַר:

- פאַסט א אָריגינעל װערק 151ז002 16 }מסעסטסות (פ"ג לאַנגמאַן און גרין, נ"י-- לאַנדאָן, ,)1916‏ װאָס ווערט פאַררעכנט אַלס אײנע פון די בּעסטע אַרבּעטן

ראָזענבּלצט -- ראָזענבערג 10

האָט אויך רעדאַקטירט דעם זשורנאַל ;שזס6ז2ט0) 560006 50014 166198; 24-3, האָט זיך אויסגעצייכנט מיט זיין ערנסטקייט און בּאַשײדגקײט, מיט זיין גרויסער ערודיציע אין סאָציאַלע

יפראַגן, מיט זיין ליבּשאַפט צו ליטעראַ?

טור און קונסט. די לעצטע יאָרן פון זיין לעבּן געווען דערװײטערט פון יידישן קולטור+געזעלשאַפּטלעכן לעבן און געשטאָרבּן אַ האַלבּ פּאַרגעסענער פון די יידישע מאַסן, פאַר וועלכע ערי האָט אַזױ פיל געאַרבּעט.

א. רייזען, עפּיזאָדן פון מײַן לעבן", קאַפּי 5 ה. לאַנג, אין ,פאָרװערטס" פון ןא/פ 3192 איווענסקי, אין ,װעקער", 1314 מ. ר(עג לסקי), אין ,אידישער צײטונג" פון {צָ/11 1927 ב, װלאײ דעק, אין , צוקוגפט" 1927, 1211 ס, 1914, 2411

ראָזענבּערג אברהם (1865 --

) 1882 אױסגעװאַנדערט קיין אַמעריקע, צוערשט געאַרבּעט בּיי פאַר? שיידענע מלאכות, געפּעדלט מיט שוע? בּעלעך, געװען אַ מצהיבּעקער אין אַ פּאַריקמאַכער, דאַן אָנגעקומען אין אַ שנײידערשאַפּ, אָנגעהױבּן צו נעמען אַן אָנטײל אין דער ײדישער אַרבּעטער' בּאַוועגונג, געווען גרינדער פון דעם אַגאַרכיסטישן פאַרטבּילדונגס-פאַראיין", איינער פון די ערשטע אָרגאַניזאַטאָרן פון די ידישע ייאָנס, מיטגליד פון דעם עקזעקוטיוראַט פון דער קלאָוק= מאַכער:יוניאָן און יאָרנלאַנג פּרעזידענט פון חדער אינטערניישאָנעל ליידיס גארמעט װאָירקערס יוניאָן". זינט 1910 האָט ער געדרוקט זיינע זכרונות אין װדער נייער פּאָסט" -- דעם ערשטן וועכנטלעכן אָרגאַן פון דער קלאָוּקמאַכער:יניאָן, געגרינדעט . נאָכן גענעראַלשטרײק פון די יידישע שניידער 1910, אין בּוכפאָרם פאַרעפנט= לעכט א"ט ?די קלאָוּקמאַכער און זייערע

וועגן דער טשאַרטיסטישער בּאַוועגונג, | יוניאָגס* (אַרױסגעגעבּן פון דער קלאָוק=

111 | ראָזענבּערג יי 112

אָפּערײטאָרס יוגיאָן, לאָקאַל נ",

0, זי /251761), לעצטנס געשריבּן

אַ סעריע אַרטיקלען פון דער ידישער אַרבּעטער?בּאַװעגונג אין אַמעריקע אין ץמאָרגען זשורנאַל" /

| אבּ. קאַהאַן, , בּלעטער פון מיין לעבּעןי, 11,

ראָזענבּערג אברהם-חיים (א/עע

8 -- /1ט/12 1925) געב' אין קאַרלין {פּינסק), פּאָלעסיע, זיין פאָטער, עוזיאל יפה, אַ גרוסער למדן, דײן אין בִּית?

דין פון ר' יעקם קאַרלינער, האָט געשטאַמט אין צענטן דור פון דעם בעל:הלבן? שים. צו 6 יאָף האָט ר' אָנגע: הױבּן צו לערנען מיטן פ אָ טע ר דיקדוק און העברעיש און ערשט צו 9- גמרא און פּוסקים, געװען אַ חבר פון יצחק:יעקב ריינעס, דעם שפּעטער בּא: רימטן ראש:ישיבה פון לידע און גרינ: דער פון *מזרחי", און צװאַמען מיט

אים געלערנט תּלמוד און גפ"תּ. נאָך

דער חתונה אָפּגעזעסן די פיר יאָר קעסט בּיים שװער, ניט אויפהערנדיק דערבּיי צו לערנען און צו לײענעף אויך צו פּרון שריבּן מאמרים און סיפּורים, האָט ר' אַדאַנק דער רעקאַ:

מענדאַציע פון לאָמזשער רב ר' גח"

יצחק דיסקין בּאַקומען די פּאַרטרעטונג פון דער שטעטינער אױסגאַבּע פון תּלמוד מיט די מפרשים, װאָס האָט זיך דעמאָלט אָנגעהױיבּן צו דרוקן, אָבּער צוליבּ דעם פּױלישן אױפשטאַנד, װאָס האָט אַראָפּי געזעצט דעם קורס פון רובּל צו 40 קאָפּ, האָט ער פאַרלוירן אין דעם גע; שעפט זייגע טויזנט רובּל נדף

דער? | װײלע איז. געשטאָרבּן זיין פרוי, אים |

איבּערלאָזנדיקץ מיט פיר יתומיט, און ער איז אַװעק זוכן חיונה קיין קיעו, פון דאָרט אינגעלאַדן געװאָרן אַלס

לערער ‏ פון העבּרעיַש און אַלגעמײנע לימודים אין דעם הויז פון דעם גביר

יונה בּעלאַקאָװסקי קיין קאַגיעװו פאַר. טויזנט רובּל אַ יאָר, אין צװיי יאָר / אַרום אָנגעקומען אין דער ראַבּינערשול

אין זשיטאָמיר און נאָכן ענדיקן זי -- 1872 אויסגעוויילט געװאָרן אַלס ראַבּי; (נער אין פּינסק, װאו ער האָט צום | צווייטן מאָל חתונה געהאַט, געגרינדעט

דאָרט אַ שול מיט אַ בּרייטער פּראָגראַם פאַר העבּרעישע לימודים, 1881 איין: געלאַדן געװאָרן אַלס ראַבּינער קיין ניקאָלאַיעו, אין דער דאָזיקער שטאָט זייער פיל אױפגעטאָן פאַר דער פאַר: שפּרײטונג פון העבּרעיש צװישן דער שטודירנדיקער יוגנט, פאַרפאַסט אויך אַ יידישע געשיכטע אין רוסיש, אָבּער צול"ב די רדיפות פון דעם אַנטיסע: מיטישן שעף פון דער ניקאָלאַיעװער ‏ זשאַנדאַרמעריע 1898 אַריבּער אױף אַ ראַבּינער:פּאָסטן קיין פּאָלטאַװע, נאָר אויך דאָ האָט אים געטראָפן דער צאַ: רישער פאַרפאָלגער. צו יענער צײט . איז שן ר'ס נאָמען געװען גאַנץ פּאָפּולער דורך זיין אָנטײל אין דער רוסיש?יידישער און העבּרעיִשער פרעסע, און שפ"ר האָט אים אַפילו אײינגעלאַדן צו קומען קיין װאַרשע מיטאַרבּעטן אין דער העבּרעישער ענציקלאָפּעדיע ײהאשכּול", אָבּער מיד פון די רדיפות האָט ער 1891 אױסגעװאַנדערט קין אַמעריקע, כּדי צו קענען זיך רוַֹק אָפּגעבּן דער שוין דאַן פאַרטראַכטער אַרבּעט זיינער ?אוצר השמות", דאָ האָט ער אָפּגעקױפט בּיי זיין שװאָגער שמ"ר זיין דרוקעריי, כּדי װי עס איז צו האָבּן חיונה און צו דרוקן זיין ,אוצר", פון

13 . : ראָענבערג

װעלכן ער האָט די ערשטע צװײ חלקים אַלײן געועצט (אַרױס תרנ"ח און תּרנ"ט), -- נאָך אין רוסלאַנד אָנ געהױיבּן זיין ליטעראַרישע טעטיקײט ! מיט אַרטיקלען, דערהויפּט אויפן געבּיט -פון חכמת ישראל, אויף װעלכן ער איז געווען אַ גרויסער בּר-סמכא, און אויך מיט דערציילונגען--אין 68ק8ם אואססץק, 34 האסתסמ8? /02308812 //,מעסאססם שאסחח (ריגע), ײהמליץ", והכּרמל", ;האשכּול" א"אַ, האָט ער אין נ"י רע2 דאַקטירט דאָס װאָכנבּלאַט חהעברי" {אַרױסגעגעבּן פון כתויאל שרהאָן 1) און שפּעטער אַרױסגעגעבּן דעם העבּרעישן ליטעראַריש?װיסנשאַפטלעכן חודש = זשורנאַל אנר המערבי" (1895, אַ געוויסע צייט -- צװאַמען מיט ד"ר אַדאָלף ראַדין), זיך אויך בּאַטײליקט אין ?הלאום", אחיום", חהמודיע לחדשים", אין אייזענשטיינס קאוצר ישראל" א"אַ. זיין אױבּנדערמאַנטע לעבּנסאַרבּעט איז גע2

װען דאָס קאַפּיטאַלע און װערטפולע

װערק אין 10 בּענד קאוצר השמות / אשר בּכתבי הקודש" -- אַ ענציקלאָ: פּעדיע פון די נעמען פון תּנך (הוצאה שניה על ידי הועד הנוסד להשלמת הספר, נ"י, תרט"ג), אין אַמעריקע האָט

די אויך אַנגעהױבּן צו שרײבּן יידיש,

אין דעם וװאָכנבּלאַט חדער אידישער

פאַרמער" (אַרױסגעגעבּן 1891 פון דעם /

בּאַראָן:הירש:פאָנד) פאַרעפנטלעכט אַ סעריע ארטיקלען וועגן ערדאַרבּעט בי יידן אין דער צײט פון די און פון תּלמוד, שפּעטער מיטגעאַרבּעט אין פאַרשײידענע יידישע צייטונגען, וי

איידישעס טאַגעבּלאַט", מיניקעס װבּלע+.

טער" א"אַ, געשריבּן וועכנטלעך וויס1?

שאַפּטלעכע אַרטיקלען אין װאַמעריקאַ=

נער" און אין אמאָרגען זשורנאַלײ (צ"אַ-- אַ גרעסערע אַרבּעט ידי געשיכטע פון

דעם 1{ ב' פון ! לאָװסקי, אין בּיאליסטאָקער צדאָס נײַע לעבן",

שטאַמט פון דעם

נביאים - | פון זחשערי גן

114

עלילת דם"), פון זײנע אַרבּעטן אױיף יידיש זײנען אין בּוכפאָרם אַרױס: ;אברהם אבינוי'ס לעבּענס בּעשרייבּונג" און גירוש שפּאַניען" (פ"ג להיבּרן פֹּאֲבַּף / לישינג קאָ"י, נ"י) און די 12בענדיקע אילוסטרירטע װעלט: געשיכטע" פון פאָגט, איבּערגעזעצט א"ר פון אלכּסנדר האַרקאַװי, - אַ פּראָדוֹקט פון 10 יאָר אַרבּעט, בּיי וועלכער עס זיינען אויך אויסגעניצט געװאָרן אַנדערע מקורים. און ס'איז אַרײנגעפלאָכטן געװאָרן די יידישע געשיכטע בּיז דער בּאַלפֿור?

דעקלאַראַציע מיט אַ ספּעציעלן קאַפּיטל

וועגן דער אַנטװיקלונג פון דער ידי שער ליטעראַטור, אָבּער געשעפּט פון דעם פאַרעלטערטן װערק פון פּראָפ' לעאָ װינער (דערז' פ"ג, 1918).

,חכמי ישראל בּאמריקא"ן! ,השלח", 0111, זי 154 12, 8'; 28, 241/1; ד"ר משת ראָבינסאָןן, עובדות ומאורעותת מתל ה", אין , אוצר השמות"ן; צבי טאַרף

.4207/ ,5

ראָזענבּערג (יהורה=) יול (1865 --

) געבּי אין סקאַרישעװ, ראָדע= -

מער געגנט, אין אַ חשׂובער רבּנישער משפּחה, װאָס ציט איר יחוס פון ר' יהודה החסיד; זיין פא= טער, ישראל2 יצחק, האָט גע:

מקובּל ר' יעקב? קאָפּל, דעם מחבּר

עדן", די מוטער-- פון ר' מאיר דעם + | אַפּטער צדיק, דערצויגן אויף תּורה און

וחסידות, אין דער יגנט געשֶׁמט אין

שטעטל אוֹן דער סביבה אַלס װסקאַרישע? װער עילוי", צו 17 יאר חתונה געהאַט

5} / ראָזענצערג

קיין טאַרלע מיט אַן אָפּשטאַמלינג פון ר' מאיר אָסטראַָװצער, צו 20 יאָר בּאַ: קומען סמיכה, צו 25 געװאָרן אבּ"ד אין טאַרלע,, אין אייניקע יאָר אַרום פון ר' שניאור = זלמן פון לובּלין אײינגעלאַדן געװאָרן אַלס דיין, אַזג ר' שניאור: זלמן איז אַװעק קיין א"י, זיך בּאַזעצט אַלס דיין אין װאַרשע, שפּעטער ארי בּער אַלס מורה=הוראה קיין לאָדז, 1912 איינגעלאַדן געװאָרן פון די פּוילישע יידן אַלס רב קיין טאָראָנטע, פון װאַנען ער איז דערנאָך אַריבּער קיין מאָנטרעאַל, וואו ער איז די לעצטע יאָרן ראב"ד פון דעם פאַרבּאַנד פון די אָרטאָדאָקסישע קהילות. -- ר' האָט פאַרפאַסט אַ ריי רבַּני? שע היבּורים, װי חידות גנדרים"--חידושים אויף דער מס' נדרים און שיטות הש"ס, קאור צח", קדרשה צמר ופשתים" - וועגן שעטנז, ?מקוה יהודה" וי אַזױ צו מאַכן אַ קליינע מקוה אין יעדן הויז, חמאור החשמל" -- שו"תּ וועגן עלעקטרישער בּאַי לייכטונג אום שבּת און יום:טוב (מאָנ: טרעאַל, 1924, ז' 16) א'אַ. פון זיין חספר קריאה הקדושה / הוא שלהן ערוך על הלכות ומנהגים של קריאת התּורןק" (נ"י, תרע"ט, ז' 128) איז דער חלק שני מיט אַן איבּערזעצונג אין אידיש אַז אַלע קלאַססען אידען זאַלען פער: שטעהן די דינים". אין דער העבּרעי: שער ליטעראַטור האָט ר' זיך געמאַכט אַ שם מיט זיין איבּערזעצונג פון זוהר אויף לשון:קודש, פוֹן וועלכער עס זיינען

שוין אַרױס אַ 7 טי א"ט ששערי זהר

תּורה" (דער 7טער ט' איז אויף תּהילִים), אַ בּאַזונדערן אינטערעס האָבּן זיינע פאָלקסבּיכער אין לשון:קודש און יידיש ספר אליהו הנביא", זספר רפאל המלאך", ;נפלאות מהר"ל מפראג", חתּפארח מהרא"ל משפּאלא", אדברי הימים לשלמה המלך", װאָס געהערן צו די פּאָפּולערסטע פון

16

דעם מין און ווערן עד:היום אָפּט איבּער- געדרוקט אין פּוילן (למשל: אדער שפּא= לער זיידע... / וואונדערליכע מופתים... ‏ זיין לעבּענס-בּעשרײבּונג... איבּערזעצונג פון דעם לשוףקודש'ן ספר תפארת מהרא"ל,.. מיט דעם רשות פון בּעל מחבּר יודל ר'. טאַרלער רבּי פון לאָדז", לאָדן, 1926, ז' 160), זיין ספר זנפלאות מהר"ל מפּראג" איז אַ זייער רייכע זאַמלונג לעגענדעס װעגן דעם פּראָגער גולם און זיין שעפער ר' בּצלאל ליוואי; די דאָזיקע לעגענדעס האָט ר* בּאַאַרבּעט פון אַ פּעקל כּתבים, װאָס זיינער אַ קרוב, אַ מוכר?ספרים, האָט . געפונען אין דער מעצער שטאָטײביבּליאָ / טעק און זיינען געשריבּן פון דעם פּראָ= גער רבס איידעם ר' יצהק כּץ; בּיי דער בּאַאַרבּעטונג האָט ר' ניט געענדערט זייער אָריגינעלן, נאַיָוון, פאָלקסטימלעך= טראַדיציאָנעלן סטיל און דער ספר איז דער איינציקער מקור פון דעם ציקל גולם:לעגענדעס, װאָס איז לעצטנס אַזױ פיל אויסגעניצט געװאָרן פון דער קינסט+ לערישער ליטעראַטור, אין דעם זעלבּיקן גיײיסט און אין דער זעלבּיקער פאָלקס= טימלעכער שפּראַך זיינען אויך געשריבּן די מעשיות פון שפּאָלער זיידן, דער דאָזיקער אויסטערלישער געשטאַלט פון דעם חסידישן פאָלקס:עפּאָס, וועלכע ר'* האָט בּאַאַרבּעט אויפן גרונד פון אַכּתב יד, װאָס ער האָט בּאַקומען פון דעם שפּאָלער זיידנס אוראוראייניקלעך, װי אויך אויפן גרונד פון עלטערע װספּורי מעשיווג" און מינדלעכע "ערציילונגען. אַחוֹץ דעם ריין פאָלקלאָריסטישן װערט / האָבּן די דאָזיקע בּיידע זאַמלונגען אויף זייער אַ גדויסן קולטור:היסטאָרישן ווערט,, בּרענגענדיק זייער אַ רײכן מאַטעריאַל פאַר דעם פאָרשער פון דֶעם ידישן עקאָנאָמישן און גײיסטיקן לעבּן, פוֹן די

117

בּאַציָונגען צװישן דער יידישער װעלט און ניט:יידישער אאַז"וו. זײַן ספר חרפאל

המלאך" אַנטהאַלט עצות און רעצעפּטן

פון דער פאָלקטמעדיצין און פּאָלקס? היגיענע און װערט באַנוצט פון אַ סך חסידישע רבּיים אין זייער פּראַקטיק. חר' בּאַזיצט אַ זאַפּטיקן פאַרבּיקן העכסט פאָלקסטימלעכן סטיל פון אַ דערציילער 4 אין העברעיש סיי אין יידיש; פון זיינע מעשיות ווייט די תּמימות, די בּאַ5 גייסטערונג, די גרויסע ליבּע פון דעם מחבּר צו זיינע העלדן. ערטערווייז, בֹּאַ5 זונדערס אין די מעשיות ועגן דעם שפּאָלער זיידן, דערהייהט זיך זיין סטיל צו אַ הוכער קינסטלערישער מדרגה, ניט פאַרלירנדיק דערבּײי דעם הן פון אומגעקינצלטער פאָלקסטימלעכער שאַ: פונג. אַ מאַן פון אַ דיכטערישער נשמה, מיט אַ שטאַרקער נייגונג צו מיסטיציזם, האָט ער מיט א בּאַזונדערער ליבּשאַפט זיך געווידמעט די מערקווערדיקע לעגענדעס, מיט וועלכע סאיז אַרומגעװעבּט אין דער פאַנטאַזיע פון פּאָלק דער אָפּשײן פון די לעגענדאַרישע העלדן אליהו הנביא, דער פּראָגער רב, דער שפּאָלער זיידע". (א. ליטווין). -- מיט יודל ר' דאַרף מען משמעות ניט צונויפמישן יהודה ראָזענבּערג, דעם פאַר; פאַסער פון דעם בּיכעלע א"ט יהגיון ליהודה", װאָס אַנטהאַלט צװײי לידער אין יידיש און העבּרעיש, צו דערועקן אין דער יוגנט ליבּשאַפּט צו א"י (אָדעס, 1, ז' 15). 0

בּ; אייזענשטאַדט, ,, דורות האחרונים", זי 319--

0 א, ל טוין, ,א רב אַ פאָלקסשרײבּער", אין ,פאַרבּאַנד", 1925, 117 ג. זעליקאָװיטש, אין פיודישען טאגעבּלאַט", פון {|/5 1926,

ראָזענבּערג לייזער (אי אלול 1892-- ) געבּ' אין בּאַדזשענטין, קעל-

צער געגנט, בּאַקומען אַ טראַדיציאָנעלע

ראָזענבערג

הֿן1

חסידישע דערציונג, צוֹ 21 יאָר אױסגע=+ װאַנדערט קיין טאָראָנטאָ, וואו זינט 1915

|מיטגעאַרבּעט אין אָרטיקן ;אידישען זשור= נאַל", זיך אויך בּאַטײליקט פון צייט צוּ .צייט אין אַנדערע. יידישע אױסגאַבּן פון .

קאַנאַדע, געדרוקט מעשהלעך, סקיצן, אינאַקטערס, פעליעטאַנען און לידער, איבּערזעצונגען (צ"אַ מאָריס מעטערלינקס. אַ דראַמע קלעבּענס:סודות" --. אין זאידלש. שען זשורנאָל", יולי 1918), אויך א"פּ לייזערקע, לייזער מזיק, לייזער קאַװאַל א"א, געווען צייכענער-קאַריקאַטוריסט פון טאָראָנטער הומאָריסטישן װאָכנבּלאַט חדעף. מזיק" א"ר פון מ. ש, שאַפּיראַ (1920), רעדאַקטירט אַ זמ"בּ אקאַנאַדע" (פ"ג עװיש סען", טאָראַנטאָ, 1919, זי 96) -- איינס - פון די עױשטע יידישע בּיכער אין קאַ: נאדע, אָבּער ליטעראַריש כּמעט װערט= לאָז, װי װערטלאָז עס איז איך ר'ס ציקל לידער אין דעם זמ"בּ -- חבּלעטער פון מיין אַלבּום". --- איז געווען איניצי: אַטאָר פון טאָראָנטער אליטעראַרישן פאַר? אייןי, טוער פון דער נאַציאָנאַלראַדיקאַי ‏ לער שול, גענעראַל-סעקרעטאַר פון דער רעליף:אַרבּעט און דער קאָנגרעס-בּאַװע= גונג פאַר דער פּראָװינץ אָנטאַריאָ בּשעת דער וועלט:מלחמה, דעלעגאַט צום קאַנאַ. דער יידישן קאַנגרעס, מאָנטרעאַל 1918, אאַז"וו,

ראָזענבּערג שלמה 230 1896--

) געבּי אין דאָרף סאַדורקי,

לובּלינער געגנט. דערצויגן געװאָרן אין אַ דערבּיייִקן דאָרף -- דער בּאַנסטאַציע מאָטיטש, װאו דער פאָטער, אַ פאַר= מעגלעכער ייד, האָט געהאַלטן צו אים

מלמדים ביז 18 יאָר, דאַן ערשט אַנגע=

הױבּן צו לערנען לימודי חול, 1918 אױיסגעהאַלטן דעם עקזאַמען אויף 6 קלאַסן פּױלישע גימנאַזיע, 3 יאָר פאַר?

119 | ראָזענבּ רג -- ראַזגנטאַל

בּראַכט אין א"י, וואו געײיען בּאַשעפטיקט -

בי פאַרשײידענע אַרבּעטן, 1922 צוריק? געקומען קיין פּױלן, זיך בּאַזעצט אין פּולאַוו און בּיז 1925 געאַרבּעט אַלס זעצער, דערנאָך זיך אָפּגעגעבּן מיט לי: טעראַרישער אַרבּעט. זיין וויכטיקסטע אַר= בּעט איז די איבּערזעצונג פון דעם גרויסן, מיט ויער נאָבּעל?פּרעמיע 1925 געקרוינטן

װוערק פון װלאַדיסלאַוו ריימאָנט עפּױערן /

עפּאָפּײ ‏ אין פיר בּענדער איבּערזעצט מיט דער דערלױבּעניש פון מחבּר" (פ"ג חאָריענט", װאַרשע, 1926, מיט אַן אַרײג: פיר פון לעאָ פינקעלשטיין, 1 בזהאַרבּסט"-- זי װושעא398, 1 בּ' אווינטער", װו בי חפרילינג" -- ז' 520, שן ב' -- 447, הילע געצײכנט י. טיקאָטשיגסקי); די דאָזיקע איבּערזעצונג, װאָס איז פאַר: בּונדן מיט די גרעסטע שװעריקייטן ציליבּ דער אײגנאַרטיקײט פון דער פּוליש: פּוערישער שפּראַך פון רײמאָנטס עפּאָ: פּעע, האָט צ"אַ אַרױסגערופן אַ בֹּאַ: גײסטערטן אַפּרוף פון שלום אֵשׁ (אין זהיינט", 1926, 212). פון זיינע אַנדערע

איבּערזעצונגען זיינען אַרױס: ה. סיעג? ‏

קעוויטשעס ראָמאַן פאַר יוגנט קאיבּער מדבּריות און װיסטענישן" (פ"ג בּ. קלעצ:

קין, 1928, זי 436) און זשעראָמסקיס.

צ20/01, אַחוצדעם האָט ר' פון צייט צו ציט פאַרעפנטלעכט פּאָעמען און לידער, װי אויך רײזע ‏ בריוו פון פּאַלעסטינע, װי אויך איינציקע קאַפּיט; לען פון זיינע גרעסערע דערציילונגען װװואַלד = סוחרים" -- אויס דעם לעבן פון דער לעצטער האָסע:צײט אין פּוילן, און װאידעאַליסטן" -- אויס דער הלוצישער בּאַוועגונג -- אין ווייסענבּערגס זיודישע זאַמעלבּיכער", 11 (עלי הכּהנס טויטי), אַלטנײלאַנד" 1925, 11 (װבּיי די

120

הרי גלבּוע"), גראַפּמאַנס יאילוסטרירטער

װאָך" (אויך דער זומער 1928 בַּאַנֵײ: טער), בּוענאָס:איירעסער ײפאַר גרויס און

קליין", לובּלינער װטאָגבּלאַט" א"אַ, -

ראָזענטאַל אליעוד-דוד (כ' סיוון / 6 -- ) געבּי אין כאָטין, בּעסאַראַבּיע, אין דעם הױז פון זין מוטערס פאָטער, זלמן יעװזאָראָו -- אַ מיטאַרבּעטער פון ח2 בּאַראָן גינצבּורג, וועלכער האָט אים אַראָפּגעבּראַכט מיט זיך פון דער ליטע. פון פאָ: טערס צד שטאַמט פון אָסטרער רב ר' אברהם משולם זלמן -- דעם ייִנגסטן זון פון חכם צבי אשכּנזי, אין עלטער פון 5 יאָר צו זאַמען מיט דער מוטער און מיט 3 יינגערע קינדער אַריבּערגעפאָרן קיין טעלענעשט צו דעם פאָטער, בּיז 11 יאָר געלערנט אין חדרים חומש, גמרא, תּוספֿות, מהרש"א, פּוסקים, דאַן געלערנט פאַר זיך אין בּית:מדרש, ואו ער האָט געפונען אַ רייכע בּיבּליאָטעק און גאַנצע טעג פאַרבּראַכט אויף די ספרי קבּלה, ספרי מוסר, מדרשים, ספרי אגדה, שאלות ותשובות אאַז"װו. אײנמאָל בי אַ פּאַקנטרעגער בּאַקומען מאַפּוֹס עיט צבוע", װאָס האָט פאַר אים געעפנט

אַ ניע װעלט און ער האָט בּאַשלאָסן

זיך צו נעמען צוֹ השכּלה, געלערנט רוסיש פון מאַנדעלשטאַמס תּנך:איבּער? זעצונג, אויך דייטש פון מענדעלסאָנס תּנך-איבּערזעצונג, בּאַהאַלטנדיק זיך מיט די דאָזיקע טרייףיפָּסלען בּחדריחדרים פון פאָטער, אָבּער וען ער האָט מנצח. געווען דעם איינציקן קענער פון רוסיש

| רוסישער צייטונג צויזיש:פּרייסישער מלחמה, האָט דער פאָטער אים מער ניט געשטערט און.

121 ראָזענטאַל / | 122

אין שטעטל, דעם קהלס:שרײיבּער, בּיים פאַרטײיטשן אַ שטיקל ניס פון דער וועגן דער פּראַנ-

אַדאַנק אַ יידישן סטודענט, װאָס אַ אָרטיקער גוטסבּאַזיצער האָט אַראָפּגע? בּראַכט פון פּט"בּ אַלס לערער פאַר זיין זון, האָט ער זיך בּאַקענט מיט דער קלאַסישער און װיסנשאַפטלעכער ליטע? ראַטור פון יענער ציט, צ'אַ מיט די ווערק פון לאַסאַל, פּרודאָן, לויַ בּלאַף הערצען, טשערנישעווסקי א"אַ. שפּעטער האָט ער געלעבּט אַ לאַנגע צײט אין בּעלץ, וואו צוזאַמען מיט זיין נאָענטן /פריינד שבּתי לעױנער געפירט אַ אי- טענסיווע אויפקלערערישע אַרבּעט דורך

פּאָרלעזונגען און רעפֿעראַטן, פּאָפּולאַד

ריזירט די העבּרעישע און יידישע ליטע: ראַטור, חיונה געצויגן פון לעקציעס און אָפּטמאָל זיך קוים*קוים דורכגעשלאָגן מיט דער הילף פון לערנערס פרוי -- דער גרעטװעשערין. -- זיין ליטעראַ: רישע טעטיקייט האָט ר' אָנגעהױבּן

מיט קאַרעספּאַנדענצן און אַ פעליעטאָן

;בהתר ולא באסור" אין זהצפירה", דאַן פון צייט צו צייט פאַרעפנטלעכט אײ?

ניקע דערציילונגען אין חהמליץ", שלוח אהיאסף", אין יוגנט:בוך +האביב" פון. פ"ג ;אחיאסף", אין חהצפה", שמולדת",

1 יאָרגאַנג. פון זי איז אַרױס אין בּום:

פאָרם אַ זאַמלונג א"ט זכּתבי א. די

רוזנתּל" (אָדעס, תּרע"ד, 1 ט' ז" 48: חשבּת", .שמועה רעה", אהיתום", קשני קברים", ומתּנת:התּורה"). אין יידיש האָט ר' געשריבּן זייער װײניק און מיט גרויסע הפסקות. דעבּיוטירט אין װהוין? פריינד" מיט דער דערצײלונג /די תּורה" (אויך געדרוקט געװען אין זהמליץ" א"ט חמתּנת התּורה"), האָט ער

ראָמאַן פון ח. טשיגירינסקי.

שפּעטער פארעפנטלעכט די דערציילוג= גען זשבּת" (אין זיוד"), "דעם רופאס טאָכטער" (אין װדאָס לעבּען, ד"ה זפרייגר"), װא מוטער" (אין זמאָמעגט"), וי אויך אַ ריי פעליעטאַנען א"ט קבּריף פון אַ נע=ונדניק" (אין אָדעסער יאוג= זער לעבּען"). אין 1904 איז אונטער

זיין רעדאַקציע אַרױס אַ סעריע פון 5

בּיכער צו 96 ז' אַלס קבּיבּליאָטעק װדאָס לעבּעןי, דהיינו: ?אידיש" -- אַ זאַמלונג פון 8 ר'ס דערציילונגען (דאָס אַלטע בּית ‏ מדרש", שלײבּקע װאַטענמאַכער", קאיטשעס תלמיד", אצװוישען וילדע", ;אַ שלעכטע בּשורה", .אברהמקע שוס? טער", איום-כּפּור", קשבּת"); יאין דער פרעמד" -- אַ זאַמלונג פון 8 דערצײ= לוגגען פון װערעסאיעװו, גאָרקי, טשע= כאַװ, עדגאַר פּאַ א"אַ, איבּערגעועצט פון שצתי לערנער און ר'; זדי אידישע טאָרבּע" -- דערציילונגען פון ישעיהו לערנער; פאין קאַליפאַרניען" -- דער- ציילונגען פון בּרעטהאַרט, איבּערגע? ועצט פון ר'; װיוסעלע שליממזל" -- שפּעטער פאַרעפנטלעכט אויך אַ דערציילונג !די שלעכטע בּשורה" (פ"ג ידי ביהן", אָדעס, ,)1905‏ פאַרן קאָלעקטיוו שדעת", װאָס איז אין דער צײט פון דער כּירגער : מלחמה געגרינדעט געװאָרן

אין ‏ אָדעס, איבּערגעזעצט פון רוסיש, - דייטש, פּראַנצויזיש און ענגליש אַ 20 - ביכלעך פאַר דער יידישער ;אוניווער?

סאַל:בּיבּליאָטעק", װאָס דער קאָלעקטיו האָט געהאַט בּדעה אַרױסצוגעבּן, אָבּער ווען דער פאָרשטײיער פון קאָלעקטיו, דער פאַרלעגער מ. קאַפּלאַן, איז אָפּגע= פאָרן פון אָדעס קיין. װאַרשע, האָט ער מיטגענומען די מאַנוסקריפּטן מיט זיך,

נאָך ניט פאַרעפנטלעכט איז אוך זיין

יידישע איבּערדיכטונג פון תּהילים און

123 : - ראָז גנטאַל

קהלת, אַ גרויסע דערציילונג שרחל", אַ דערציילונג פון מאָלדאַװאַנישן לעבּן אין בּעסאַראַבּיע חאיװאַן דועלס חתונה", אַ גרויסע כרעסטאָמאַטיע, זיין אַװטאָ: בּיאָגראַפיע א"אַ. אין דעם לערניאָר 18 -- 19 איז ר' געווען לערער אין דער ידישער גימנאַזיע אין טעפּליק,

פּאָדאָליע, ‏ דאָרט איבּערגעלעבּט איינעם.

פון די שוידערלעכסטע פּאָגראָמען און זינט דאַן אַװעקגעגעבּן אַלע זיינע כּוחות און צייט אויף צו זאַמלען און בּאַאַרבּעטן ;די פּאָגראָם:מאַטעריאַלן, פון וועלכע בּין: אַהער פּאַרעפנטלעכט די מאָנאָגראַפיעס ; חמעשה טעפּליק", פמאורעות טאלנא", זחורבּן ליובּשובקה" און די ערשטע טיילן פון זיין פּאָגראָםענציקלאָפּעדיע זימגלת הפּרעות" אין דעם זמ"בּ חרשומות", ע. פון זיינע פילע פּאָגראָם:אַרבּעטן אויף יידיש (װי חמעשה טעפּליק", אליבּאַ: שאָװקער חורבּן", חטאַלנער געשעענישן", חקאַדימע און איװאַנאָוקע", חקריװאָאָוע: רער שחיטה", אויספירלעכע בּאַשרײבּונ? גען פון פּאָגראָם:געשעענישן אין עטלעכע הונדערט פּונקטן, גרויסע רעגיסטראַציע פון הרוגים) איז געדרוקט דערװוײילע נאָר װטעטיעװער חורבּ" (אין חודש: זשורנאַל קאויפבּוי", נ"י, 1922). געווען דער איינציקער אַרבּעטער פון דער היס: טאָרישער אָפּטיילונג בּיים אָדעסער װייך. געזקאָם", זינט דאַן אַרבּעטסלאָז און אין גרויס נױיט. אין זיינע בּעלעטריסטישע זאַכן שילדערט ר' בּילדער און טיפּן פון ידישן לעבּן, גוטמוטיק און מיט דער ערלעכקײט פון אַ בּאַשײדענעם ישריפטשטעלער.

א. שטײנמאן, אין ,מאָמענט", 1927, 138,

ראָזענטאַל אַננאַ (א/1 1872 --

| ==) געבּ' אין װאָלקאָװיסק, גראָד: נער געגנט, אין דֶער פּאַמיליע הע ל: לער, ועלכע פירט איר יחוס פון

| תּוספות:יום:טום,

124

פון 6 יאָר אָן פאַר? בּראַכט איר יוגנט אין אַ הויף ניט ווייט פון גראָדגע, װאָס איר פאָטער, אַ פאַר:

מעגלעכער סוחר און אַ ייד אַ משכּיל, האָט אַרענדירט,

דונג, שפּעטער אויסגעהאַלטן דעם עקזאַמען אַלס הויזלער רין אין ווילנער בּילדונגסקוראַטאַ. |

ריום, שטודירט נאַטורװיסנשאַפט אין בּער*

לינער אוניווערסיטעט, אָבּער דאָס שטוד:

יום ניט פאַרענדיקט, 1893--94 אַריינגע? צויגן געװאָרן אין ווילנע אין דער חובבי: ציונישער בּאַוועגונג, דאַן אַריבּער צו דער יידישער אַרבּעטער:בּאַװעגונג, אין װעל: כער זי איז טעטיק פון 1896 בּיז דעם היינטיקן טאָג, כּמעט אָן אַן איבּעררייס אַלס מיטגליד פון /בּונד", 1917 אויך פון צ"ק פון דער פּאַרטײ אין רוסלאַנד, אַ סך זיך אָפְּגעגעבּן די ערשטע אאָרן מיט אַרױסגעבּן פּאָפּולער * װיסנשאַפט: לֶעכֶע און פּאָליטישע ליטעראַטור פאַר אַרבּעטער אויף יידיש, געװען אַ מיט: גליד פון די װזשאַרגאָנישע קאָמיטעטן"

צוזאַמען מיט איר מאַן פּנחס ר"אַנמאַן.

(חתונה געהאַט מיט אים 1899), געווען עטלעכע מאָל אַרעסטירט, דרי מאָל פאַרשיקט, מערץ 1904 גענומען אַן אָנטײל אין בּאַװאָפּנטן אױפּשטאַנד פון די פּאָליטישע פאַרשיקטע אין יאַקוטסק (זראָמאַנאָװוקע"), פאַרמשפט צו 12 יאָר קאַטאָרגע, נאָװעמבּער 1905 צװאַמען מיט אַלע װראָמאַנאָװוקער" אַמנעסטירט, צודיקגעקומען קיין ווילנע, אַלס מיט:

גליד פון ווילנער קאַמיטעט פון אבּונד" ! געװען אַקטיוו אין דעם קאַמּפּ פאַר

125

גי-=

| יידיש אין דער ווילנער אָפּטײלונג פון

דער אחברה מפיצי השכּלה", געווען מיטגרינדערין פון דער בּיבּליאָטעק פון

דער חמ"ה אין וילנע, װעלכע איז

איצט איינע פון די בּאַדײטנדסטע יידישע בּיבּליאָטעקן אין פּױלן, 1914 -- 15 בֹּאַ טײליקט זיך אין גרינדן די ערשטע

יידישע קינדערהיימען אין וילנע פאַר

די קינדער פון די הײמלאָזע, 1915--17 איז פּט"בּ גענומען אַן אָנטײל אין דער פּעדאַגאָגישער אַרבּעט פון לאָזע", 1919--

20 זיך בּאַטײליקט אין ביבּליאָטעקי

אַרבּעט פון דער קולטור:ליגע, דאַן צו ריקגעקומען קיין װילנע, זינט 1921

מיטגליד פון ידעם יײדישן צענטראַלן. בילדונגס.קאָמיטעט אין ווילנע און זינט

5 -- פון דער ציש'אָ אין פּױלן

/און פון דער בּיבּליאָגראַפישער צענט*

ראַלע פון ייוו"א. לױט דער פּראָפעי סיע אַ צאָנדאָקטאָרין, איז ר' דערהויפּט טעטיק אַלס לערערין און טוערין פאַר אויסערשולײאַרבּעט, 1921 -- 27 געווען פאַרװאַלטערין פון דער אָװנטשול א"ג י"ל פרץ אין ווילנע (געאַרבּעט אין דער שול אויף יידיש נאָך פאַר דער מלחמה), פון צייט צו צייט זיך בּאַטײליקט אין

דער בּונדישער פּרעסע מיט קלינע

אַרטיקלען אױיף אַקטועלע פּראָגן און.

מיט קאַרעספּאַנדענצן פּ ר' אַרױסגעגעבּן אַ

צוזאַמען מיט בּראָשור וועגן

|אקעטער?סיסטעם אין די ידישע בִּיבּ

=

ליאָטעקןי (פ"ג אקולטור:ליגע", קיעו, 1, | ראָזענטאַל זלמן (1892 --

) געבּ' אין טעלענעשט, בּע= סאַראַבּיע, אין אַן אָרעמער, אָבּער יחוס? דיקער פּאַמיליע, װאָס שטאַמט פון חכם? צבי אַשכּנזי און יעקב עמדין, זיין פֹאָ2 טער, אַ בּרודער פון אליעזר:דוד ר, האָט אַ געוויסע צייט אַרענדירט לאָנקעס

ראָזענטאַל

לייטמאָטיו פון זייי

126

פאַר דער טשערעדע און פלעגט אָפט

מיטנעמען רץ אין דאָרף אַרײן, װאו ער האָט דערקענט די נאַסור, דאָס פעלד, דעם װײנגאָרטן, דאָס לעבּן פון די פּױערים און.

פון די דאָרפּסייַדן, און דאָס איז שפּע= טער געװאָרן דער .

נע בּעלעטריסטי: שע װוערק, בּיז 10 יאָר געלערנט אין חדר און--צו דער גרעסטער אומצופרידנקייט פון זיין פרומען זידן -- דערהויפט תּנך און העברעיש, אָבּער אויך בּאַװיזן דורכצוגיין עטלעכע מסיכתּות, דאַן צוליבּ שכר=לימוד אָפּגענומען געװאָרן פון חדר און אָנגע- הױבּן צו לערנען רוסיש, כּמעט אָן זי= טיקער הילף, אױסגעהאַלטן עקזאַמען אין צװײטן קלאַס פון דער קעשעניעװער קאָמערץ-שול, אָבּער ניט געהאַט קײן מיטלען צו פאַרבּלײיבּן אין דער גרויסער שטאָט און געמוזט צוריקפאָרן אַהים, ווייטער געלערנט, געשלונגען די יידישע צייטשריפטן, װאָס פלעגן אָנקומען אין

ישטעטל, מיט דער גרעסטער פאַראינטע?

רעסירטקייט זיך צוגעהערט צו די פּאָר: לעזונגען פון זיין פעטער, וועלכער האָט פון צייט צו צײט בּאַזוכט דאָס שטעטל צו זאַמלען חותמים פאַר זיין בּיבּליאָטעק חדאָס לעבּעף, אַלס בּניעריקער יינגל אַ ווינטער זיך אָפּגעפּלאָגט אין אַ דאָרף אַלס לערער, געגעבּן לעקציעס אין שטעטל, דאַן זיך אַװעקגעלאָזט קײן אָדעס, װאו ראַבניצקי האָט אים מקרב געווען, אָפּגעדרוקט זיין ערשטע זאַך -- אַ א;מאַנאָלאָג פון אַ שװיגער" -- אין ספּעקטאָרס ?אונזער לעבּעןי, א"פ שי אַשכּנזי, דאַן זיך בּראשו ובּרובּו אַרײ1+

1

17 | ראָזענטאַל | 128

געטאָן אין דער פּ"צ-בּאַװועגונג, שפּעטער /

פון צייט צו' צײיט פאַרעפנטלעכט אין טאָגבּלאַט /גוט מאָרגען" איר פון משה טייטש קליינע בּילדלעך, פון װעלכע עס האָבּן בּיי די לעזער בּאַזונדערס אויסגע? נומען דִי פּעליעטאָנען איבּער אָדעסער יידיש און יידישקײיט א"פּ יידל טשאַד, 3 -- 14 געדרוקט לידער אין בּוענאָס? איירעסער זשוֹרנאַל עדער שטראַהל", דערציילונגען אין ?העולם", אין אָדעסער קאונזער לעבּען", 1914 געגרינדעט אין טעלענעשט אַ שול און 3 יאָר נאָכאַנאַנד זיך מוסרינפש געװען פאַר דער שול: אַרבּעט, ניט אױיפהערנדיק דערבי צו שטודירן, 1914 זיך בּאַזעצט ווידער אין אָדעס, אין אַ יאָר אַרום בּאַקומען מאַטו; רע און שפּעטער אָנגעקומען אין אונ: ווערסיטעט, אַרײן אַלס שטענדיקער מיט?

אַרבּעטער אין דעם טאָגבּלאַט קדאָס גיצ

לעבּן" א"ר פון אַלכּסנדר כאַשין, ואו

פּאַרעפענטלעכט אויך אַ גאַנצע ריי דעף+

ציילונגען און אידיליעס, 1919 אָנגע:

שריבּן אַ גאַנצע סעריע קינדער:מעשיות,

װאָס האָבּן אַרױסגערופן אַ גרויסן איג: טערעס אין די אָדעסער ליטעראַרישע קרייזן, פּאַרעפנטלעכט אַ אילוסטרירטע זאַמלונג קינדער?לידער (פ"ג װבּלימעלאַך",

אָדעס, 1919, ז' 15), פון וועלכע אייניקע.

זײינען געװאָרן שטאַרק פּאָפּולער און װערן עד:היום געזונגען דורכן פאָלק און אין די שולן, דערהויפּט אין רומעניע, אַרױסגעגעבּן אויך אַבּי דערציילונגען (פ"ג /דאָס נײע לעבּןי, אָדעס, 1919, מיט אַן אַרײנפיר פוו א. כאַשין), פאַף: עפנטלעכט אויך אַ גרעסערע דערציילונג אין העבּרעיִש אין זמ"בּ קארץ", אין די | שווערע טעג פון בּירגערקריג אין אוק. יראַינע 1919 װעדאַקטירט אַ האַלבּװעכנט:

לעכע. צייטונג קאונזער װאָרט", 1921 מיט

י סכּנות:נפשות . זיך דורכגעקריגן איבּערן

דניעסטער צוריק אַהיים, איבּערגענומעך די רעדאַקציע פון דעם קעשעניעװער טאָגבּלאַט קדער איד", זינט 1923 רע= דאַקטאָר פון דער קעשעניעווער ?אונזעף צייט? -- דער איינציקער יידישער טעג= לעכער צייטונג אין רומעניע, געגרינדעט אויפן אָרט פון דעם אונטערגעגאַנגענעם: ;איד", 1924 בּאַזוכט א"י, וואו פאַרבּראַכט 3 חדשים, און די אַיינדרוקן בּאַשריבּן אין אַ בּוך, װאָס בּאַזונדערע קאַפּיטלען. דערכּון זיינען געװען געדרוקט אין אַ סך יידישע צייטונגען פון פאַרשיידענע לעב= דער, זינט 1925 אַרױסגעגעבּן אין ק9= שעניעוו אַ חודש:זשורנאַל פאַרן אידישן קינד", מיטן אָנטײל פון אָנגעזעענע יידישע שריפטשטעלער (פ"ג פאונזער צייט?), װאָס איו זײער פּאָפּולער בּיים. יונגן יידישן לעזער אין רומעניע, זינט 6 -- אַהעבּרעיִשן קינדער = זשורנאַל זאשכּולות"י, פאַרעפנטלעכט אויך אַ סך קלייגע דערציילונגען און נאָװעלן פוך בּעסאַראַגביער לעבּן אין דער ידישער פּרעסע פון רומעניע, זיך אויך בּאַטײ? ליקט אין יהדים", אהעולם", שמולדת", חצוקונפט", עדי ועלט", בּערלין, עדער טאָג" דאָס אידישע פאָלקי, אאילוסט: רירטע װאָך", אליטעראַרישע בּלעטער", חהיום", +העתיר", װאַלטגײלאַנד", קארץ: ישראל:צייטונגי, אויך א"פּ ש. אַשכּנ, ז. ראָזען, פעטער מאיר, בּן ישראל, 2680 א"אַ, אַרױסגעגעבּן צוויי בּיכעלעך אין אזי= פ"ג חקופּת ספר". זיך אויך בּאַשעפטיקט מיט יידישער עטנאָגראַפיע און פאָלקלאָר, געזאַמלט די מֿאָלדאַװאַנישע עלעמענטן פון דער יידישער שפּראַך, פאַרעפנטלעכט איבּער 100 יידישע פאָלקסלידער פון בק= סאַראַבּיע און אוקראַינע אין חרשומות"

ז1, אויך געגעבּן מאַטעריאַל א. דרויאַ=

נאָװון פאַר זיין קספר הבּדיחות",

129 | ראָוענטאַל -- ראָזענתעלף / 30

| ראָזענטאַל ליממאַן (ד' ניסן 1875 =

| =) געב. אין בּיאַליסטאָק אַלס זון פון לײבּ ר, אַ גרויסן טעק:

סטיל:אינדוסטריעלער, דערצויגן געװאָרן

אין ‏ עלטערנהויז אויף גמרא און פּוסקים, ‏ זיך אַנט? וויקלט אונטער דער השפּעה פון' ר' שמואל מאָה: | ליעווער, אייגעם - פון די ערשטע פירער פון חיבּת= ציון, ;בּרודער" אין דעם געהיימען אֲרדען אבּני משה", צו 18 יאָר לױט דער אי גיציאַטיוע פון רי שמואל מאָהליעװער

אויסגעװויילט אַלס דעלעגאַט צום אַלרוס=:

לענדישן צוזאַמענפאָר פון די חובבי:ציון

אין אָדעס, 1893, װוען ד"ר הערצל האָט

6 נאָך דער ערשינונג פון זײן זיודנשטאַטײ זיך געווענדט צו ר' שמואל מאָהליעװער וועגן זיין פּלאַן פון אַ אַל=

וועלטלעכן ציוניסטישן קאָנגרעס, איז ר'

אַלס קאָרעספּאַנדענט צװישן ר' שמואל מאָהליעװער און ד"ר הערצל געקומען

אין אַ. שריפטלעכן פאַרקער מיט דעם גרינדער פון דעם ציוניזם און געבּילדעט

אין בּיאַליסטאָק אַן אַלרוסלענדישן אָר2 גאַניזירקאָמיטעט, װאָס האָט אָנגעפירט די אָרגאַניזאַציאָנעלע און פּראָפּאַגאַנדיס= טישע אַרבּעט פאַרן ערשטן קאָנגרעס, אין װעלכן ר. האָט זיך אויך בּאַטײליקט, זיין זשורגאַליסטישע טעטיקייט האָט ר' אָנגעהױבן 1897 אין ווין אַלס מיטאַרבּע: טער פון דער ציוניסטישער 1064 און זינט דאַן זיך בּאַטײליקט מיט זשורנא: ליסטישע און פּובּליציסטישע אַרטיקלען

אין פאַרשײדענע העבּרעיִשע, יידישע און

פױענדשפּראַכיקץף צייסשריפטן פוֹן אל

לעקסיקאָן ב. /1

1892 אַנגענומען . געװאָרן אַלס אין והייגט",

32 איאַ, זכרונות פון. זיין 0ביעריקער

המענטיי,

ראָפּע. 1914, אין אָ:הײבּ פון דער וועלטײמלחמה, אַרעסטירט פון דער צאַ: רישער מאַכט אונטער אַ פאַלשער בּאַ* שולדיקונג און פאַרשיקט געװאָרן קיין סיבּיר, וואו זיך אָפּגעפּלאָגט אָנדערטהאַלבּן יאָר אוֹן דאַן איבּער די סיבּירער טײ+ געס, כינע, יאַפּאַניע אַנטלאָפֿן קיין אַמעריקע, פאַרבּראַכט דאָרט פּערױטהאַלבּן יאָר, מיטגעאַרבּעט אין יידישע, העבּרעי* שע און ענגלישע צייטשויפטן, דאַן צוריקגעקומען קיין בּיאַליסטאָק, האָט די לעצטע יאָרן פאַרעפנטלעכט, דערהױיפּט אין בּיאַליסטאָקער שנייעם לעבּן", אויף גראָסמאַנס ‏ אטריבּוגע",

פּאַלישישער טעטיקייט. שרײבּט אַ בּוֹף

איבּער ד"ר הערצל, מיט ועלכן ער איך

געװען זייער נאָענט זינט דעם אָנהײבּ פון זיין ציוניסטישער טעטיקייט בּיון די לעצטע טעג פון זיין לעבּן.

ראַזענפּעלד אברהם 1884 --

) געבי אין אָפּאָלע, לובּלינער געגנט, אין א חסידישער פּאַמיליע, בּין 18 יאָר געלערנט אין חדרים און בּית:מדרש, זיף עוסק געװען אין חסידות אין זיך געגרייט צו הוראה, שפּעטער געאַרבּעט עטלעכע יאָר אונטערן פאָטערס איפזיכט אַלס בּראַקער אין אַ װאַלד, 1906 געקומען קיין. װאַרשע, וואו אָנגעהױבּן צו דרוקן זיך אין אונזער לעבּען" און אין אייניש קע אַנדערע אוסגאַבּן אין יידיש און ה עבּרעיש, אין משך פון יאָרן אַרויסגע* געבּן פון. צייט צון צייט װיצבּלעטער א"פּ בּאָנטשע שווייג, אויך אַ סעריע יום:טוב= בּלעטלעך א"ט קבּלומען", 1912, זינט 1911 - אַ שטענדיקער מיטאַרבּעטער פון ונלש וואו ער שרייבּט דערציילונגען, הומאָרעסקעס און פּעליעטאָנען, 1916--20 געפירט אין דער צייטונג די אָפּטײלונב חדער קרומער שפּיגעלי?, 1919 רעדאַק?

)5(

4 - | = ראָזענפעלד = ה 122

טירט אַ װועכנטלעכן אילוכטרירטן הומאָ: ריסטישן זשורנאַל ,דער פרייער פויגל", אין בוכפאָרם פאַרעפנטלעכט אַ זאַמלונג דערציילונגען און בּילדער אס דער מלחמה:צייט א"ט ;אינ'ם ועש". (פ"ג ;אונזער װעלט", װאַרשע, 1921; ידי גרינע בּריק" -- דערציילונגען (פ"ג. ש. יאַטשקאָװסקי, װאַרשע 1924, זי 191), האָט אויך פאַרפאַסט אַן אָפּערעטע א"ט /די פרויען:געגנער", וועלכע איז 1918 אויפ? |געפירט געװאָרן אין װאַרשע, לאָדז און אויף דער פּוילישער פּראָװינץ, ראָזענפעלד הערש װװ/15 1884-- ) געבּי אין ראָהאַטשאָו, װאָ= לין. זיין פאָטער, שמחה:בּונם, פונעם פּאָלאָנאָיער מוכיחס משפּחה, איז געווען אַדאָרפס-מלמד (די מוטער האָט גע- שטאַמט פון ר' שמואל קאַמינקער), איז אויך שטענדיק געווען טרוד אין פּרנסה. יר' איז דערצויגן געװאָרן אָן השגחה, געלערנט אין חדר, צו 10 -- 11 יאָר געװאָרן אַ בּית-מדרש:יינגל, שפּעטער אַ פּאַר יאָר געלערנט אין דער בּאַרדי טשעווער ישיבה, דאַן װוידער אַרײן אין היימישן בּית:מדרש, אונטער דער ויר" קונג פון פאָטער, וועלכער איז געווען אַ משכּיל און צו יענער צייט געװאָרן אַ לערער אין דער מאָדערנער תּלמודיתּורה, װאָס דער ענערגישער כּלל-טוער ד"ר טאַרגאָװעץ האָט דאַן געגרינדעט, זיך

גענומען צו השכּלה, שטודיױט רוסיש,.

דייטש, מאַטעמאַטיק, העבּרעיִש, זיך געף גרייט צום עקזאַמען אויף מאַטורע, אָבּער אַרום 1902 אַרײינגעצויגן געװאָרן אין אַ בּונדישן קרייז און אָנגעהױבּן צו נעמען אַן אָנטײל אין דער אַרבּעטער-בּאַװועגונג,

צוליב רעפּרעסיעס פון דער זשאַנדאַר? ‏

מעריע צװאַמען מיט דעם פירער פון ידעם קרייז, דעם לערער גרשן רִברְבַּי, אַנטלאָפן קיין בּאַרדיטשעװ, געװאָרן אומ,

לעגאַל,. אייניקע חדשים געזעסן אין זווי? הילער טורמע, סוף 1906 אױיסגעװאַנדערט קיין אַמעריקע, געאַרבּעט שווער בּיי אָן אַ שיר מלאכות, דאָס רוב אַלס פּרעסער. פון העמדער אין אַ וועשעריי, פיר יאָר שטודירט כעמיע אין דער קופּער-יוניאָן? טעכנישער שול, אויך בּאַװכט אַ מישי*

גאַנער קאַלעדזש. פון צייט צו צייט אָנ געשריבּן אָדער איבּערגעזעצט אַ ליד, יאָבּער ניט געדרוקט, ניט װאָבּנדיק קיין בּאַקאַנטשאַפּט

אין די ליטעראַרישע קרייזן, בּיז זיין לערער און חבּר מ. אָלגין האָט אים 1919 רעקאַמענדירט ליטערא2

ורישע אַרבּעט, דערהויפּט איבּערזעצעריי

שע, ער האָט זיך בּאַטײליקט אין די לינקע אַרבּעטער : אָרגאַנען ידי נײע וועלט", ?דער קאַמף", ?דער אויפבּוי", פפרייהייט", אויך אין אקינדערײזשורנאַל" א'אַ. פון זיינע איבּערזעצונגען זיינען אין כּוכפאָרם אַרױס: אי. טורגעניעװ -- אין אַ זפּריצישען הויף" (פ"ג' מ. נ. מייי זעל, נ"), דזשעק פאָנדאָן -- "דער וועג" (פ"ג זניי-צייט", ניי, 1919); ראָזאַ לוקסענבּורג -- *סאָציאַלע רעפאָרם און סאָציאַלע רעװאָלוציע" (פ"ג יניע וועלט", ניי); קאַרל קאַוּטסקי -- ידי געשיכטע פון סאָציאַליסטישען געדאַנק" (2טער בּי, פ"ג שקולטור", ניי; עַל:פּי טעות אויפן שַער אָנגעגעבּן חיים ר' אָנשטאָט הערש

ר'), פּ. קראָפּאָטקין --קאידעאַלען און

ווירקליכקייט אין דער רוסישער ליטע: ראַטור" (פ"ג *קראָפּאָטקין:ליטעראַטור: געזעלשאַפט", נ"י, 2 בּ'); אַרטור רענ סאָם -- ארוסלאַנד אין 1919"; ג. פּלע= כאַנאָװו -- חוועגן הענריק איבּסען, וועגן קנוט האַמסון און װעגן דער פראַנצוי? זישער ליטעראַטור פון 18טן י"ה" (צוי ליבּ דער שפּאַלטונג אין דער ידישער

|סאָציאַליסטישער פעדעראַציע ניט ער

שינען); יאַקאָבּ װאַסערמאַן -- מקריסטיאן

123

וואַנשאַפע" (פאַרן פ"ג ט. גראַהאַר), אַלס שטענדיקער מיטאַרבּעטער די לעצטע יאָרן אין אפרייהייט" האָט ער אין דער צייטונג פאַרעפנטלעכט אַגאַנצע ריי אי בּערזעצונגען פון רוסישע, דייטשע און ענגלישע שריפטשטעלער (צ"אַ פּאול די שאַאי'ס זאין לאַנד פון די קאַרליקלאַך", דערציילונגען פון פּאַנטעלעימאָן ראָמאַ: נאָוו אאַזײוו, איליאַ. ערענבּורגס ראָמאַן זדי ליבּע פון זשאַננאַ נעי?, איװאַן יעו= דאָקימאָווס חדי געשיכטע פון אַ לעבן" אפ"אַ), ‏ אויך אינפאָרמאַטיווע אַרטיקלען און נאָטיצן װעגן בּיכער. די לעצטע יאָרן געאַרבּעט אויף דער איבּערזעצונג יפון דעם בּאַרימטן פינישן פאָלקס? יעפּאָס חקאַלעװאַלאַי, פון וועלכער אָפּ2 געדרוקט אייניקע רונעס אין חודש:זשור: נאַל קאינזל" -- 1925, און אין זמ"ף אשריפטןי 310 מיט אַן אַריינפיר,

ראָזענפֿעלד יונה (1880

געבּי אין טשאַרטאָריסק *), װואָלין, - אין אַן אָרעמער פאַמיליע. זיין פאָטער איז געווען האַלבּ לערער האַלב -מלמד, אַ פרומער ייד בּיז פאַנאַטיזם, נאָר ער האָט גע= האַט אַ שװאַכקײט צו לערנען אַלץ אויף חד ייט ש", חומש, פּסוק, פּרק, תּהילים, טַפִילו די הגדה | בּיים סדר געזאָגט אויף דײיטש, און מ'פלעגט צו אים שיקן קינדער, װאָס