^- - -^ - . ~ - .:-. -r- . -^ ■•r- .-*- m^ 'yjm ;tm
•r^.t^r^T- ir^ ^,r* V -^ ..^ ;«- .ji*r «• -r- r* *-* 5*-- ^ *" ^ jr* vift ./«f-' '^
J«^f_** ** 3!ir^ «- ^ ^ .*-^ ^r^ .■vjr* -^^ «^ iK^LJJ*"^ 'J^^J'^. ^ >*' -ir* ^^r- ;•»- !p~ ^3«* ^ ;
■pe ^ -t-^ -\r' >-- ^»« ;*f .r- ■ 9^ r- ntr- 'jfr^ _jf-: -^ vjr- 31- ■)»«* »- «^ ,;»« ^
• i^ t* ,r^ 'ir ir- .i»rr -^ ^*^ '•* ■'^ ^m ^ r- :tr m r-^ .ir '^ ^'^ ■m '^. .^m^
• ir ir ■ir ^ar ■*- ^^■— ■-- -^-^-•- •
r* .ir r- '*- ;r* ;jr ' ' -t^ ir •r^ ^ir '%^ ^^
w r^ 'ir- r- 'm m, . - .^rjr -i^ ir iwO'^ .
^)ir i9e jifOfO*''^ . " )ir ^r3^ *!^ ^^
'pf^, .ir ;iir^ ■**- .■
•fT^ ,^ -^^ .^ :,^
_ iii* ?M». ,r^ :^ ^^jw» ;/*» ;j^ ^ ^
:^ ite .>!■•
''Ihi
^ '^' vi^
. ,., ,, . . ^i}; !■» 4
i*A » I» :^ /m ':^ ■'%»' :'liMi '«»' '?»':;^"-^'
^iM :1|MR :j|a» :j«B ip» -"iMm nm nm ^ 'mm '^Mk mm ^me
■jm 'm -^ '-^ .-ffm .:%B m im :m» -'M^' ' ' •_^ m ;•«• .-•*■ -^i^ ■;«■ ^*» ^^M 11* '^Mipi ^
mt j^, .m. .m m. i*» ■:j* ',*» .:«■ ^ ^. j»»'*» ^
;^ ri_1ir; *^^-^:; ^ %H-- ijr--t. ir ^^ ?^r V
Jrtfe;
.ar^ •3»r^^*-t
:*?Li«^ ■■miiCM^'C^ '"*^ H -^ '-^ *» "** '^ "■ ,;^ m m -M .m^m^^ -im^pm ■^ is^ w^ior^m ^
ifiiiiji* 11* |ip ^^ ^ j»^ Ip^ Jta» :»>» ^ ,«» n :
■BzmzM^^^""^-^^^^
»•* m
#: r
^■zwr^
>^f
if^ . »:•#
♦f^
* ^. T" -* .-
^ *«.v;-'
^*:^.»^*-.'-:****^*^
n
mA]
M. T U L L I I
CICERONIS
O P E R A.
L L.
C5G84 1783
M. T U L L I I
C I C E R O N I S
O P E R A.
CuMlNDICIBUS Et VARIIS LECTIONIBUS.
TOMUS PRIMUS,
Qjj o RHETORICA continentur.
O X O N 1 I,
E TYPOGRAPHEO C L A R E N D O N I A K O. M DCC LXKK IIU
\
( • ) P R ^ F A T I O.
IN hac Editione Olivetum in omnibus fere, interpunftione excepta, fideliter fecuti ili- mus. Cum autem ejus Indices breves nimis atque arcti hobis \^ili fuerint, Ernefti copioiiores illis prsetulimus ; quos etiam plurimis in locis inter prelum corrigendum emendavimus. Varias quoque Lecliones ex multis AISS. induftria Thoma^ Hearnii, antiquarum rerum olim peri- tillimi, coilatas ad iinem cujuique Tomi ad- ferimus, una cum aliis nonnullis, quas Biblio- thecas public^ aut privatas Oxonienfes fuppedi- tabant. Ex his multse fortafle inutiles ac vix ullius pretii poflunt judicari. Inter varias autem hominum de hac re fententias abundare quam
ToM. I. I a
/'"
( 2 )
deficere maluimus. Juvat enim perlpicere quid fit ex fide Codicum in quolibet Audlore, et quid e conje6lura tantum Editorum proceflerit, quae quidem fsepenumero felix atque faufta,, nonnunquam tamen locum pejorem potius quam emendatiorem reddit.
«''•
( 3 )
Catalogus Operum Ciceronis, quse in his Vo- lumiilibus continentur.
\ T O M. I.
De Inventione Rhetorica Libri duo p. 23
De Oratore Libri tres 131
Brutus, five de Claris Oratoribus 336
Orator 420
Topica I 483
Oratoriae Partitiones, Dialogus 5.07
De Optimo Genere Oratorum 540
I ToM. IL
Lucullus, five Academicorum Liber quartus p, f
Academicorum Liber primus 62
De Finibus Bonorum et Malorum Libri quinque 77
Tufculanarum Qu^flionum Libri quinque 233
De Natura Deorum Libri tres 397
TOM. III.
De Divinatiftne Libri duo p. %
De Fato 99
De Legibus''Libri tres II3
De Officiis Libri tres I76
Cato Major, five de Senedute Dialogus 294
Laelius, five de Amicitia Dialogus ^23
Paradoxa \ 355
Philofophicorum Fragmenta 37 1
Somnium Scipionis 39O
Timaeus, five de Univerfitate 413 I a 2
( 4 )
ToM. IV.
Oratio pro Publio Quinto p. 2-5
Sex. Rofcio Amerino ^^
■ Q^Rofcio Comcedo 97
in Q^Cascilium, Divinatio llj
in C. Verrem Ad. I. 132
II. Lib- I. de Prastura Urbana 149
• II. de Jurifdiftione Sicilienfi 202
III. de Frumento 267
IV. de Signis 353
V. de Suppliciis 413
pro M. Fonteio 479
pro A Caecina 493
ToM. V.
Oratio pro Lege Manilia p. 1
. A. Cluentio Avito 25
" de Lege Agraria I. 08
IL III.
L. Flacco
II.
107
144
— pro C. Rabirio 149
— in L. Catilinam I. 161
II. 173
III. 185
IV. ,97
~ pro L. Mura^na 2o8
245
P. Sylla 283
A. Licinio Archia 315
poft Reditum I. 327
337
pro Domo fua 353
^ 5 )
Oratio de Harufpicum Refponfis ^q5 pro Cn. Plancio ^.^
ToM. VI.
Oratio Pro P. Sextio
P- I
■inVatinium ^j
• pro M. Calio «« -de Provinciis Confularibus 107
• pro L. Corndio Balbo 126
• in L. Calpurnium Pifonem i rj •proT. AnnioMilone ^^ ig^ —^ C. I?,abirio Poftuma ^^^ 226
M. Marcello 241
Q^Ligario 251
Rege Dejotaro 263
in M. Antonium Phib'ppica L 277
T'"'^ IL 290
-^-^ III
^2
-IV.
- V.
- VL
- VIL
- VIIL • IX. •X.
XI.
XII.
XIIL
Orationum Fragmenta
ToM. VII. Epiftolarum ad Familiares Libri XVL
33«> 345 35^ 370
377
386
397
404 414 429 441
XIV. 460
473
p. I.
( 6 )
ToM. VIII.
Epiftolarum ad Atticum Librl XVI. p. i
ToM. IX.
Epiftolarum ad Quintum Fratrem Libri III. p, i
EpiftolaE ad Brutum 70
Epiftolarum Fragmenta 106
Poematum Fragmenta 114
Ffagmenta Librorum incertorum 143
Adjiciuntur.
Rhetoricorum ad C. Herennium Libri IV. 149
QjCicero de Petitione Confulatus 226
Ciceronis Hiftoria per Fabricium 237
Jacotius de Do(5lrina Philofophorum 375
( 7 )
Explicatio notarum compendiariarum.
A. Codex MS. Rhetoricorum ad Herennium, inter Codd. Laudinos in Bibliotheca Bodlei. E. 5. recens et chartaceus, hic illic autem fo- lium membranaceum inferitur.
B. Codex iVIS. vetuftus, in membranis, Topica ad Trebatium et de Inventione Rhetoricae libros duos continens, inter MSS. Laud. F. 106.
C. Codex MS. Chartaceus, anno 1450, pulchra manu fcriptus, inter Codd. Laudinos, H. 58. Orationes aliquot continens. viz. (i) Orat. pro P. Quintio. (2) Pro Sex. Rofcio xVmerino. (3) in Vatinium. (4) Pro P. Sextio. (5) Pro L. Murena. (6) Pro L. Flacco. (7) Pro A. Csecina. (8) Pro M. Ccelio. (9) Pro Domo fua ad Pontifices. (lo) In L. Pifonem. (11) De Harufpicum Refponfis. (12) De Provinciis confularibus. (13) De lege Agraria contra Rullum, Oratio prima. (i4)^De lege Agraria contra Rullum Oratio 2'^". (15) De lege Agraria contra Rullum orat. 3"'. (16) Pro C. Rabirio Perduellionis reo. (17) pro Rofcio Comoedo. fiS) Pro lege Manilia, feu de imperatore Pompeio deligendo. (19) Pro fe an- tequam iret in Exilium. (20) Oratio poft redicum fuum. (21) Pofl: reditum in Senatu, oratio. (22) Pro M. Marcello. (23) Pro Q^ Li- gario. (24) Pro Rege Dejotaro. (25) Pro A". Cluentio. (26) Pro T. Annio Milonc. (27) Pro P. Sulia. (28) Pro Archia Poeta. (29) Pro Cn. Plancio. (30) Salluftii ut vulgo fertur in Ciceronem. (31) Cice- ronis Invediva in Salluftium. (32) In L. Catilinam Orat. i°'\ (33) 2"' (34) 3'"- (35) 4"-
D. Tufculanas Quseftiones, MS. pulcherrime fcriptus, MS. Bodl.576.
E. Cod. MS. fuper Art. A. 2. in Bibl. Bodl. contincns De Officiis lib. 3. De Scnectute — de Amicitia — de Paradoxis — de Somnio Scip. — Tufc. Qua;ft. de Finib. Hbros V. de Acad. Quseft. librum X. de Natura Deor. libros 3. de Divinatione hb. 2. de Fato lib. De legib, libb. 3. Timfeum aut de Mundo. Codex in mem.branis in folio, pulcherrime fcriptus. Ad init.um ab ead. manu, Iftud Volumen fcriptum et compofitum fuit Opera Vefpafiani Librarii Florentini. In civitate Florenti£e de Anno 1459»
( 8 )
F. Cod. MS. membranaceus, Laud. B. 6i. Epift. quafd. ad Familia- res compleftens. Ad calcem, Finiio libro M'. CCCC°LV. die vige-
fimo mno Menfis Aprilis hora ter/ia et medic. notlis deo gratias amen.
G. Cod. MS. Laud. [F. 3.] membr. continens Rhet. ad Herennium bene fcriptus.
H. Codex MS. K. Digbasi, in membranis pulcherrime fcriptus. Num. 231. Continet autem Orationes plurimas, viz. (i) Pro S. Rofcio Amerino. ('2) Pro P. Quintio. (3) Pro A. Csecina. (4) Pro C. Ra- birio Poflumo. (5) Pro Archia Poeta. (6) Pro C. Cornelio Balbo. (7) Pro lege Manilia. (8; In Catilinam i""». (9) 2"". (loj 3"'. (11) 4«'. (12) de lege Agraria contra P. Rullum. i"'*. (13) ^''S (14) Pro Murena. (15) ad populum et Equites antequam exiret in exilium. (16) ad Quirites port reditum fuum. (17) In Senatu poft reditum. (18) Pro domo fua ad Pontifices. (19) in L. Pifonem. (20) de Aruf- picum Refponfis. (21) de Provinciis confularibus. (22) pro T. Mi- lone. (23) Pro L. Flacco. (24) Salluftii in Tullium. (25) TuUii Refponfio. (26) Pro P. Sulla. (27) Pro M. Coelio. (28) In Vati- niuin. (29) Pro M. Marcello. (30) Pro Q. Ligario. (31) Pro Dejo- taro. (32) Pro M. Fonteio.
I, Cod. MS. inter MSS. Digbasi. (num. 80.) continet de Senedlute
et de amicitia libros, ut ct Paradoxa, liber nitidus.
K. Cod. vetuftus, membr. ante annos ut opinor D. in quo Fragmen- tumde Somnio Scipionis. MS. Bodl. 232.
L. Cod. membr. MS. Bodl. 505. libb. de inventione Rhetorica. et Rhetorica ad Herrcnnium. continens.
M. Codex vetuftus membran. de Rhetorica Inventione libros duos comprehendens, intt-r Codd. ReverendifT. Barlovii in Bibl. Bodl. num. 40. liber nitidus.
N. Codex vetuflus in membranis Collegii Mcrtoncnfis. [Q^ 6. 2.
Art.] Complcditur libros III. de Officiis — de Paupertate — de Senec- tute. ct de Puradoxis.
( 9 )
O. Codex alter vetuftus inembranaceus in Bibliotfieca Collegil Merto- nenfis, continens, De Officiis libros III, Epitaphia Ciceronis, De Natura Deorum lib. 3% maximam partem 1"' libri De Divinatione, Philippicarum Orationum primas 3' cum parte ^tse. [vel, uc hic numerantur, PhiHppicorum hb. 4. cum parte 3"] Q^ 3. 13. Art.
P. Codex membranaceus (non adeo antiquus) in Collegio Lincoirii-
enfi continens Epiftolas ad Fam. nitidiilime fcriptus, in 410.
Q. Codex membran. ejufdem feculi, in Bibl. Collegii Linc. Epiftolas ad Atticum complectens nitidiffime fcriptui. in Quarto. Ad initium continet Epiftolas ad Brutum, Epiftolas ad Quintum fratrem, et Epiftolara ad Octavium, quse eft incerti auctoris.
R. Codex recens chartaceus in Bibl. Coll. Linc. Rhetoricam ad He- rennium, et orationem pro Sex. Rofcio Amerino 1 1**"". continens. fol.
S. Volumen in fol. plures Orationes continens, in Bibl. Lincolnienfis
Coll. :n membranis nicide fcriptui. (numerus 13 in CoUegio.)
T. Volumen chartaceum eleganter fcriptum, plurimas Orationea con- tinens in bibliotheca Coll. Linc. (numerus 14. in Collegio.)
U. Volumen in membranis, et majoris formae, compleftens Quseft. Tufc. &c. Extat autem in Bibliotheca Colkgii Lincolnicnfis, et fcriptum fuit anno 1420.
W. Codex Membranaceus, qui annos ccc fuperat, libros duos de In- ventione Rhetorica continens. mecum autem comniunicavic Tliomas Rawlinfon e medio Templo, Londini, Armiger.
X. Codex membranaceus ante annos cccc. fcriptus, fragmentum Som- nil Scipionis continens. In Bibliotiieca Bodl. inter CoJd. Seldenl fupra rud. 26.
Y. Codex membranaceus ante annos ccccl. ni fallor (vel forfan ante annos D.) fcriptus in quo fomnium Scipionis in 4'". In Coll. Lin- colnienfi, E. 47. i.
Z. Cod. MS. in Bibl. Johannis Bapc. Oxon. de Oratore libros continens.
rt, Cod. MS. libros de oratore cont. in Bibl. Bodl. Qu. E. N. 81.
/;. Cod. M>. Coll. Balliolens. libros de orarore continens.
> Cod. MS. Coli. Magdalenenfis. Oxon. libros de oratore continens.
j". Cod. MS. CoU. Novi libros de oracore continens.
f. Cod. MS. ThomiE Wagftaffe, Libros de oratore continensi
ToM. I. h
( 10 )
Codices MSS, Ciceronis.
Rawlinson.
^ R. 3. Somnium Scipionis, fine titulo, Codex membran. 8°. nitide fcriptus, annorum autem vix CCC. Ad finem ver- fus quidam, quorum primi lunt
" Tullius Hefperios cupiens componere mores •' Edidit hos libros appellans officiorum" 6cc.
Sequuntur quatuor ejufdem argumcnti j deinde duodecim in Ciceronem Epitaphia five Epigrammata, quorum unum- quodque tribus conftat diftichis. Verfus non inelegantes.
^ R. 4. Codex membran. eleganter fcriptus continens Hbros De Amicitia, De Senedlute, ct Paradoxa. Paradoxa autem non dillinguuntur numeris, et defunt ubique thefes Gracs, id quod notatur etiam inter lediones variantes. Sit forfan annorum CCC. Folia habet 73. 4°. quorum pofi:rema tria tenet tradtatus quidam de hbris Tulhi philofophicis, fine titulo.
!^ R. 5. Codex membran. 8°. De Invent. Rhet. nitidus, accu- ratus, atque antiquus. Annorum quippe videtur faltem DC. Olim autem fuerant aha qu.Edam eodem hocce in volumine ; primum enim foi. notatur 57. poftremum 106. Defunt jam pauca quadam Libri fecundi : ultima verba ♦* laus honefla."
C O D I C E S MS5. 6cc. n
R. 6. Codex accuratus ante annos D. fortafle fcriptus 4% con- tinens libros 5. Tufcul. Difputat. Graece, uti videtur, nefcivit librarius ; namque iftius linguae qus occurrunt verba Romanis charadteribus et plerumque mendofe fcri- buntur j fspe etiam defunt. Notandum infupcr difputan- tium nomina per libros 4. priores efle " Brutus" et " Tul- " lius," illud ubi in libro impreflb " Auditor," hoc ubi *' Marcus" legitur, nifi aliter notetur inter ledtiones va- riantes. Libro quinto apparent tantum literiE " A." et **T." Folia continet 120. quorum odlo, hic illic fparfa, membranacea funt, reliqua chartacea.
i R. 7. Codex membran. 4°. nitide fed parum accurate fcriptus, plurimifque annotatiunculis fere nufquam non deformatus. Continet Libros De Invent. Rhet. De Amicitia ; et, quos' non contuli, Rhetor. ad Herenn. libros 4". Secunda pag. primi folii fcribuntur hffic, eadem forfan manu qua et ipfe codex,
** In hoc volumine continentur bec opera l^iillii" Tria ul- tima verba ab alia manu.
*' Rethorica vctus Ubri diid' eadem ifta manu. " De Amicitia liber unus," eadem manu. '• Rethorica nova."
Hsec etiam, qua? rafit aliquis, praecipue voces primam ct quartam, ut oculorum aciem pene fugiant,
*' Noveritis quod volumen ijlud Florentia Anno Domini *' 1440 die XX Maii a Francifco librario ducis" deinde vox una et altera, quas ne conjedlura quidem aflequor. Deni- que ha;c,
"GASPARIS. ZACCHII. VOLATER KANL EPISCOPI. AVXIMI."
12 C O D I C E S MSS.
A R, 28. Ciceronis de Off. Lib. I. et fecundi pars. Definit his verbis (p. 230, 1. 18.) " Quibus rebus exculta hominum " vita." Codex membran. 4°. fcriptus forfan ante an- «os DL.
y- R. 73. Ciccr. dc OfF. Lib. tres. Defunt qusdam libri tertiij definit ^p. 283. 1. 4.) " fitne boni viri." Codex membran. 12°. accurate fcriptus, atque annorum fortaffe DC. Re- centior manus verba nonnulla Anglice reddidit, v. gr. "ad- " mirantur prayffe," " efferunt anavvns," " maledicos yll of tongys," " fraudulentos fuwtyll," '«quafi virgula divina as by grafs of gode."
ii R. 144. Codex chartacelis fol. non nimis diligenter fcriptus ante annos paulo plus CCC. Continet orationes 5 fcil. Pro Marcello, Pro Dejotaro, Pro Lege Manilia, Pro Mi- lone, et Pro Cn. Plancio, bujus autem poriremcB pauca defunt.
6- R. 145. Codex membran. fol. nitide atque accurate fcriptus ante annos circiter CCCL. Continet orationes 12. fcih Pro Lege Manilia, Pro Marcello, Pro Dejotaro, Pro Li- gario, De Exil:o (non in hac editione impreffa, ideo non contuh) De Congratulatione, Pro Archia, Pro Sylla, Pro Milone, Pro Plancio, Pro Flacco, et Pro Quintio.
V Un. Codex membran. Collegii Univerfitatis, De Amicitia niti- de fcriptus. FoUa habet 18 4'°; annos, opinor, DC. Ad oram et inter hneas multa^ funt notulde, eadem, ut videtur, manu exarata?. In catal. Bodl. 138.
J524. in Cat. Bodl. Codex membr. fol. CoU. C. C. unius ora- tionis partem exiguam continet. Non contuli.
C I C E R O N I S. 13
>: C. Codices duo membran. 4°. Coll. Corp. Chrifti, alter, Li-
bros 5. de Finibus continens, parum accuratus et parum antiquus ; fcriptus fcil. anno 1472. In Catal. Bodl. 1559.
C. Alter continens Libros 5 Tufcul. Quaeftion. Scriptus fuit eadem ni fallar manu, qua prior ille de Finibus. In Catal. Bodl. 1560,
1686. in Cat. Bodl. Codex chart. 4°. ejufd. Coll. continens Rhet. ad Herenn. fcrlptus peflima manuanno 1476. Non contuli.
« JEn. Codex membran. 4°. Collegii iEnei Nafi, continens Li- brob de Officiis, De Amicitia, et De Seneftute. Eleganti manu atque accurate fcribitur ; annorum, opinor, fupra D. Dividitur in capita, quorum nonnulhs pra;mittuntur tituli, literis rubris ab eadem manu fcripti. Ad oram fubinde et inter lineas funt gloflai quaedam ipfo codice non ita multo recentiores. Defunt in principio duo folia ; prima verba (p. 179. 1. 22.) " de comparatione eorum diflerendum." Deeft etiam primuni fol. dc Amicitia ; incipit (p. 324. 1. 23.) " fenedlute, flc hoc Hbro." Unum quoque ad finem abefl: folium, in quo poftrema De Amicitia et prima De Sene(ftute fcripta fuerant, quorum jam ifl:e definit (p. 354. 1. 3.) " Sed quoniam." Alter incipit ( p. 294. I. 10.) " humanitatem et prudentiam." Ad fincm Officiorum funt verfus 27 ; quorum primi odlo in Ciceronem ejufque opera funt, rehqui autem lententiae morales. In Catal. Bodl. 1458.
Tz- Mert. Codex Coll. Mertonenfis, membran. 12°. in Catal. Bodl. 507. Excerptio efl: libri de Amicitia, ipfa Ciccronis verba exhibens, omiflls exemplis aliifque, quae minus ad argu- menti vim pertinere vifa funt. Annos habet circiter CCCCL.
14. CODICES MSS.
f Mert. Codex alter membran, folio, ejufdem Collegii, in Ca- tal. Bodl. 776. ContinetTopica Ciceronis cum Commen- tario Boethii, fcripta, ut videtur, ante annos DC. Defi- nunt verba Ciceronis (p. 500. 1. 7.) hoc modo " audoritas •" quasritur, Ufgue genus quod refutare interdum veritas vix " poteft. Hujus etiam eft generis fama vulgi, quoddam " multitudinis teftimonium," (501. 1, 5.) Omnia fcil. qua; interfunt defcribi debuiffent, id quod patet etiam ex Com- mentario. C^ue autem hic defunt fupplet Fragmentum To- picorum in eodem volumine, cujus prima verba " Perfona autem" &c, p. 500. 1. 5.
tr Mag. Codex membran, 4°, Collegii B, Mar. Magdalen, in Ca- tal. Bodl. 2161. Continet libros " De Amicitia, De Se- " neftute, Paradoxa," et " Tufculanarum queftionum li- ** bros quinque." In primo Tufc, Quaift. libro qui difpu- tant diftinguuntur literis " M." et " D." in reliquis nulla^ funt ejufmodi litera?, Scribitur autem nitide fatifque dili- genter ; fed Paradoxa ex mendofo exemplari defcripta vi- dentur, nec a fe invicem diftinguuntur. Annorum denique eft circiter D, eademque opinor manu fcriptus ac codex 2259 libros de Otficiis continens, quem alii antea contu- lerunt.
T 2203. in Catal. Bodl, Codex alter eft ejufdem Collegii charta- ceus, De Divinatione, et pars libri De Fato ; verba ultima (p. III. 1. 5.) " quid fit fene [fic] quo aliquid." Recens eft, annorum fcil. vix CCC, et mendofus admodum ; ideo non contuli. Sciat tamen ledlor quod in Libro de Fato (p. 100. 1.24.) fic legitur " ut ea /ofige [fic] ut dixifti, " proindc ordiri confidamus. Quorum in aliis ut in ann. ** [fic, vel am.] patre poeta."
V Mag. Codex alter membran. fol. ejufdem Coll. Magd. in Ca- tal. Bodl. 2224. Continet Epiftolas ad Familiares ; expe-
C I C E R O N I S. 15
ditae funt anno 1428. fatis eleganter, neque ut plurimum inaccurate. Sciendum vero aliorum Epiftolas Ciceroni da»- tas ubique fere plura continere menda quam ipfius CicerGnis adamicos. Nonnullae Epiftols plus femel occurrunt, at- que illce quidem adeo inter fe difcrepantes, ut eodem fe habuifle modo in exemplari unde defcripta: fuerint, ftatim pateat. Videfis Lib. xii. Ep. xxix ; ubi Variantes funt utriufque loci aliquammultce, nec tamen vel femel inter fe prorfus confentiunt. Denique hoc in Hbro ubique " tum hoc, tum illud," nufquam vero, faltem rariiTime, " cum hoc, tum illud," legitur ; id quod inter Variantei; haud notavi, femel hic monuiiTe contentus.
^ N. Codex membran. fuHo minoris form^ Coll. Nov. in Cat.
Bodl. 121 6. Orationes 14. Philippicas continet, dih'genter fcriptas, et ante annos, uti videtur, fahem DC.
;^;i,3N. Codex membran. fol. Coll. Nov. in Catal. Bodl. 1213. Continet orationes 37. quarum duce ' fcil. pro Deiotaro et in Catilin. 2.) bis leguntur. Prior locus defignatur x i alter '/, ^ ' ^^ ^^^ eandem uterque ledtionem exhi- bet, % I, 3. Nitide fcribitur, atque, ut plurimum, fatis diligenter ; fed in Orat. pro CI. Avito femper legitur •' Cl. Habitoj" ct in 2\ de Lege Agraria, pro " Quirites" ubique fere legitur " Quare." Tres ifts, quarum tituli fe- quuntur, cum in hac editione non imprelfae, ideo ncc col- lat£B funt :
" C. Crifpi Salluftii oratio in M. T. Ciceronem inciplt "felicitcr."
" M. Tullii Ciceronis oratio in C. Crifpum Salluftium " incipit feliciter."
•' M. T. Ciceronis oratio pridie quani iret in exilium *' incipit." Annoium circi;er CCC.
j6 C O D I C E S MSS.
%2N. Codex alter chart. fol, ejufdem Coll. in Cat. Bodl. 1217, continens Libros 5. de Finibus, et Lib. 5. Tufcul. Difput. Scribitur accuratc; annorum fortafle CCCL. In 2''". Li- bro Tufcul. Difput. deeft unum folium. p. 277. 1. 3. "illa facul"tas, ufque ad p. 279. 1.35. non"nullos."
1266. in Cat. Bodl. Codex alter eft ejufdem Coll. chart. fol. Continet orationes 23 ; qua; tamen, cum mendofus admodum codex deprchenfus fuerit nec annos CCC. habere videretur, non funt collats. In eodem volumine fequitur " Antonii •* Lufci Vincentini. Secretarii. Illuftriffimi ducis Medio- •' lani ad fuum fratrem atque cariffimum. Afcolfinum " [nefcio an red:e five fcribitur five legitur] de Marmoni- ** bus Secretarium. Magnifici francifci. De Barbanariis. ** Inquifitio artis in orationibus Ciceronis." Nec non " Si- " nonoma Marci Tullii Ciceronis." Et " DifFerentias Si- " nonomorum."
■v// 1 B. Codex MS. in Bibliotheca Collegii Balliolenfis Oxoniae ex quinque conftat voluminibus in folio et continet multo majorem partem Ciceronis operum cum quibufdam quiE fuppofita habentur. Hicce Codex eft membranaceus, pul- cherrime defcriptus, et plurium fcriptorum manus exhibet, quarum omnes ledtu funt facillimx'. Non autem omnino injuria vacat. Nam in paucis locis paginas totae defideran- tur, et complures turpiter mutilatae funt, literis initialibus operum aliquorum inauratis, cum marginibus earum fplen- didis, excifis. Volumen primum continet Orationes. pro Milone : cujus principium dceft. pro lege Manilia. pro M. Marcello. pro Rege Dejotaro. pro Archia. poft reditum ad Quirites. pro Q^Ligario. pro Cn. Plancio. poft reditum in Senatu. pro fe ad equites Romanos ne eat in exilium. pro Sexto Rofcio Amerino. pro A. Cluentio. pro Publ. Sylla. pro L. Murena. In Vatinium. pro M. Calio. pro L. Cornclio Balbo. pro Publio Sextio. pro domo fua ad
CICERONIS. i-j
Pontifices. Oratlonem pofl: rcditum ad Quirites denuo ex- aratam. De Harufpicum refponfis. De provinciis con- fularibus. Salluftii in Ciceronem, Ciceronis in Salluftium. in Catilinam orat. 4. Pro C. Rabirio Poftumo. pro C. Rabirio perduellionis reo. Pro Q^ Rofcio Comcedo. Pro Aulo Caecina. De Lege Agraria Orat. 2. Tertia deeft.
Hoc Volumen voces quamplurimas, fententias et non- nunquam etiam paginarum majores partes, quas in textu omiffs fuerunt, in marginibus fupplet : quin et lediones varias exhibet; ubi alia in textu alia in margine reperitur. Denique ubi textus pars aliqua deeft, Codex Balliolenfis, fpatium vacuum linquendo, quanta fit, definire videtur, et fimul Codicis cujufdam audoritatem allegat (fi modo unus fit Codex, non plures) quem nunc *'antiquum" nunc " antiquifilmum " aut, vetuftiflimum, appellat : nufquam vero titulum ejus indicat. Exempli gratia. In Oratione pro Sexto Rofcio Amerino. Pag''\ 90™'. pofl: voces "ac- cufare fe dixit Erucius," quasdam dcficiunt. In codicc MS'". fpatium vacuum invenitur fex fere lineis sequale : et in Margine adfcriptum eft, •' Deficit. tantundem et longe plus etiam in Codice antiquifilmo deficiebat." Iterum in principioOrat. prima^ de Lege iAgraria qusdam defunt. In Margine Codicis MS". legitur, " Hic deficiunt duce carta; qua; faciunt principium hujus Orationis quod non reperitur in exemplari vetuftifllmo." Item ad principium Orationis pro Rofcio Comcedo in Margine fcriptum invenitur. •' In exemplari defunt duo folia."
Vol. Secundum continet orationes Philippicas quatuor- decim. Orationes in C. Verrem feptem, quarum prima eft ea quae vocatur Divinatio in Q^ Ciecilium. Hujus etiam Voluminis principium deeft.
ToM. I.
i8 C O D I C E S MSS.
Volumen Tertium continet Epiftolas ad Familiares. ad Atticum. AdQ^Fratrem. Ad Brutum. In hoc Volumine reperitur epiftola ad Odlavianum, quae alias vocatur Oratio, et in orationibus fuppofitis numeratur. Hujus prima funt Verba. Si per tuas legiones mihi licitum fuiflet, &c.
Volumen Quartum continet tres libros de Officiis. De Amicitia Hbrum. De Senedlute. Paradoxa. Tufculanarum Difputationum quinque libros. De Natura Deorum tres libros. De Divinatione duos. De Fato Fragmentum. De Legibus tres libros. Academicorum Librum primum, qui incipit. In Cumano nuper &c. LucuHum. Timsum. Somnium Scipionis. De Finibus bonorum et malorum quinque libros. Deeft hujus Voluminis principium.
Volumen quintum continet Libros duos de inventione Rhetorica. Rhetoricorum ad Herennium libros fex, qui in Hbris impreftis quatuor tantum faciunt. De Oratore tres H- bros. De Cl. Oratoribus Hbrum. Orator qui dicitur, Hbrum. Oratorias Partitiones. Topica: cujus operis pars poftrema interiit. Synonyma : five opus conftans ex vocibus fynony- mis, altera infra alteram, fcriptis. Quatuor Volumina pof- teriora, pauca tantum, in margine fcripta, continent, et ea funt qus in textu fuerant omifla. Secundum ct Quintum Volumen exhibent nomen Scriptoris, et annum quo fcripta funt.
Vol. Secundum anno Domini MiHeflimo quadringente- fimo quadragefimo feptimo tranfcriptum eft a Gherardo Cerafio Cive et Notario Florentino. Quintum anno Dom. miH""'. quadringentefimo quadragefimo quinto Florentiae tranfcriptum eft, ab Antonio Marii filio Cive et Notario.
Defunt hulc MS'°. opera quae fequuntur. De optimo genere Oratorum Uber. Topicorum pars, Fragmentorum
C I C E R O N I S.
'9
Philofophicorum pars. Oratio pro P. Quintio. Pro M. Fonteio. Oratio tertia de Lege Agraria. Pro L. Flacco. In L. Calpurnium Pifonem, Orationum fragmenta. Epif- tols ad Brutum a Germanis repertas et edits. Epiftolarum et Poematum fragmenta. De Petitione Confulatus liber.
B. Codex alter ejufdem Collegii chart. fol. ia Catal. Bodl. 391. Oratio pro Archia Poeta, annorum paulo plus CCC.
B. Codex alter ejufdem Coll. membran. folio. Libros conti- net De Senedlute, De Amicitia, et Paradoxa. Nitide fcrip- tus, anno 1450. per T. Werkent ; et vel librarius ifte vel illuninator libri Anglus fuiffe videtur ; nam inter illumi- nationes primas paginte fspius dicitur " Abide and Have." In Catal. Bodl. eft 406.
>^2B. Codex alter ejufdem Coll. chart. fol. in Cat. Bodl. 420. Continet Libros 5. Tufcul. Difput. nili quod ad fmem li- bri quinti pauca defunt ; ultima verba "Metrodorus ut Plato." p. 392. 1. 22. Annorum videtur paulo plus CCC. Abfunt ubique difputantium nomina.
2032. in Cat. Bodl. Codex Coll. Jefu non eft Ciceronis Liber De Amicitia, ipfe licet codex titulum iftum prze fe fert, fed excerpta in eam rem ex diverfis auftoribus, ex Cicerone, ex S. Scripturis &c. Unum circiter fol.
c 2
20 C O D I C I S. MSS, &c.
«1,2 Duo Codices membranacei 4'°. qui in Bibliotheca Ecclefiae Cathedralis et Metropoliticac S. Petri apud Eboracum ita defignantur MS. Sub. xv. B. 21. (« l) MS. Sub. xvii. C. 8. (<i) 2) In utroque extant libri de Inventione et ad Herennium. Pofterior eorum, qui et plures melioris notae ledliones habet, nitidiffimo charadere fcribitur ; literis al- ter craffioribus, et magis quadratis. Nihil in ipfis Codi- cibus reperitur, quod vel Ectatem eorum, vel fcriptorem fatis aperte prodat.
L 21 ]
Verfus quidam fcripti ad finem Cod. MS. Rawlin?. 3. in quo continetur Somnium Scipionis. Codex perg.8°. annorum fortafle CCC.
TULLIUS Hefperios cupiens componere mores Edidit hos libros appellans officiorum
Quo folo ferus eft furor extinclus Catiline
Confilio fuperum cuflos direftus ad urbem
Lux orbis patrieque falus mens tota fenatus
Hic plus fole micar cruciatus propter honeflum % Hic iacet arpinas manibus tumulatus amici
Qui fuit orator fummus et eximius
Qiiem nece crudcli maftavit civis et hoftis
Nil agis antoni fcripta deferta iacent
Vulnere nempe tuo Ciceronem intcrficis at te
Tullius eternis vulneribus lacerat f Corpus in hoc tumulo magni Ciceronis humatum
Contegitur, claro qui fuit ingenio
Qiiique malis gravis hoftis erat tutorque bonorum
Qiio pene indigna confule roma fuit
Sed vigili cura dejedis hoftibus urbe
Supplitioque datis preftitit incolumem f Unicus orator lumenque decufque fcnatus
Servator patrie conditoreloquii
Eius ab ingenio tandem illuftrata perenni
Lumine preclaro lingua Latina viget
Accidit indigne manibus laceratus iniquis
Tullius hoc tumulo fubditus exiguo f Quicunque in hbris nomen CiceTonis adoras
Afpice quo iaceat conditus ille loco
Jlle vel orator vel civis maximus idem
Ciarus erat facie clarior eloquio
Ac ne quid fortuna viro nocuifle putetur
Vivus in eternum dofta pcr ora volat t Marcus eram Cicero toto notiffimus orbe
Cuius reliquias occulit urna brevis
Dextera me patrie nuper civilis adcmit
Eripui patriam qui prius exicio
Si qui^s in hoc faxo Marci legis advena ngmen
rson dedigneris dicere Marce vaJe
[ 22 ]
^ TuIIius arpinas ex ordine natus equeftri Sed virtute fua conful in urbe fuit Quem Catilina malus coniuratique nocentes Senferunt vigiiem civibus efle fuis Hunc tamen o pietas tres occidere tiranni At lamia ille pio fuppofuit tumulo f Qui tenet eloquii faftigia fumma Jatini Qui conful patriam cedibus eripuit Qiiique trium ceno vitam dedit efle virorum Tullius en hac eft ipfe fepukus humo Si brevitas vite penfatur laude perenni Quem mors eripuit gloria reftituit 1[ Tullius hic fitus eft venerabile nomen in evum Clarus honore fimul clarus et ingenio Quem cefum neci crudeliter arma dederunt Qui patrie vindex ille fidelis erar. Sed nihil infandum (1. infandus) perfecit cede tirannus Ingenium vivit corpus inane peric f Romani princeps populi decus ordinis ampli Maximus orator civis et egregius. Coniuratorum vindex hoftifque malorum Profcriptus periit a tribus ille viris Qui cefus graviter qui detruncatus acerbe Hoc lamie debec qui (f. quod) iacec in tumulo f Dodrine antiftes rerum mirabilis audor Tullius exiftens nobiiis ex humiji. Cui dedit excellens ars oratoria nomen Virtute ingenii venit in aftra fui Sed fortuna nocens miferando funere raptum Carpfit et hoc voluit membra iacere folo f Eloquii princeps magnis memorabilis aflis Tullius indigne cede peremptus obit Sed terre omnipotens implevit nomine claro Indignum cefo corpore mortc caret Vivit et ingenti pollet cum laude per orbem Cuius in hoc tumulo membra fepulta iacent f Inclitus hic Cicero eft lamie pictate fepultus Quem fortuna neci tradidit immerite Maximus eloquio civis bonus urbis amator Pcrniciefque malis profugiumque bonis Qui fexaginta completis ac tribus annis ServitiopreflTam deftituit patriam. f Finis * Finis Deo gratias. *
• Viridi colorc, ut ct II.
,^
[ 23 ]
M. T U L L I I
C I C E R O N I S
D E
INVENTIONE RHETORICA
LIBER PRIMUS.
I. ^^^PE et multum hoc mecum cogitavi, bonine, an mali j^^ plus attulerit hominibus et civitatibus copia dicendi, ac fummum eloquentise ftudium. Nam cum et noftraj reipublicae detrimenta confidero, et maximarum civitatum vete- res animo calamitates colligo, non minimam video per difertif- fimos homines invedtam efle partem incommodorum. Cum autem res ab noftra memoria, propter vetuftatem, remotas ex literarum monumentis repetere inftituo : multas urbes conftitu- tas, plurima bella reftinda, firmiflimas focietates, fandtiflimas amicitias intelligo tum animi ratione, tum facilius eloquentia comparatas. Ac me quidem diu cogitantem, ratio ipfa in hanc potiflimum fententiam ducit, ut exiftimem, fapientiam fine elo- quentia parum prodefle civitatibus, eloquentiam vero fine fapicn- tia nimium obefl^e plerumque, prodefle nunquam. Quare fi quis, omiflis redliflimis atque honeftiflimis ftudiis rationis et officii, confumit omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis fibi, perniciofus patriae civis alitur : qui vcro ita {ek armat
24 DE INVENTIONE
eloquentia, ut non oppugnare commoda patrise, fed pro his pugnare poflit, is mihi vir et fuis, et publicis rationibus utiliffi- mus, atque amiciffimus civis fore videtur.
Ac fi volumus hujus rei, quas vocatur eloquentia, five artis, five fludii, live exercitationis cujufdam, five facultatis a natura profedtjE confiderare principium j reperiemus id ex honeitiffimis caufis natum, atque optimis rationibus profedtum.
II. Nam fuit quoddam tempus, cum in agris homines paffim beftiarum more vagabantur, et fibi vidlu ferino vitam propaga- bant j nec ratione animi quidquam, fed pleraque viribus corpo- ris adminirtrabant. Nondum divin£e religionis, non humani of- ficii ratio colebatur : nemo nuptias viderat lcgitimas : non certos quifquam infpexerat hberos : non jus ^quabile quid utilitatis ha- beret, acceperat. Ita propter errorem, atque infcitiam, cjeca ac temeraria dominatrix animi cupiditas, ad le cxplendam viribus corporis abutebatur, perniciofiffimis fatellitibus. Quo tempore quidam, magnus videlicet vir et fapiens, cognovit, qus mate- ria efi!et, et quanta ad maximas res opportunitas animis ineffet hominum, fi quis eam poflet elicere, et prascipiendo meliorem reddere : qui difperfos homines in agris, et in tedlis filveftribus abditos, ratione quadam compuHt unum in locum, et congre- gavit, et eos in unamquamque rem inducens utilem atque ho- nellam, primo propter infolentiam reclamantes, deinde propter rationem, atquc orationem ftudiofius audientes, ex feris et im- manibus, mites reddidit et manfuetos.
Ac rhihi quidem videtur hoc nec tacita, nec inops dicendi fa- pientia perficere potuifle, ut homines a confuetudine fubito con- verteret, et ad diverfas vitae rationes traduceret. Age vero, urbi- bus conftitutis, ut fidem colere, et juftiti^im retinere difcerent, ct aliis parere fua voluntate confuefcerent, ac non modo labores excipiendos communis commodi caufa, fed etiam vitam amit- tendam cxiftimarent : qui tandem fieri potuit, nifi homincs ea, qux' ratione invenifl"ent, eloquentia perfuadere potuiflent ? Pro- fedo nemo, nifi gravi ac fuavi commotus oratione, cum viribus plurimum pofl^et, ad jus voluiflet fine vi dcfcendere : ut inter quos
LIBER PRIMUS.
25
poflet excellere, cum iis fe pateretur a^quari, et fua voluntate a jucundiffima confuetudine recederet, qus prccfertim jam natura; vim obtineret propter vetuftatem. Ac primo quidem fic et nata et progrefla longius eloquentia videtur ; et item poftea maximis in rebus pacis et belli cum fummis hominum utilitatibus eflc verfata. Pofliquam vero commoditas quxdam, prava virtutis imi- tatrix, flne ratione ofiicii, dicendi copiam confecuta efl ; tum in- genio freta malitia pervertere urbes, et vitas hominum labefac- tare afluevit.
III. Atque hujus quoque exordium mali, quoniam principium boni diximus, expHcemus. Veriflmillimum mihi videtur, quodam tempore neque in publicis rebus infantes et infipientes homines foHtos efl"e verfari, nec vero ad privatas caufas magnos ac difer- tos homines accedere : fed cum a fummis viris maxims res ad- miniflrarentur, arbitror aUos fuiflTe non incalUdos homines, qui ad parvas controverfias privatorum accederent. Quibus in con- troverfiis cum fxpe a mendacio contra verum homines flare con- fuefcerent, dicendi afliduitas aluit audaciam, ut neceflario fu- periores illi proper injurias civium refifl:ere audacibus, et opi- tulari fuis quifque neceflariis, cogerentur. Itaque cum in dicendo faepe par, nonnunquam etiam fuperior, vifus efl*et is, qui, omilTa fliudio fapientise, nihil fibi prjeter eloqaentiam comparaflet, fie- bat, ut et muhitudinis et fuo judicio dignus, qui rempubhcam gererct, videretur. Hinc nimirum non injuria, cum ad guber- nacula reipubhcas temerarii atque audaces homines accellerant, maxima ac miferrima naufragia fiebant. Quibus rebus tantum odii atque invidia; fufcepit eloquentia, ut homines ingeniofim- mi, quafi ex ahqua turbida tempeftate in portum, fic ex feditiofa et tumultuofa vita fe^n ftudium ahquod traderent quietum. Quare mihi videntur pofl:ea ca;tera ftudia recta atque honefta, per otium concelebrata ab optimis, enituille : hoc vero a plerifque eorum defertum obfolevifle eo tempore, quo muho vehementius erat retinendum, et ftudiofius adaugendum. Nam quo indignius rem honeftiflimam et redlifllmam violabat ftuhorum et improborum. temeritas et audacia , fummo cum reipubUcu; dctrimeuto , eo ToM. I. A
26 D E I N V E N T I O N E
fludiofius et illis rdiftendutn fuit, et reipublicse Confulendum. IV. Quod noftrum illum noii fugit Catonem, neque Laelium, neque horum, ut vere dicam, difcipulum Africanum, neque Gracchos Africani nepotes ; quibus in hominibus erat fumma virtus, et fumma virtute amplificataauftoritas, et, quae his rebus ornamento, et reipublicac pra^fidio effet, eloquentia. Quare, meo quidem animo, nihilo minus eloquentiae fludendum eft (etfi ea quidam et privatim, et publice perverfe abutuntur) fed eo qui- dem vehementius, ne mali, magno cum dctrimento bonorum, et communi omnium pernicie, plurimum poflint : cum praefertim hoc unum fit, quod ad omnes res et privatas, et publicas maxi- me pertineat ; hoc tuta, hoc honefla, hoc illuftris, hoc eodem vita jucunda fiat. Nam hinc ad rempublicam plurima commoda veniunt, fi moderatrix omnium rerum praefto eft fapientia : hinc ad ipfos, qui eam adepti funt, laus, honor, dignitas confiuit : hinc amicis quoque eorum certifTimum ac tutiffmium prafidium comparatur. Ac mihi quidem videntur homines, cum multis re- bus humiliores et infirmiores fint, hac re maxime beftiis pr;B- ftare, quod loqui pofTunt. Quare pra^clarum mihi quiddam vide- tur adeptus is, qui, qua re homines beftiis praeflent, ea in re ho- minibus ipfis antecellat. Hoc fi forte non natura modo, ncque cxercitatione conficitur, verum etiam artificio quodam compa- ratur, non alienum efl videre qune dicant ii, qui qujedam ejus rei praecepta nobis reliquerunt. Sed antequam de prasceptis ora- toriis dicamus, videtur dicendum de genere ipfius artis, de of- ficio, de fine, de materia, de partibus, Nam his rebus cognitis, facilius et expeditius uniufcujufque animus ipfam rationem, ac viam artis confiderare poterit.
V. Civilis quaedam ratio efl, quoc multis et magnis ex rebus con- rtat. Ejus quaedam magna et ampla pars eft artificiofa eloquen- tia, quam Rhetoricam vocant. Nam neque cum iis fentimus, qui civilcm fcicntiam eloqucntia non putant indigere ; et ab iis, qui eam putant omnem Rhetoris vi et artificio contineri, magnopere diffentimus. Quare hanc oratoriam facultatem in eo gcncre po- nemus, ut eam civilis fcientise partcm cfTe dicamus. Otiicium
L I B E R P R I M U S. %j
autem ejus facultatis videtur efle, dicere appofite ad perfuarionem ; iinis, perfuadere didlione. Inter otRcium autem et iinem hoc in- tereft, quod in officio, quid fierij in fine, quid officio conve- niat, confideratur : ut medici officium dicimus effe, curare ad fanandum appofite; finem, fanare curatione. Item, oratoris quid officium et quid finem ^S^ dicamus, intelligemus, cum id, quod facere debet, officium effe dicemus : illud, cujus caufa facerc debet, finem appellabimus.
Materiam artis eam dicimus, in qua omnis ars et ea facultas, quae conficitur ex arte, verfatur. Ut fi medicinae materiam dica- mus morbos ac vulnera, quod in his omnis medicina verfetur j item, quibus in rebus verfatur ars et facultas oratoria, eas res materiam artis rhetoricae nominamus. Has autem res, alii plu- res, alii pauciores, exiftimaverunt. Nam Gorgias Leontinus, an- tiquiffimus fere rhetor, omnibus de rebus oratorem optime poflc dicere exifiimavit. Hic infinitam et immenfam huic artificio materiam fubjicere videtur. Arifioteles autem, qui huic arti plu- rima adjumenta atque ornamenta fubminiftravit, tribus in gene- ribus rerum verfari rhetoris officium putavit, demonfirativo, de- liberativo, judiciali. Demonftrativum efi, quod tribuitur in ali- cujus certas perfon^ laudem, aut vituperationem. Deliberativum cft, quod, pofitum in difceptatione et confultatione civiH, habet in fe fententis ditflionem. Judiciale eft, quod pofitum in judicio habet iii fe accufationem et defenfionem, aut petitionem et recufationem. Et, quemadmodum nofira quidem fert opinio, oratoris ars et facultas in hac materia tripartita verfari exifiiman- daeft.
VI. Nam Hermagoras quidem nec, quid dicat, attendere, nec quid poUiceatur, intelligere videtur, qui oratoris materiam in caufam et in quieftionem dividat. Caufam t.i\<i dicit rem, qus habeat in fe controverfiam in dicendo pofitam cum perfonarum certarum interpofitione, quam nos quoque oratori dicimus efic attributam. Nam ei tres partes, quas ante diximus, fupponimus, judicialem, dehberativam, demonftrativam. Quaiftionem autem eam appellat, qus habeat in fe controverfiam in dicendo pofitam A 2
28 DE INVENTIONE
Cnc certarum perfonarum interpofitione, ad hunc modum ; Ec- quid fit bonum prseter honeftatem ? Verine fmt fenfus ? Qu£ fit Mundi forma? Qnx fit Sohs magnitudo? Quas quaEfliones, procul ab oratoris officio remotas, facile omnes intelligere exiftimamus. Nam, quibus in rebus fumma ingenia philofophorum plurimo cum labore confumpta intelligimus, eas, ficut aliquas parvas res, oratori attribucre magna amentia videtur. Quod fi magnam in his Hermagoras habuilfet facultatem, fludio et difciplina com- paratam, videretur, fretus fua fcientia, falfum quiddam confti- tuifle de oratoris officio, et, non quid ars, fed quid ipfe poffet, expofuilTe. Nunc vero ea vis eft in homine, ut ei multo rhetori- cam citius quis ademerit, quam philofophiam conceflerit. Neque c6 dico, quod ejus ars, quam edidit, mihi mendofiffime fcripta videatur, (nam fatis in ea videtur ex antiquis artibus ingeniofe et diligenter eledias res collocaffe, et nonnihil ipfe quoque novi protuliffe) verum oratori minimum efl: de arte loqui, quod hic fecit , multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tuiffe omnes videmus. Quare materia quidem nobis rhetoricae videtur ea, quam Ariftoteli vifam cffe diximus.
VII. Partes autem hiE funt, quas plerique dixerunt, inventio, difpofitio, elocutio, mcmoria, pronuntiatio. Inventio eft exco- gitatio rerum verarum, aut verifimilium, qus caufam probabi- lem reddant. Difpofitio eft rerum inventarum in ordinem diftri- butio. Elocutio cft idoneorum verborum, et fententiarum ad in- ventionem accommodatio. Memoria eft firma animi rerum ac verborurh ad inventionem perceptio. Pronuntiatio eft ex rerum ct verborum dignitate, vocis et corporis moderatio. Nunc his rebus breviter conftitutis, eas rationes, quibus oftendere poffi- mus genus, et officium,et finem hujus artis, aliudin tempus dif- feremus. Nam et multorum verborum indigent, et non tantopere ad artis defcriptionem ct pra'cepta tradenda pertinent. Eum au- tem, qui artem rhetoricam fcribat, de duabus reliquis rebus, de matcria artis ac partibus, fcribere oportere cxiftimamus. Ac mihi quidem vidctur conjundle agendum de materia ac partibus. Qua- re inventio, quoc princeps efl omnium partium, potiffimum in
LIBER PRIMUS.
29
omnl caufarum genere , qualis debeat efTe , confideretur.
VIII. Omnls res, quae habet in fe pofitam in didlione aut dif- ceptatione aliquam controverfiam, aut facfti, aut nominis, aut ge- neris, aut adlionis continent quceftionem. Eam igitur quaftionem, ex qua caufa nafcitur, conftitutionem appellamus. Conflitutio efl prima confliftio caufarum ex depulfione intentionis nrofedla, hoc modo j Fecifli, non feci, autjurefeci. Cum facti contro- verfia eft, quoniam conjedturis caufa firmatur, conflitutio con- jedluralis appellatur. Cum autem nominis, quia vis vocabuli de- finienda verbis efl:; conflitutio definitiva nominatur. Cum vero, qualis fit res, quaeritur, quia et de vi, et de genere negotii con- troverfia eft , conflitutio generalis vocatur. At cum caufa ex eo pendet, quod non aut is agere videtur, quem oportet, aut non cum eo, quicum oportet, aut non apud quos, quo tem- pore, qua lege , quo crimine , qua pcena oportet, tranflativa dicitur conftitutio : quia actio tranflationis et commutationis indigere videtur. Atque harum aliquam in omne cauf<B genus incedere neceffe eft : nam in quam non inciderit, in ea niliil effe poterit controverfia;. Quare eam ne caufam quidem convenit putari.
Ac fadli quidem controverfia in omnia tempora poteft diflri- bui. Nam, quid faftum fit, poteft qua;ri, hoc modo j Occideritne A jacem Ulyffes ? Et, quid fiat, hoc modo ; Bonone animo fint erga populum Romanum Fregellani ? Et, quid futurum fit, hoc modoi Si Carthaginem rehquerimus incolumem, num quid fit incom- modi ad rempubHcam perventurum ? Nominis controverfia eft, cum de fadto convenit, et quaeritur, id, quodfadtum efl, quo no- mine appelletur. Quo in genere neCeffe efl ideo nominis efie con- troverfiam, non quod de re ipfa non conveniat, non quod de fad:o non conflet, fed quod id, quod fadlum fit, aliud alii videatur effe, et idcirco alius alio nomine id appellet. Quare in hujufinodi generibus definienda res erit verbis, et breviter defcribenda -, ut, fi quis facrum ex privato furripuerit, utrum fur, an facrilegus, fit judicandus ? Nam id cum quacritur, neceffe erit definire utrum- que, quid fit fur, quid facrilegus, et fua defcriptione oflcjidere
50 DE INVENTIONE
alio nomine illam rem, de qua agitur, appellari oportcre atquc adverfarii dicunt.
IX. Generis eft controverfia, cum et, quid fadlum fit, conve- nit, et, quo id fadlum nomine appellari oporteat, conftat : et ta- men, quantum, et cujufmodi, et omnino quale fit, quaeritur, hoc modo; Juftum, an injuftum ? Utile, an inutile ? et omnia, in quibus, quale fit id quod fadlum eft, quzeritur, fine ulla nominis controverfia. Huic generi Hermagoras partes quatuor fuppofuit, deliberativam, demonftrativam, juridicialem, negotialem. Quod ejus, ut nos putamus, non mediocre peccatum reprehendendum videtur ; veriim brevi, ne, aut fi taciti prseterierimus, fme caufa non fecuti eum putemur; aut fi diutius in hoc conftiterimus, mo- ram atque impedimentum rehquis prsceptis intuliffe videamur. Si dehbcratio et demonftratio genera funt caufarum, non poffunt refte partes alicujus generis caufae putari. Eadem enim res alii ge- nus effe, ahi pars, poteft : eidem genus effe et pars non poteft. De- liberatio autem et demonftratio genera funt caufarum. Nam aut nullum caufs genus eft, aut judiciale folum, aut et judiciale, et demonftrativum, et deliberativum. Nullum dicere caufae effe ge- nus, cum caufas effe multas dicat, et in eas praecepta det, amen- tia eft. Unum autem judiciale folum effe qui poteft, cum delibe- ratio et demonftratio neque ipfae fimiles inter fe fmt, et ab judi- ciali gencre plurimum diffideant, et fuum qus;que finem habeat, quo referri dcbeat ? Rehnquitur ergo, ut omnia tria genera fint caufarum. Dehberatio igitur et demonftratio non poffunt refte partes alicujus generis caufaj putari. Male igitur eas generahs conftitutionis partes effe dixit.
X. Quod fi generis caufae partes non poffunt rede putari, muho minus rcfte partis caufae partes putabuntur. Pars autem caufjc conftitutio ell: omnis. Non enim caufa ad conftitutionem , fed conftitutio ad caufam, accommodatur. Sed demonllratio et dehberatio, gcneris caufa- partes non poffunt recfte putari, quod ipfi funt genera. iVIuho igitur minus rede partis ejus, quod hic dicit, partes putabuntur. Deinde fi conftitutio, et ipfa, et pars ejus qua:libct, intentionis depullio eft, qua; intentionis depulfio
L I B E R P R I M U S. 31
non eft, ea nec conftitutio, nec pars conftitutionis, ci\. At fi, qus intentionis depulfio non eft, ea nec conftitutio, nec pars confti- tutionis efl ; demonflratio et deliberatio, neque conftitutio, nec pars conftitutionis eft. Si igitur conftitutio, et ipfa, et pars ejus, intentionis depulfio eft; deliberatio et demonftratio, neque con- ftitutio, neque pars conftitutionis eft. Placet autem ipfi, intentio- nis efte depulfionem. Placeat igitur oportet, non efle conftitutio- nem, nec partem conftitutionis. Atque hoc eodem urgebitur, five conftitutionem primam caufas accufatoris confirmationem dixerit, five defenforis primam deprecationem. Nam eum eadem omnia- incommoda fequentur.
Deinde conje<9:uralis caufa non poteft fimul ex eadem parte, eodem in genere, et conjedturalis efie, et definitiva. Rurfus nec definitiva caufa poteft fimul ex eadem parte, eodem in genere, et definitiva efle, et tranflativa. Et omnino nulla conftitutio, nec pars conftitutionis poteft fimul et fuam habere, et alterius in fe vim continere ; ideo quod unaqujcque ex fe, et ex fua natura fim- pliciter confideratur : altera afiiimpta, numerus conftitutionum duplicatur, non vis conftitutionis augetur. At deliberativa caufa fimul ex eadem parte, eodem in genere, et conjedluralem, et ge- neralem, et definitivam, et tranflativam folet habere conftitutio- nem, et unam aHquam, et plures nonnunquam. Ergo ipfa neque conftitutio eft, nec pars conftitutionis. Idem in demonftratione folet ufu evenire. Genera igitur, ut ante diximus, hsec caufarum putanda funt, non partes alicujus conftitutionis.
XI. HiEC ergo conftitutio, quam generalem nominamus, partes nobis videtur duas habere, juridicialem, et negotialem. Juridicia- lis eft, in qua ccqui et iniqui natura, aut prsEmii, aut poCnac ratio, qusritur. Negotialis eft, in qua, quid juris ex civiH more, et aequitate fit, confideratur ; cui diligentia; prasefTe apud nos jurif- confulti exiftimantur.
Ac juridiciaHs quidem ipfa in duas diftribuitur partes, abfolu- tam, et afTumptivam. Abfoluta eft, quae ipfa in fe continet juris et injuris qua-ftionem. AfTumptiva eft, qux ipfii ex fe nihil firmi dat-
>>
32 DE INVENTIONE
ad recufationem ; forls autem aliquid defeniionis affumit. Ejus partes funt quatuor, conceffio, remotio criminis, relatio crimi- nis, comparatio. Conceffio eft, cum reus non id, quod fadhim eft, defendit, fed, ut ignofcatur, poftulat. Haec in duas partes dividi- tur, purgationem, et deprecationem. Purgatio eft, cum fadtum conceditur, culpa removetur. Hsc partes habet tres, impruden- tiam, cafum, neceffitatem. Deprecatio eft, cum et peccalfe, et confulto peccalfe reus fe confitetur, et tamen, ut ignofcatur, poftulat ; quod genus perraro poteft accidere. Remotio criminis eft, cum id crimen, quod infertur, ab fe, et a lua culpa, vi et poteflate in alium reus rcmovere conatur. Id dupliciter fieri pote- rit, fi aut caufa, aut fiidtum, in alium transferetur. Caufa transfer- tur, cum aliena dicitur vi et poteftate fad:um, Fadum autem, cum alius aut debuifte, aut potuiffe facere, dicitur. Relatio cri- minis eft, cum ideo jure faftum dicitur, quod alius ante injuria laceffierit. Comparatio eft, cum aliud aliquod fadlum redlum, aut utile contenditur, quod ut fieret, illud, quod arguitur, dicitur efic commiffum.
In quarta conftitutione, quam tranflativam nominamus, ejus conftitutionis eft controverlia, cum aut quem, aut quicum, aut quomodo, aut apud quos, aut quo jure, aut quo tempore agere oporteat, qua.Titur, aut omnino aliquid de commutatione, aut infirmatione adionis agitur. Hujus conftitutionis Hermagoras in- ventor cffe exiftimatur, non quia non ufi fint ea veteres orutores fjEpe multi, fed quia non animadverterint artis fcriptores eam fu- periores, nec retulcrint in numerum conftitutionum. Poft autem ab hoc inventam multi reprehenderunt, quos non tam impruden- tia faUi putamus, (res enim perfpicua cil) quam invidia atque ob- treftatione quadam impediri.
XII. Et conftitutioncs quidem, et earum partes expofuimus : exempla autem cujufque generis tunc commodius expofituri vi- demur, cum in unumquodque eorum argumentorum copiam dabimus. Nam argumentandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus, et ad exemplum caufa; ftatim poterit accommodari.
Conftitutione caufa; rcperta, ftatim placct confiderarc, utrum
L I B E R P R I M U S. 33
caufa fit fimplex, an conjundla j et, fi conjunfla erit, utrum fit ex pluribus quseflionibus jundla, an ex aliquacomparatione. Simplex eft, quje abfolutam in fe continet unam quaeftionem, hoc modo; Corinthiis bellum indicamus, an non ? Conjundta ex pluribus quaeftionibus, in qua plura qua?runtur, hoc pad:o ; Utrum Car- thago diruatur, an Carthaginenfibus reddatur, an eo colonia de- ducatur ? Ex comparatione, in qua per contentionem, utrum po- tius, aut quid potifllmum fit, qusritur, ad hunc modum ; Utrum exercitus in Macedoniam contra Philippum mittatur, qui fociis fit auxilio ; an teneatur in Italia, ut quam maximai contra Anni- balem copias fint ? Deinde confiderandum -eft, an in ratione, an in fcripto, fit controverfia. Nam fcripti controverfia eft ea, qujE ex fcriptionis genere nafcitur.
XIII. Ejus autem genera, quae funt feparata aconftitutionibus, quinque funt. Nam tum verba ipfa videntur cura fententia fcrip- toris diflidere; tum inter fe duae leges, aut plures, difcrepare; tum id, quod fcriptum eft, duas aut plures res fignificare ; tum ex eo, quod fcriptum eft, aliud quoque, quod non fcriptum eft, inveni- ri ; tum vis verbi, quafi in definitiva conftitutione, in quo pofita fit, quaeri. Quare primum genus, de fcripto et fenteutia; fecun- dum, ex contrariis legibus ; tertium, ambiguum ; quartum, ra- tiocinativum ; quintum, definitivum nominamus.
Ratio autem eft, cum omnis quaeftio non in fcriptione, fed in aUqua argumentatione, confiftit. Ac tum confiderato genere cau- fae, et cognita conftitutione, cum, fimplexne an conjundla fit, intellexeris ; et, lcripti an rationis habeat controverfiam, videris, deinceps erit videndum, quae quaeftio, quae ratio, qus judicatio, quod firmamentum caufae fit : quae omnia a conftitutione proficif- cantur oportet. Qua;ftio eft, qux ex conflicflione caufarum gigni- tur controverfia, hoc modo; Non jure fecifti : jure feci. Caufa- rum autem haec eft conflidlio, in qua conftitutio conftat. Ex ea igi- tur nafcitur controverfia, quam quaeftionem dicimus, hoc modo ; Jurene fecerit ? Ratio eft ea, qua; continet caufam, quze fi fublata fit, nihil in caufa controverfiae relinquetur, hoc modo; (ut, doccndi caufa, in facili et pervulgato exemplo confiftamus) Oreftes, fi ToM. I. B
34 DE INVENTIONE
accLifetLir matricidii, iiifi hoc dicat, Jure feci, (illa enim patrem meum occiderat) non habet defenfionem. Qua fublata, omnis quoque controverfia fublata fit. Ergo ejus caufae ratio efl:, quod illa Agamemnonem occiderit. Judicatio ell:, quae ex infirmatione et confirmatione rationis nafcitur, controverfia. Nam fit ea nobis expofita ratio, quam paulo ante expofuimus. Illa enim, inquit, patrem occiderat. At non, inquit adverfarius, abs te filio matrem necari oportuit : potuit enim fine tuo fcelere illius fadlum puniri.
XIV. Ex hac dedudione rationis illa fumma nafcitur contro- verfia, quam judicationem appellamus. Ea eft hujufmodi ; Rec- tumne fuerit ab Orefte matrem occidi, cum illa Oreflis patrem occidifTet ? Firmamentum eft firmifiima argumentatio defenlbris, et aptiffima ad judicationem : ut fi velit Orelles dicere, ejufmodi animum matris fuas fuiffe in patrem fuum, in fe ipfum, in foro- res, in regnum, in famam generis et famihae, ut ab ea poenas li- beri fui potifi^imum petere debuerint. Et in cjeteris quidem confti- •tutionibus ad hunc modum judicationes reperiuntur : in conjec- turali autem conftitutione, quia ratio non eil: (fad:um enim non conceditur) non poteft ex deducftione rationis nafci judicatio. Quare necefie eft eandcm elTe qua^ftionem, et judicationcm ; ut, fadtum eft; facflum non eft; fadumne fit .? Quot autem in caufa conftitutiones aut earum partes erunt, totidem necefle erit quae- ftiones, rationes, judicationes, firmamenta reperiri. His omni- bus in caufa repertis, tum denique fingulas partes totius cauffc .confideranda3 funt, Nam non ut quidque dicendum primum, ita primum animadvertendum videtur ; ideo quod illa, quae prima dicuntur, fi vehementer veHs congruere et cohxrere cum caufa, ex eis ducas oportet, quas poft dicenda funt. Quare cum judi- catio, et ea, qua; ad judicationem oportet inveniri, argumenta diligcnter erunt artificio rcperta, cura et cogitatione pertradlata, •tunc dtnique ordinandai funt cicterit partes orationis.
Ha^ partcs fex efie omnino nobis videntur ; exordium, narra- tio, partitio, confirmatio, reprehenfio, conclufio. Nunc quoniam cxordium })rinccps omnium efTe debet, nos quoque primum in rationem cxordicndi pruLcepta dabimus.
L I B E R P R I M U S. 35
XV. Exordium eft oratio animum auditoris idonee comparans ad reliquam didiionem ; quod eveniet, fi eum benevolum, atten- tum, docilem fecerit. Quare, qui bene exordiri caufam volet, eum neceffe eft genus fuae caufa^ diligenter ante cognofcere. Ge- nera caufarum quinque funt, honeftum, admirabile, humile, an- ceps, obfcurum. Honeftum genus eft, cui flatim fine orationc noftra auditoris favet animus. Admirabile, a quo alienatus eflani- nius eorum, qui audituri funt. Humile, quod ncgligitur ab audi- tore, et non magnopere attendendum videtur. Anceps, in quo autjudicatio dubia efl, aut caufa et honelliatis, et turpitudinis particeps ; ut et benevolentiam pariat, et otFenfionem. Obfcu- rum, in quo aut tardi auditores funt, aut difficilioribus ad cog- nofcendum negotiis cauia implicita eft. Quare, cum tam diverfa fmt genera caufarum, exordiri quoque difpari ratione in unoquo- que genere necefle eft. Igitur exordium in duas partes dividitur« in principium, et infinuationem. Principium ell oratio perfpicue et protinus perficiens auditorem benevolum, aut docilem, aut attentum. Infinuatio eft oratio quadam diflimulatione, et circuir tione obfcure fubiens auditoris animum.
In admirabih genere caufae, fi non omnino infefli auditores erunt, principio benevolentiam comparare Hcebit. Sin erunt ve- hementer abalienati , confugere neceffe erit ad infmuationem. Nam ab iratis fi perfpicue pax et benevolentia petitur, non modo ea non invenitur, fed augetur atque inflammatur odium. In humi- \i autem genere caufae, contemptionis tollendas caufa, neceffe erit attentum efRcere auditorem. Anceps genus caufae, fi dubiam judi- cationem habebit, ab ipfa judicatione exordiendum efl. Sin autem partem turpitudinis et partem honertatis habebit, benevolentiam captare oportebit, ut in genus honeflum caufa tranflata videatur. Cum autem erit honeftum caufcB genus, vel praeteriri principium poterit, et, li commodum fuerit, aut a narratione incipiemus, aut a lege, aut ab aHqua firmilTuna ratione noftra; dictionis: vel fi uti principio placebit, benevolentis partibus utendum eft, ut id, quod eft, augeatur.
XVI. In obfcuro caufae genere, per prinoipium dociles auditores
B 2
36 D E I N V E N T I O N E
cfficere oportebit. Nunc quoniam, quas res exordio conficere oporteat, didtum eft j reliquum eft, ut oftendatur, quibus quae- que res rationibus confici poflit.
Benevolentia quatuor ex locis comparatur ; ab noftra, ab ad- verfariorum, ab judicum perfona, ab ipfa caufa. Ab noftra, fi de noftris fadtis et officiis fine arrogantia dicemus : fi crimina illata, ct aliquas minus honeftas fufpiciones injeftas diluemus : fi, qux incommoda acciderint, aut qux inftent difficultates, profere- mus : fi prece, et obfecratione humili ac fuppUci utemur. Ab ad- verfariorum autem, fi eos aut in odium, aut in invidiam, aut in con- temptionem adducemus. In odium adducentur, fi quid eorum fpurce, fuperbe, crudeliter, mahtiofe fadlum proferetur. In invi- diam, fi vis eorum, potentia, diviti^e, cognatio, pecuniae profe- rentur, atque eorum ufus arrogans et intolerabilis ; ut his rebus magis videantur, quam caufse fu£E, confidere. In contemptionem adducentur, fi eorum inertia, negligentia, ignavia, defidiofum ftudium, et luxuriofum otium proferetur. Ab auditorum perfona benevolentia captabitur, fi res ab his fortiter, fapienter, manfue- te geftae proferentur, ut ne qua aftentatio nimia fignificeturj et fi de his, quam lionefta exiftimatio, quantaque eorum judicii, et audoritatis exped:atio fit, oftendetur. Ab rebus ipfis, fi caufam noftram laudando extollemus, adverfariorum caufam per con- temptionem deprimemus.
Attentos autem faciemus, fi demonftrabimus ea, qua; difturi crimus, magna, nova, incredibiha elfe ; aut ad omnes, aut ad eos qui audiunt, aut ad ahquos illuftres liomines, aut ad deos immor- tales, aut ad fummam reipublica-, pertinere j et fi polHcebimur, nos brevi noftram caufam demonftraturos, atque exponemus ju- •dicationem, aut judicationes, fi plures erunt. Dociles auditores facicmus, fi apertc ct breviter fummam caufa; exponemus, hoc cft, in quo confiftat controverfia. Nam et, cum docilem vehs facerc, fimul attentum facias oportet. Nam is maxime docihs eft, qui attentifiime cft paratus audirc.
XVII. Nunc infinuationes quemadmodum tradlari conveniat, deinceps dicendum videtur. Infinuatione igitur utendum cft, cum
L I B E R P R I M U S. 37
admirabile genus caufas eft, hoc eft, ut ante diximus, cum animus auditoris infeftus ei\. Id autem tribus ex caulis fit maxime : fi aut ineft in ipfa caufa quaedam turpitudo -, aut fi ab iis, qui ante dixe- runt, jam quiddam auditori perfuafum videtur ; aut eo tempore locus dicendi datur, cum jam illi, quos audire oportet, defeffi funt audiendo. Nam ex hac quoque re non minus, quam ex primis duabus, in oratorem nonnunquam animus auditoris offenditur.
Si caufic turpitudo contrahet offenlionem, aut pro eo homi- ne, in quo offenditur, alium hominem, qui diligitur, interponi oportet j aut pro r*e, in qua offenditur, aliam rem, quas probatur ; aut pro re hominem, aut pro homine rem, ut ab eo, quod odit, ad id, quod diligit, auditoris animus traducatur j et diflimulare id te defenfurum, quod exiftimeris defenfurus. Deinde, cum jam mitior faclus erit auditor, ingredi pedetentim in defenfionem, et dicere, ea, quae indignantur adverfarii, tibi quoque indigna vide- ri. Deinde, cum lenieris eum qui audiet, demonftrare, nihil eorum ad te pertinere, et negare te quidquam de adverfariis effe diifturum, neque hoc, neque illud ; ut neque aperte laedas eos qui diliguntur, et tamen id obfcure faciens, quoad poffis, ahenes ab eis auditorum voluntatem ; et ahquorum judicium fimili de, re, aut audtoritatem proferre imitatione dignam. Deinde aut ean- dem, aut confimilem, aut majorem, aut minorem agi rem in prajfentia demonftrare.
Sin oratio adverfariorum fidem videbitur auditoribus feciffe, (id quod ei, qui intelligit quibus rebus fides fiat, facile erit cog- nitu) oportet aut de eo, quod adverfarii fibi firmiffimum puta- rint, et maxime ii, qui audierint, probarint, primum te dicfturum polHceri ; aut ab adverfarii didto exordiri, et ab eo potiffimum, quod ille nuperrime dixerit ; aut dubitatione uti, quid primum di- cas, aut cui potiffimum loco refpondcas, cum admiratione. Nam auditor, cum eum, quem adverfarii perturbatum putant ora- tione, videt animo fortiffimo contra dicere paratum, plerumque fe potius temere affenfiffe, quam iUum fine caufa confidere, arbitratur. Sin auditoris ftudium defatigatio abaHenavit a cauia;,
38 DE INVENTIONE
te brevius, quam paratus fueris, efTe didlurum, commodum eft polliceri j non imitaturum adverfarium. Sin res dabit, non inu- tile eft ab aliqua re nova aut ridicula incipere ; aut ex tempore qus nata fit, quod genus, ftrepitu, acclamatione j aut jam para- ta, qu3E vel apologum, vel fabulam, vel aliquam contineat irri- fionem : aut, fi rei dignitas adimet jocandi facultatem, aliquid trifle, novum, horribile, ftatim non incommodum eft injicere. Nam ut cibi fatietas et faftidium aut fubamara aliqua re releva- tur, aut dulci mitigatur, iic animus defeftus audiendo aut admi- ratione integratur, aut rifu renovatur.
XVIII. Ac feparatim quidem, quiE de principio et inlinuatione dicenda videbantur, ha;c fere funt. Nunc quiddam breviter et communiter de utroque prascipiendum videtur. Exordium {en- tentiarum et gravitatis phirimum debet habere, et omnino om- nia, qua; pertinent ad dignitatem, continere in fe, propterea quod id optime faciendum eft, quod oratorem auditori maxime commendat ; fplendoris, et feftivitatis, et concinnitudinis mini- mum, propterea quod ex his fufpicio qusdam apparationis atque artificiofaE diligentia; nafcitur, qua; maxime orationi fidem, oratori adimit aucftoritatem.
Vitia vero haec funt certifTmia exordiorum, quas fummopere vitare oportebit, vulgare, commune, commutabile, longum , feparatum, tranflatum, contra prxcepta. Vulgare eft, quod in plures caufas poteft accommodari, ut convenire videatur. Com- mune eft, quod nihilominus in hanc, quam in contrariam par- tem caufa poteft convenire. Commutabile, quod ab adverfario poteft, leviter mutatum, ex contraria parte dici. Longum eft, quod pluribus verbis aut fententiis, ukra quam fatis eft, produ- citur. Separatum, quod non ex ipfa caufa duftum eft, nec ficut ahquod membrum, annexum orationi. Tranflatum efl, quod ahud conficlt, quam caufj? genus poflulat ; ut fi quis docilem faciat auditorem, cum benevolentiam caufa defideret ; aut fi prin- cipio utatur, cum infniuationem res poftulat. Contra prxcepta cft, quod nihil corum efHcit, quorum caufa dc exordiis pra;cepta
L I B E R P R I M U S. 39
traduntur ; hoc eft, quod eum, qui audit, neque benevolum, neque attentum, neque docilem efficit ; aut, quo profedo nihil pejus eft, ut contra lit, facit. Ac de exordio quidem latis did;um eft.
XIX, Narratio eft rerum geftarum, aut ut geftarum, expolitio. Narrationum tria funt genera. Unum genus eft, in quo ipfa caufa, et omnis ratio controverfiEe continetur. Alterum, in quo digrelTio aliqua extra caufam, aut criminationis, aut fimilitudi- nis, aut deledlationis non alienae ab eo negotio, quo de agitur, aut amplificationis" caufa, interponitur. Tertium genus eft re- motum a civiUbus caufis, quod deledlationis caufa, non inutili cum exercitatione, dicitur, et fcribitur. Ejus partes funt dua", quarum alteia in negotiis, altera in perfonis, maxime verfatur. Ea, quse in negotiorum expofitione pofita eft, tres habet partes, fabulam, hiftoriam, argumentum. Fabula eft, in qua nec ver£e, nec verifimiles res continentur. Cujufmodi eft ;
Angiies ingentes alites jiinBi J7tgo. Hiftoria eft gefta res ab aetatis noftra; memoria remota. Quod genus, Appius indixit Carthaginenfibus bellum. Argumentuin cft fifta res, quae tamen fieri potuit. Hujufmodi apudTerentium;
Nam is pojlqiiam excefjit ex ephebis, Sojia. Illa autem narratio, quae verfatur in perfonis, ejufmodi eft, ut in ea fimul cum rebus ipfis perfonarum fermones, et animi perfpici pofiint, hoc modo ;
Venit ad me fape, clamitans, ^id agis, Micio ?
Cur perdis adolefcentem nobis f cur amat ?
Cur potat ? cur tu his rebus fumptum fiiggeris 'f
Vejlitu nimio indulges : nimium ineptus es.
Nimium ipfe durus ejl, prceter aquum et bonum. Hoc in genere narrationis multa inefle debet feftivitas, confcda ex rerum varietate, animorum difiimihtudine, gravitate, lenitate, fpe, metu, fufpicione, defiderio, diflimulatione, errore, mifericor- dia, fortunae commutatione, infperato incommodo, fubita hutitia, jucundo exitu rerum. Verum ha:c ex iis, qua: poftea de elocutione
40 DE INVENTIONE
praeciplentur, ornamenta fumuntur. Nunc de narratione ea, qua: caufe continet expofitionem, dicendum videtur.
XX. Oportet igitur eam tres habere res, ut brevis, ut aperta, ut probabilis fit. Brevis erit, fi, unde neceffe eft, inde initium fumetur, et non ab ultimo repetetur, et fi, cujus rei fatis erit fum- niam dixilTe, ejus partes non dicentur ; (nam fsepe fatis eft, quod faftum fit, dicere, non ut enarres quemadmodum fit fadlum) et fi non longius, quam quod fcitu opus elt, in narrando proce- detur ; et fi nullam in rem aliam tranlibitur ; et fi ita dicetur, ut nonnunquam ex eo quod diftum fit, id, quod di<ftum non fit, intelligatur ; et fi non modo id, quod obeft, verum etiam id, quod nec obelt nec adjuvat, pra^teribitur ; et fi femel unum quodque dicetur ; et fi non ab eo, in quo proxime delitum erit, deinceps incipietur. Ac multos imitatio decipit brevitatis, ut, cum fe breves putent eife, longiflimi fmt ; cum dent operam, ut res multas breviter dicant, non ut omnino paucas res dicant, et non plures quam necelTe fit. Nam plerifque breviter dicere vi- detur, qui ita dicit ; Accelii ad sdes, puerum evocavi : refpon- dit : quiefivi dominum ; domi negavit effc. Hic, tametfi tot res brevius non potuit dicere, tamen, quia fatis fuit dixifle, Domi negavit elle, fit rerum multitudine longus. Quare hoc quoque in genere vitanda eft brevitatis imitatio, et non minus rerum non neceflariarum, quam verborum multitudine fuperfedendum eft.
Aperta autcm narratio poterit efle, fi, ut quidquid primum ge- ftum erit, ita primum exponetur, et rerum ac temporum ordo fer- vabitur, ut ita narrentur, ut geftae res erunt, aut ut potuifl!e geri videbuntur. Hic erit confiderandum, ne quid perturbate, ne quid contorte dicatur, ne quam in aham rem tranfeatur, ne ab ultimo repetatur, ne ad extremum prodeatur, ne quid, quod ad rem per- tineat, prsetereatur : et omnino, qux pntcepta de brevitate funt, hoc quoque in genere funt confervanda. Nam faepe res parum eft inteliedla longitudine magis quam obfcuritate narrationis. Ac verbis quoque dilucidis utendum eft j quo de gcnere dicendum eft in praceptis elocutionis.
LIBER PRIMUS. 41
XXI. Probabilis erit narratio, fi in ea videbuntur inelTe ea quas folentapparereinveritate; fi perfonarumdignitates fer^^abunturj fi caufcB fadlorum exftabunt; fi fuiffe facultates faciundi videbuntur; fi tempus idoneum; fi fpatii fatis ; fi locus opportunus ad eandem rem, qua de re narrabitur, fuiffe oflendetur; fi res et ad eorum, qui agunt, naturam, et ad vulgi rumorem, et ad eorum, qui audiunt, opinionem accommodabitur. Ac veri quidem fmiilis ex his rationibus effe poterit.
Illud autem praeterea confiderare oportebit, ne, aut cum obfit narratio, aut cum nihil proht, tunc interponatur ; aut non loco, aut non, quemadmodum caufa poftulat, narretur. Obeft tum, cum ipfius rei geflse expofitio magnam excipit offenfionem, quam argumentando et caufam agendo leniri oportebit. Quod cum acciderit, membratim oportebit partes rei gefl^ difpergere in cau- fam, et ad unamquamque confeflim rationem accommodare, ut vulneri praeflo medicamentum fit, et odium ftatim defenfio mitiget. Nihil prodefl narratio tunc, cum, ab adverfariis re ex- pofita, noflra nihil intereft iterum, aut alio modo, narrare : aut cum ab iis, qui audiunt, ita tenetur negotium, ut noftra nihil interfit eos alio pacfto docere. Quod cum acciderit, omnino narratione fuperfedendum efl. Non loco dicitur, cum non in ea parte ora- tionis coUocatur, in qua res pofl;ulat : quo de genere agemus tum, cum de difpofitione dicemus ; nam hoc ad difpofitionem pertinet. Non, quemadmodum caufa poftulat, narratur, cum aut id, quod adverfario prodeft, dilucide et ornate exponitur, aut id, quod feipfum adjuvat, obfcure dicitur et negligenter. Quare, ut hoc vitium vitetur, omnia torquenda funt ad commodum fuas caufas; contraria, qu^ praeteriri poterunt, prsetereundo ; quae il- Hus erunt, leviter attingendo ; fua diHgenter et enodate narran- do. Ac de narratione quidem fatis didtum videtur. Deinceps ad partitionem tranfeamus.
XXII, Redte habita in caufa partitio iUuf^rem et perfpicuam totam efScit orationem. Partes ejus dux funt, quarum utraque magnopere ad aperiendam caufam et conftituendam pertinet con-
ToM. L C -
42 DE INVENTIONE
troverfiam. Unaparseft, quae, quid cum adverfariis conveniat, et quid in controverfia relinquatur, oftendit ; ex qua certum quid- dam defignatur auditori, in quo animum debeat habere occupa- tum. Altera eft, in qua rerum earum, de quibus erimus didluri, . breviter expolitio ponitur diftributa ; ex qua conficitur, ut certas animo res teneat auditor, quibus diftis intelligat fore peroratum.
Nunc, utroque genere partitionis quemadmodum conveniat uti, breviter dicendum videtur. Quas partitio, quid conveniat aut quid non conveniat, oftendit, haec debet illud, quod convenit, inclinare ad fuas caufje commodum, hoc modo ^ Interfedlam ma- trem effe a filio convenit mihi cum adverfariis. Item contra; Interfeftum effe a Clytacmneftra Agamemnonem convenit. Nam hic uterque et id pofuit quod conveniebat, et tamen fuas caufae commodo confuluit. Deinde, quid controverliae fit, ponendum eft in judicationis expofitione ; quiE quemadmodum inveniretur, ante didlum eft.
Qus autem partitio rerum diftributam continet expofitionem, hasc habere debet brevitatem, abfolutionem, paucitatem. Bre- vitas eft, cum, nifi neceffarium, nuUum affumitur verbum. Haec in hoc genere idcirco utilis eft, quod rebus ipfis et partibus cau- {■3E, non verbis neque extraneis ornamentis, animus auditoris tenen- dus eft. Abfolutio eft, per quam omnia, quae incidunt in caufam, genera, de quibus dicendum eft, ampleftimur. In qua partitione vidcndum eft, ne aut aliquod genus utile reHnquatur, aut fero ex- tra partitionem, id quod vitiofifTimum ac turpifTimum eft, infera- tur. Paucitas in partitione fervatur, fi genera ipfa rerum ponun- tur, neque permifte cum partibus imnlicantur. Nam genus eft, quod plures partes ampledlitur, ut animal. Pars eft, qux fubeft generi, ut equus. Sed fspe eadem res alii genus, alii pars, eft. Nam homo animalis pars eft; Thebani aut Trojani, genus.
XXIII. HiEC ideo diligentius inducitur pra^fcriptio, ut, aperte intelledta generali partitione, paucitas generum in partitione fervari poffit. Nam qui ita partitur, Oflendam, propter cupiditatem et audaciam et avaritiam adverfariorum, omnia incommoda ad rcmpublicam pervenifTe, is non intellexit in partitione, expofito
L I B E R P R I M U S. ^^
genere, partem fe generis admifcuilTe. Nam genus eft omnium nimirum libidinum cupiditas; ejus autem generis fme dubio pars eft avaritia, Hoc igitur vitandum eft, ne, cujus genus pofueris, ejus fecum aliquam, ficuti diverfam ac diflimilem partem, ponas in eadem partitione. Quod fi quod in genus plures incident par- tes, id, cum in prima partitione caufx erit fimpliciter expofitum, diftribuetur eo tempore commodilTime, cum ad ipfum ventum erit explicandum in caufce didione pofl partitionem. Atque illud quoque pertinet ad paucitatem, ne aut plura quam fatis eft de- monftraturos nos dicamus, hoc modo; Oftendam adverfarios, quod arguimus, et potuifle facere, et voluilTe, et fecilfe : nam feciffe, oftendere fatis eft. Aut, cum in caufa partitio nulla fit, et cum fimplex quiddam agatur, tamen utamur diftributione : id- que perraro poteft accidere. Ac funt alia quoque prscepta parti- tionum, quae ad hunc ufum oratorium non tantopere pertinent, qua; verfantur in Philofophia, ex quibus hiEC ipfa tranftulimus, quiE convenire videbantur -, quorum nihil in casteris artibus inve- niebamus.
Atque his de partitione praeceptis, in omni didlione memi- nifTe oportebit, ut et prima qusque pars, ut expofita eft in par- titione, fic ordine tranfigatur ; et, omnibus explicatis, perora- tum fit, ut ne quid pofterius praeter conclufionem inferatur. Hoc modo partitur apud Terentium breviter et commode fenex in Andria, qus cognofcere libertum veht ;
Eo paSlo et nati vitam et conjilium metim
Cognofces, et quid facere in hac re te velim. Itaque, quemadmodum in partitione propofuit, ita narrat, primum, nati vitam ;
Nani is pojiquam excefjit ex ephebis, Sofia,
Liberius vivendi fuit potejias. Deinde, fuum confilium ; Et nunc id operam do. Deinde, quid Sofiam veht facere, id, quod poftremum pofuit in partitione, poftremum dicit j
Nunc tuum eji officium.
C 2 •
44 DE INVENTIONE
Quemadmodum igitur hic et ad primam quamque partem pri- mum accelTit, et, omnibus abfolutis, iinem dicendi fecit, iic no- bis placet et ad fingulas partes accedere, et, omnibus abfolutis» perorare. Nunc de confirmatione deinceps, ita ut ordo ipfe poftulat, pra;cipiendum videtur.
XXIV. Confirmatio efl:, per quam argumentando noftrse caufiB fidem et auftoritatem et firmamentum adjungit oratio. Hujus partis certa funt prascepta, qurE in fingula caufarum genera divi- dentur. Verumtamen non incommodum videtur quandam fil- vam atque materiam univerfam, ante permiftam et confufam, exponere omnium argumentationum; poft autem tradere quem- admodum unumquodque genus caufiE, omnibus hinc argumen- tandi rationibus tradis, confirmari oporteat. Omnes res argu- mentando confirmantur, aut ex eo quod perfonis, aut ex eo quod negotiis, efl attributum. Ac perfonis has res attributas putamus, nomen, naturam, vidlum, fortunam, habitum, affedlionem, ftu- dia, confilia, fa^fta, cafus, orationes. Nomen eft, quod unicui- que perfonae datur, quo fuo quaeque proprio et certo vocabulo appellatur. Naturam ipfam definire difticile eft: partes autem ejus enumerare eas, quarum indigemus ad hanc prsceptionem, fa- cilius eft. Hae autem partim divino, partim mortah in genere, verfantur. Mortalium autem pars in hominum, pars in beftiarum genere, numeratur. Atque hominum genus et in fexu confidera- tur, virile, an muliebre fit ; et in natione, patria, cognatione, aetate. Natione, Graius an Barbarus ; patria, Athenienfis an Lacedaemonius ; cognatione, quibus majoribus, quibus confan- guineis j a;tate, puer an adolefcens, natu grandior an fenex.
Prx'tcrea commoda et incommoda confiderantur ab natura data animo, aut corpori, hoc modo ; Valens an imbecillus ; longus an brevis -, formofus an deformis ; velox an tardus fit ; acutus an hebetior ; memor an obhviofus ; comis, offi- ciofus, pudens, patiens, an contra. Et omnino, quas a natura data animo et corpori confiderabuntur, in natura confideranda funt : nam qua- induflria comparantur ad habitum pertinent ; de quo pofterius dicendum eit.
L I B E R P R I M U S. 45
XXV. In vidlu confiderare oportet, apud quem, et quo more, et cujus arbitratu, iit educatus ; quos habuerit artium liberalium magiftros, quos vivendi praeceptores, quibus amicis utatur, quo in negotio, quseftu, artificio fit occupatus j quo modo rem fa- miliarem adminiftret, qua confuetudine domeftica fit. In fortuna quaeritur, fervus fit, an liber ; pecuniofus an tenuis ; privatus an cum poteftate; fi cum poteftate, jure an injuria; felix, clarus, an contra ; quales liberos habeat. Ac fi de non vivo quceretur, etiam quali morte fit affedhis, erit confiderandum.
Habitum autem appellamus, animi aut corporis conftantem et abfolutam aliqua in re perfedlionem ; ut virtutis, aut artis perceptionem alicujus, aut quamvis fcientiam. Et item corporis aHquam commoditatem non natura datam, fed ftudio et induftria partam. Affeftio eft animi aut corporis ex tempore, aHqua de caufa, commutatio, ut IjEtitia, cupiditas, metus, moleftia, morbus, debilitas, et aha quae genere in eodem reperiuntur. Studium autem eft animi afiidua et vehemens ad aliquam rem applicata magna cum voluntate occupatio, ut philofophis, poetices, geometria;, literarum. Confilium eft aliquid faciendi, aut non faciendi, vere excogitata ratio. Fadla autem et cafus et orationes tribus ex temporibus confiderabuntur ; quid fecerit, aut quid ipfi acciderit, aut quid dixerit : aut quid faciat, quid ipfi accidat, quid dicat : aut quid faClurus fit, quid ipfi cafurum fit, qua fit ufurus oratione. Ac perfonis quidem hiec videntur. effe attributa.
XXVI. Negotiis autem quas funt attributa partim funt conti- nentia cum ipfo negotio, partim in geftione negotii confiderantur, partim adjundla negotio funt, partim geftum negotium confe- quuntur. Continentia cum ipfo negotio funt ea, quae femper affixa effe videntur ad rem, neque ab ea poffunt feparari. Ex his prima eft brevis complexio totius negotii, qux fummam continet fadti, hoc modo; Parentis occifio, patriEe proditio. Deinde caufa ejus fummas, per quam, et quamobrem, et cujus rei caufafadtum fit, qua;ritur. Deinde ante rem geftam quce fada funt, conti- nenter ufque ad ipfum negotium. Deindcin ipfo gerendo negotio
46 DE INVENTIONE
quid a<flum fit. Delnde quid poflea faftum fit.
In geftione autem negotii, qui locus fecundus erat de iis quaa negotiis attributa funt, quaeretur locus, tempus, modus, occa- fio, facultas. Locus confideratur, in quo res gefta lit, ex oppor- tunitate quam videatur habuiiTe ad negotium adminiftrandum. Ea autem opportunitas quasritur ex magnitudine, intervallo, ion- ginquitate, propinquitate, folitudine, ceiebritate, natura ipfius lo- ci et vicinitate totius regionis. Ex his etiam attributionibus ; facer an profanus ; publicus an privatus i alienus, an ipfius, de quo agitur, locus fit, an fuerit.
Tempus autem eft, id quo nunc utimur, (nam ipfum quidem generaliter definire ditiicile efl) pars qua;dam a;ternitatis cum ali- cujus annui, menftrui, diurni, nodurnive fpatii certa fignificatio- ne. In hoc, et qua; prasterierunt, confiderantur, et eorum ipfo- rum qujE propter vetuftatem oblbleverunt, ut incredibilia videan- tur, et jam in fabularum numerum reponantur j et qus jam diu gefta, et a memoria noftra remota tamen faciant fidem vere tradita efte, quod eorum monumenta certa in literis exftent ; et qu£ nuper gefta fmt, quae fcire plerique poflint ; et item quae inftent in prsfentia, et quae maxime fiant, et quas confequan- tur. In quibus poteft confiderari, quid ocius et quid ferius futurum fit. Et item communiter in tempore perfpiciendo longinquitas ejus eft confideranda. Nam faspe oportet commetiri cum tempore negotium, et videre, potueritne aut magnitudo negotii aut mul- titudo rerum in eo tranfigi tempore. Confideratur autem tempus et anni, et menfis, et diei, et nodtis, et vigilia^, et horje, et in aliqua parte aHcujus horum.
XXVII. Occafio autem eft pars temporis habens in fe alicujus rci idoncam faciendi, aut non faciendi, opportunitatem. Quare cum tcmpore hoc differt : nam genere quidem utrumque idem eftc intelligituri verum in tempore fpatium quodammodo decla- ratur, quod in annis, aut in annc, aut in aliqua anni parte fpedtatur : in occafione, ad fpatium temporis faciendi quadam opportunitas intelligitur adjundta. Quare cum genere idem fit, fit aliud, quod parte quadam et fpecie, ut diximus, differat, Ha;c
L I B E R P R I M U S. 47
diftribuitur in tria genera, publicum, commune, fmgulare. Publi- cum eft quod civitas univerfa aliqua de caufa frequentat, ut ludi, dies fefl:us, bellum. Commune, quod accidit omnibus eodem fere tempore, ut meflis, vindemia, calor, frigus. Singulare autem eft, quod aliqua de caufa privatim folet alicui accidere, ut nup- tias, facrificium, funus, convivium, fomnus.
Modus autem eft, in quo, quemadmodum et quo animo faftum fit, quseritur. Ejus partes funt prudentia et imprudentia. Prudentiae autem ratio quseritur ex iis, quas clam, palam, vi, perfuafione fecerit. Imprudentia autem in purgationem confer- tur, cujus partes funt infcientia, cafus, neceffitas ; et in affeftio- nem animi, hoc eft, moleftiam, iracundiam, amorem, et csetera, quae in fimili genere verfantur.
Facultates funt, aut quibus facilius fit, aut fine quibus aliquid confici non poteft.
XXVIII. Adjuntftum autem negotio id intelligitur, quod majus, et quod minus, et quod fimile erit ei negotio quo de agitur, et quod aeque magnum, et quod contrarium, et quod difparatum, et genus, et pars, et eventus.
Majus, et minus, et aeque magnum, ex vi et ex numero et ex figura negotii, ficut ex ftatura corporis, confideratur. Simile autem ex fpecie comparabili 3 comparabile autem ex conferenda atque affimulanda natura judicatur. Contrarium eft, quod pofitum in genere diverfo ab eodem, cui contrarium efle dicitur, plurimum diftat, ut frigus calori, vita? mors. Difpara- tum autem eft id quod ab aliqua re per oppofitionem negationis feparatur, hoc modoj fapere, et non fapere. Genus eft quod par- tes aliquas ampleftitur, ut cupiditas. Pars eft quse fubell; ge- neri, ut amor, avaritia. Eventus eft alicujus exitus negotii, in quo quffri folet, quid ex quaque re evenerit, eveniat, eventu- rumque fit. Quare hoc in genere, ut commodius quid eventu- rum fit ante animo coUigi poffit, quid quaque ex re foleat eve- nire, confiderandum eft, hoc modo ; Ex arrogantia odium, ex infolentia arrogantia.
48 DEINVENTIONE
Quarta autem pars eft ex iis, quas negotiis dicebamus efle at- tributas, conlecutio. In hac eae res quasruntur, quae geftum ne- gotium confequuntur. Primum, quod facflum eft, quo id nomine appellari conveniat. Deinde, ejus fafti qui fmt principes et in- ventores ; qui denique audloritatis ejus et inventionis compro- batores atque aemuli. Deinde, ecquae ea de re aut ejus rei fit lex, confuetudo, acftio, judicium, fcientia, artificium. Deinde, natura ejus evenire vulgo foleat, an infolenter ac raro. Poftea, homines id fua audloritate comprobare, an offendi in his, confueverint; et caetera, quse fadlum aliquod fimiliter confellim, aut ex intervallo, folent confequi. Deinde poflremo attendendum eft, num quaj res cx iis rebus, quse funt pofits in partibus honeftatis aut utilitatis, confequantur ; de quibus in deliberativo genere caufae diftindtius erit dicendum. Ac negotiis quidem fere res eas, quas comme- moravimus, funt attributcC.
XXIX. Omnis autem argumentatio, quae ex iis locis, quos commemoravimus, fumetur, aut probabilis aut neceffaria debebit effe. Etenim, ut breviter defcribamus, argumentatio videtur effe inventum aliquo ex genere, rem aliquam aut probabiliter oftendens, aut neceflarie demonftrans. Neceffarie demonftrantur ea, quas aliter ac dicuntur, nec fieri, nec probari poffunt, hoc modo ; Si peperit, cum viro concubuit. Hoc genus argumen- tandi,quod in neceffaria demonftratione verfatur, maxime traftatur in dicendo, aut per complexionem, aut per enumerationem, aut per fimplicem conclufionem.
Complexio eft in qua, utrum concefferis, reprehendetur, ad hunc modum ; Si improbus eft, cur uteris .'' fi probus, cur accu- fas ? Enumeratio eft in qua, pluribus rebus expolitis et cacteris infirmatis, una reliqua ncceffario confirmatur, hoc pacfto ; Ne- ceffe eft aut inimicitiarum caufa ab hoc effe occifum, aut metu, aut fpe, aut alicujus amici gratia; aut fi horum nihil eft, ab hoc non effe occifum : nam fine caufa malcficium fufceptum effe non poteft. Sed neque inimicitiae fuerunt, nec metus ullus, nec fpes cx morte illius alicujus commodi, neque ad amicum hujus ali- qucm mors illius pertinebat. Relinquitur igitur, ut ab hoc non
L I B E R P R I M U S. 49
fit occifus. Simplex autem conclufio ex neceflaria confecutione conficitur, hoc modo ; Si vos me iftud eo tempore fecilTe dicitis, ego autem eo ipfo tempore trans mare fui, relinquitur, ut id, quod dicitis, noa modo non fecerim, fed ne potuerim quidem facere. Atque hoc diligenter vidcre oportebit, ne quo pafto ge- nus hoc refelli poflit, et ne confirmatio modum in fe argumen- tationis folum habeat et quandam fimilitudinem neceflaricE con- clufionis, verum ipfa argumentatio ex neceflaria ratione confiltat.
Probabile autem eft id quod fere fieri folet, aut quod in opi- nione pofitum eft, aut quod habet in fe ad hsec quandam fimilitu- dinem, five id falfum eft, five verum. In eo genere, quod fere folet fieri, probabile hujufmodi eftj Si mater eft, diUgit filium : fi avarus eft, neghgit iusjurandum. In eo autem, quod in opinio- ne pofitum eft, hujufmodi funt probabiha ; Impiis apud inferos pcenas efle prasparatas ; Eos, qui philofophia; dent operam, non arbitrari deos efle.
XXX. SimiHtudo autem in contrariis, et paribus, et in iis rebus, qus fub eandem cadunt rationem, maxime fpedlatur. In contrariis, hoc modo; Nam fi iis, qui imprudentes lajferunt, ignofci convenit, iis, qui necefi"ario profuerunt, habere gratiam non oportet. Ex pari, fic ; Nam ut locus fine portu navibus non poteft efle tutus, fic animus fine fide ftabihs amicis non poteft efl^e. In iis rebus, <]nx fub eandem rationem cadunt, hoc modo probabile confide- ratur; Nam fi Rhodiis turpe noneft portorium locare, ne Herma- creonti quidcm turpe eft conducere. Hsec tum vera funt, hoc pa- (fto; Quoniam cicatrix eft, fuit vulnus; tum verifimilia, hoc mo- do; Si multa erat in calceis pulvis, ex itinere eum venire opor- tebat. Omne autem (ut certas quafdam in partes diftribuamus) probabile, quod fumitur ad argumentationem, aut fignum eft, aut credibile, aut judicatum, aut comparabile.
Signum eft quod fub fenfum aHquem cadit et quiddam figni- ficat, quod ex ipfo profeftum videtur, quod aut ante fuerit, aut in ipfo negotio, aut poft fit confecutum, et tamen indiget tefti- monii et gravioris confirmationis ; ut cruor, fuga, pallor, pul- vis, et quai his funt fimilia. Credibile, eft quod fine ullo tefte
T o M. I. G
50 D E I N V E N T I O N E
auditoris opinione firmatur, hoc modo ; Nemo eft qui non li- beros fuos incolumes et beatos elTe cupiat. Judicatum eft res- affenfione, aut audoritate, aut judicio alicujus aut aliquorum, comprobata. Id tribus in generibus fpedtatur, religiofo, com- muni, approbato. Religiofum eft quod jurati legibus judica- runt. Commune cft quod omnes vulgo probarunt et fecuti funt, hujufmodi; ut majoribus natu aifurgatur j ut fupplicum mifereatur. Approbatum eft quod homines, cum dubium elTet quale haberi oporteret, fua conflituerunt audloritate : velut Grac- chi patris fadtum, quem populus Romanus ob id, quod infciente collega in Cenfura nihil gefTit, poft Cenfuram Confulem fecit.
Comparabile autem eft quod in rebus diverfis fimilem ali- quam rationem continet. Ejus partes funt tres, imago, collatio, exemplum. Imago eft oratio demonftrans corporum, aut natura- rum fimilitudinem. Collatio eft oratio rem cum re ex limilitu- dine conferens. Exemplum eft quod rem auifioritate, aut cafa alicujus hominis, aut negotii confirmat, aut infirmat. Horum exempla et defcriptiones in praeceptis elocutionis cognofcentur.
Ac fons quidem confirmationis, ut facultas tulit, apertus eft, nec minus dihicide, quam rci natura ferebat, demonftratus eft. Quemadmodum autem qusque conftitutio et pars confhitutio- nis, et omnis controverfia, five in ratione five in fcripto verfe- tur, traftari debeat, et qua; in quafque argumentationcs conve- niant, fingillatim in fecundo hbro de unoquoque gencre dice- mus. In pra"fentia tantummodo numeros et modos et partes argumentandi confufe et permixte difperfimus. Poft defcripte et eledte in genus quodque caulle, quid cuique conveniat, ex liac copia digeremus.
Atque inveniri quidem omnis ex his locis argumcntatio pote- rit ; inventam exornari et ccrtas in partes diftingui, et fuavifii- mum eft et fumme ncccfiarium, et ab artis fcriptoribus maxime negleftum. Quare et de ea pr;i;ccptione nobis in hoc loco dicen- dum eft, ut ad inventionem argumenti abfolutio quoque argu- mentandi adjungeretur. Et magna cum cura et dihgcntia lo- cus hic omnis confiderandus eft, quod non fohim rci magna
L I B E R P R I M U S. 51
utilitas eft, fed pra?cipiendi quoque fumma difficultas.
XXXI. Omnis igitur argumentatio aut per induftionem trac- tanda eft, aut per ratiocinationem. Induftio eft oratio quae rebus non dubiis captat airenfionem ejus quicum inftituta efl ; quibus affenfionibus facit, ut illi dubiaqutedam res, propter fimilitudinem earum rerum quibus afi*enfit, probetur : velut, apud Socraticum Y^fchinem, demonflrat Socrates cum Xenophontis uxore et cum ipfo Xenophonte Afpafiam locutam. Dic mihi, qua?fo, Xenophontis uxor, fi vicina tua melius habeat aurum, quam tu habes, utrum illius, an tuum, malis ? IUius, inquit. Quod fi veftem et csterum ornatum muHebrem pretii majoris habeat, quam tu habes, tuumne, an ilHus, mahs ? IlUus vero, refpondit. Age, inquit, li virum illa meHorem habeat, quam tu habes, utrumne tuum, an iUius, mahs ? Hic muHer erubuit.
Afpafia autem cum ipfo Xenophonte fermonem inftituit. Quas- fo, inquit, Xenophon, fi vicinus tuus mehorem equum habeat, quam tuus eft, tuumne equum maHs, an iHius ? lUius, Lnquit. Quod fi fundum meUorem habeat, quam tu habes, utrum tan- dem fundum habere maUs ? lUum, inquit, meUorein fciUcet. Quod fi uxorem mehorem habeat, quam tu habes, utrum iUius maHs ? Atque hic Xenophon quoque ipfe tacuit. Poft Afpafia : Quoniam uterque veftrum, inquit, id mihi folum non refpondit, quod ego folum audire volueram, egomet dicam quid uterque cogitet. Nam et tu, muHer, optimum virum mavis habere; et tu, Xenophon, uxorem habere ledlifiimam maxime vis. Quare, nifi hoc perfeceritis, ut neque vir meUor, neque foemina ledior in terris fit, profe(3:o id femper, quod optimum putabitis efie, mul- to maxime requiretis, ut et tu maritus fis quam optim;c muHeris, et hjBC quam optimo viro nupta fit.
Hic cum rebus non dubiis eflet aflenfum, faftum eft propter fimUitudinem, ut etiam iUud, quod dubium videbatur, fi quis feparatim qua^reret, id pro certo, propter rationem rogandi, con- cederetur. Hoc modo fermonis plurimum Socrates ufus eft, pro- pterea quod nihil ipfc afferre ad perfuadendum volebat, fed tx eo, quod fibi ille dederat quicum difputabat, aliquid conlicere
G 2
52 D E I N V E N T I O N E
malebat, quod ille ex eo, quod jam conceiTiflet, neceflario ap- probare deberet.
XXXII. Hoc in genere prarcipiendum nobis videtur, primum, ut illud quod inducemus per fimilitudinem ejuirnodi fit, ut lit neceffe concedi. Nam ex quo poftulabimus nobis illud, quod dubium fit, concedi, dubium elTe id iplum, quod inducimus, non oportebit. Deinde illud, cujus confirmandi caula fiet induftio, videndum efl, ut finiile iis rebus fit, quas res quafi non dubias ante induxerimus. Nam ante aliquid nobis concellum efTe nihil proderit, fi ei diiTimile erit id, cujus caufa illud concedi primum voluerimus. Deinde non intelligatur, quo fpedtent illae primae in- dudliones, et ad quem fint exitum perventurs. Nam qui videt, fi ei rei qus primo rogetur redle aflenferit, illam quoque rem quae fibi difpliceat efTe necefTario concedendam, plerumque aut non ref- pondendo, aut male refpondendo, longius procedere rogatio- nem non finit. Quare ratione rogationis imprudens ab eo quod conceiiit, ad id, quod non vult concedere, deducendus efl.
Extremum autem aut taceatur oportet, aut concedatur, aut negetur. Si negabitur, aut oflendenda efl fimilitudo earum re- rum quas ante concefTsB funt, aut alia utendum induftione. Si concedetur, concludenda efl argumentatio. Si tacebitur, aut eli- cienda eit refponlio, aut, quoniam taciturnitas imitatur confefiio- nem, pro eo, ac ii concefTum fit, concludere oportebit argu- mentationem. Itafithocgenus argumentandi tripartitum. Prima pars ex fimilitudine conftat una, pluribufve. Altera ex eo quod concedi volumus, cujus caufa fimilitudines adhibitSE funt. Tertia ex conclufione, quje aut confirmat conceirionem, aut, quid ex ea coniiciatur, oftendit.
XXXIII. Sed quia non fatis videbitur alicui dilucide demonflra- tum, nifi quod ex civili caufarumgenereexemplum fubjecerimus, videtur hujufmodi quoque utendum exemplo; non quo praceptio dif^erat, aut ahter hoc in fermone atque in dicendo fit utendum, fed ut eorum voluntati fatisfiat, qui, quod aUquo in loco vidcrint, aho in loco, nifi demonflratum eit, nequeunt cognofcere. Ergo in hac caufa quae apud Graecos eil pervagata, quod Epaminondas
LIBER PRIMUS. 53
Thebanorum imperator ei, qui fibi ex lege praetor fuccefferat, exercitum non tradidit, et, cum paucos ipfe dies contra legem exercitum tenuillet, Lacedasmonios funditus vicit, poterit ac- cufator argumentatione uti per induftionem, cum fcriptum legis contra fententiam dcfendat, ad hunc modum ; Si, judices, id, quod Epaminondas ait legis fcriptorem feniifle, adfcribat ad le- gem et addat exceptionem hanc, E x T R a qjj a m s i qjj i s
REIPUBLIC^ CAUSA EXERCITUM NON TRADIDE-
R I T, patiemini ? Non, opinor. Quod fi vofmetipli, quod a ve- ftra reHgione et fapientia remotiffimum eft, iftius honoris caufa hanc eandem exceptionem, injulTu popuh, ad legem adfcribi ju- beatis, popuUis Thebanus patieturne id fieri ? Profedlo non patie- tur. Quod eigo adfcribi ad legem nefas efl, id fequi, quafi adfcrip- tum fit, redlum vobis videatur ? Novi veflram intelligentiam, non potefl itavideri, judices. Quod fi hteris corrigi neque ab illo, neque a vobis, fcriptoris voluntas potefl ; videte ne multo indig- nius fit, id re et judicio veftro mutari, quod ne verbo quidem commutari poteft.
Ac de indilftione quidem fatis in prasfentia didlum videtur. Nunc deinceps ratiocinationis vim et naturam confideremus.
XXXIV. Ratiocinatio eft oratio ex ipfa re probabile ahquid eliciens, quod expofitum et per fe cognitum fua fe vi et ratione confirmet. Hoc de genere qui diligentius confiderandum putave- runt, cum idem ufu dicendi fequerentur, pauhun in praecipiendi ratione diffenferunt. Nam partim quinque ejus partes efle dixerunt^ partim non plus quam in tres partes poffe diilribui putaverunt. Eo- rum. controverfiam non incommodum videtur cum utrorumque ratione exponere. Nam et brevis eft, et non ejufmodi, ut alteri prorfus nihil dicere putentur, et locus hic nobis in dicendo mi- nime negligendus videtur.
Qui putant in quinque diftribui partes oportere, aiunt primum convenire exponere fummam argumcntationis, ad hunc modum ; Mehus accurantur quse confilio geruntur, quam quas fine confiKo adminiflrantur. Hanc primam partem numerant. Eam deinceps rationibus variis et quam copiofiflimis verbis approbari putant
54 DE INVENTIONE
oportere, hoc modo ; Domus ea, quae ratione regitur, omnibus inftrudlior eft rebus et apparatior, quam ea, quje temere et nullo confilio adminiHratur. Exxrcitus is, cui pnEpofitus eft fa- piens et callidus imperator, omnibus partibus commodius regi- tur, quam is, qui ftultitia et temeritate alicujus adminiftratur. Eadem navigii ratio ei\ : nam Jiavis optime curfum conficit ea, quse fcientiffimo gubernatore utitur.
Cum propofitio fit hoc pafto approbata, et duae partes tran- fierint ratiocinationis, tertia in parte aiunt, quod oftendere ve- hs, id ex vi propofitionis oportere afiumere, hoc pa(ftoj Nihil au- tem onmium rerum meUus, quam omnis mundus, adminiftratur.
Hujus alTumptionis quarto in loco aham porro inducunt ap- probationem, hoc modo ; Nam et fignorum ortus et obitus defi- nitum quendam ordinem fervant ; et annuae commutationes non modo quadam ex neceflitate femper eodem modo fiunt, verum ad utilitates quoque rerum omnium funt accommodatas ; et diur- ns no(fturna;que viciflitudines nulla in re unquam mutat^ quid- quam nocuerunt. Quce figno funt omnia non mediocri quodam confiho naturam mundi adminiftrari.
Quinto inducunt loco complexionem eam, qua; aut id infert folum quod ex omnibus partibus cogitur, hoc modo ; Confilio igiturmundusadminiftratur; aut, unum in locum cum conduxerit breviter propofitionem et allumptionem, id adjungit, quod ex his conficiatur, ad hunc modum ; Quod fi melius geruntur ea, quje confiHo, quain quae fine confiHo adminiftrantur, nihil autem om- nium rerum melius, quamomnis mundus adminiftratur, confilio igitur mundus adminiftratur. Quinquepartitam igitur hoc pado putant eile argumentationem.
XXXV. Qui autem tripartitam efTc dicunt, ii non ahtcr putant tradtari oportere argumentationem, fed partitionem horum repre- hendunt. Negant enim neque a propofitione, ncque ab afi"umptione approbationes earum feparari oportere ; neque propofitionem abfo- hitam, neque afTumptionem fibi perfcdam videri, quaj approba- tione confirmata non fit. Quare quas illi duas partes numerant, propofitionem et approbationem, fibi unam partem videri, propofi-
LIBER PRIMUS. 55
tionem ; quae fi approbata non fit, propofitio non fit argumen-, tationis. Item, quas ab illis afTumptio et allumptionis approbatio dicitur, eandem fibi alTumptionem folam videri. Ita fit, ut eadem ratione argumentatio tradtata, aliis tripartita, aliis quinquepartita, videatur. Quare evenit, ut res non tam ad ufum dicendi perti- neat, quam ad rationem prEceptionis.
Nobis autem commodior illa partitio videtur effe, quae in quin- que partes diflributa eft, quam omnes ab Ariftotele et Theophra- flo profedti maxime fecuti funt. Nam quemadmodum illud fupe- rius genus argumentandi, quod per inducftionem fumitur, maxi- me Socrates et Socratici traftaverunt ; fic hoc, quod per ratio- cinationem expohtur, fumme eft ab Ariflotele atque a Peripa- teticis et Theophraflo frequentatum ; dcinde a rhetoribus iis, qui elegantiflimi atque artificiofiflimi putati funt. Quare autem nobis illa magis partitio probetur, dicendum videtur, ne temere fecuti putemur; et breviter dicendum, ne in hujulmodi rebus diutius, quam ratio prcecipiendi poflulat, commoremur.
XXXVI. Si quadam in argumentatione fatis eii uti propofitione, et non oportet adjungere approbationem propofitioni i quadam autem in argumentatione inlirma efb propofitio, nifi adjun(!la fit approbatio; feparatum quiddam eft apropolitione approbatio. Quod enim adjungi et feparari ab ahquo potefl, id non poteft idem effe, quod eft id ad quod adjungitur, et a quo feparatur. Eft autem quasdam argumentatio, in qua propofitio non indiget approbatione; et qujedam, in qua nihil valet abfque approbatione, ut oftende- mus. Separata efl igitur a propolitione approbatio. Oftendemus autem id quod polhciti fumus, hoc modo ; Qu£ propofitio in fe quiddam continet perfpicuum, eo quod conllare inter omnes neceffe efl, hanc velle approbare et firmare nihil attinet. Ea efl hujufmodi ; Si, quo die ifta csdes Roma; fad:a eft, ego Athenis eo die fui, interefie in ca^de non potui, Hoc, quia pertpicue ve- rum eft, nihil attinet approbari. Quare affumi flatim oportet, hoc modo ; Fui autem Athenis eo die. Hoc fi non conflat, indiget approbationis ; qua indudta, complexio confequetur ; igitur in C2?de interefle non potui. Eft igitur quaedam -propofitio, qua- non
56 DE INVENTIONE
indiget approbatione. Nam elTe quidem quandam, quae indigeat, quid attinet oftendere, quod cuivis facile perfpicuum eft ? Quod fi ita eft, ex hoc et ex eo, quod propofueramus, hoc conficitur, feparatum efi*e quiddam a propofitione approbationem. Si autem ita eft, falfum eft, non efi!e plus quam tripartitam arguraentatio- nem.
Simili modo Hquet alteram quoque approbationem feparatam efi"e ab afiiimptione. Nam fi quadam in argumentatione fatis efl uti afiumptione, et non oportet adjungere approbationem afiiim- ptioni ; quadam autem in argumentatione infirma eft afiTumptio, nifi adjunfta fit approbatio, feparatum quiddam eft extra afium- ptionem approbatio. Eft autem argumentatio quaedam, in qua afifumptio non indiget approbationis ; quasdam autem, in qua nihil valet fine approbatione, ut oftendemus. Separata eft igitur ab afibmptione approbatio.
Oftendemus autcm id quod polliciti fumus, hoc modo ; Quje pcrfpicuam omnibus veritatem continet afiumptio, nihil indiget approbationis. Ea eft hujufmodi ; Si oportet fapere, dare ope- ram Philofophia^ convenit. Hxc propofitio' indigqt approbatio- nis. Non enim perfpicua eft, neque conftat inter omnes, prop- terea quod multi nihil prodefie philofophiam, plerique etiam obefle, arbitrantur. Aifumptio perfpicuaeft hasc ; Oportet autem fapere. Hoc autem, quia ipfum ex re perfpicitur et verum efie intelHgitur, nihi) attinet approbari. Quare ftatim conchidenda cft argumentatio ; igitur dare operam philofophiaj convenit. Eft ergo afiumptio qu;tdam, quae approbationis non indiget : nam quandam indigere perfpicuum eft. Separata eft igitur ab afium- ptione approbatio. Falfum ergo eft, non elTe plus quam tripar- titam argumentationem.
XXXVII. Atque cx his illud jam perfpicuum eft, efi"e quandam argumentationem, in qua neque propofitio neque afiiimptio indi- geatapprobationis. Hujufmodi, ut certum quiddam et breve, ex- cmpli caufa, ponamus ; Si fummopcre fapientia petenda eft, fum- mopere ftultitia vitanda eft. Summo autem opere fapientia peten- da eft : fummo igitur opere ftultitia vitanda eft. Hic et afiumptio
LIBERPRIMUS. ^y
et propofitio perfpicua efl : qiiare neutra quoque indiget appro- batione. Ex his omnibus illud perfpicuum elT:, approbationem tum adjungi, tum non adjungi. Ex quo cognofcitur, neque in propofitione, neque in afTumptione contineri approbationem, fed utramque fuo loco pofitam, vim fuam, tanquam certam et pro- priam, obtinere. Quod fi ita eft, commode partiti funt illi, qui in quinque partes diftribuerunt argumentationem.
Quinque funt igitur partes ejus argumentationis, quae per ra- tiocinationem traftatur. Propofitio, per quam locus is breviter exponitur, ex quo vis omnis oportet emanet ratiocinationis. Pro- pofitionis approbatio, per quam id, quod breviter expofitum eft, rationibus affirmatum probabilius et apertius fit. AfTumptio, per quam id, quod ex propofitione ad oflendendum pertinet, afTumi- tur. AlTumptionis approbatio, per quam id, quod affumptum efl, rationibus affirmatur. Complexio, per quam id, quod conficitur ex omni argumentatione, breviter exponitur. Quce plurimas ha- bet argumentatio partes, ea conflat ex his quinque partibus. Se- cunda eft quadripartita. Tertia tripartita. Dein bipartita, quod in controverfia efl. De unaquaque parte potefl alicui videri pofTe argumentationem confiflere.
XXXVIIl. Eorum igitur, quae conflant, exempla ponemus : horum, quae dubia funt, rationes afFeremus. Quinquepartita ar- gumeutatio efl hujufmodi ; Omnes leges, judices, ad commodum reipublicae referre oportet, et eas ex utiHtate communi, non ex fcriptione quce in hteris efl, interpretari. Ea enim virtute et fa- pientia majores noftri fuerunt, ut in legibus fcribendis nihil fibi aliud, nifi falutem atque utiHtatem reipublica;, proponerent. Ne- que enim ipfi, quod obeflet, fcribere volebant ; et, fi fcripfiffent, cum efl^et intelledlum, repudiatum iri legem intelligebant. Nemo enim leges legum caufa falvas effe vult, fed reipubUcce, quod ex legibus omnes refpubhcas optime putant adminiflrari. Quam ob rem igitur leges fervari oportet, ad eam caufam fcripta omnia in- terpretari convenit ; hoc efi:, quoniam reipublicae fervimus, ex rei- publicae commodo atque utiUtate leges interpretemur. Nam ut ex medicina nihil oportet putare proficifci,"nifi quod ad corporis
ToM. I. H
58 DE INVENTIONE
utilltatem fpedlat, quonlam ejus caufa eft inflituta, fic a legibus nihll convenlt arbitrari, nifi quod reipubllcaj conducat, proficif^ ci, quonlam ejus caufa funt comparats. Ergo in hoc quoque ju- dicio defmite literas legis perfcrutari ; et legem, ut jequum eft, ex utlHtate relpubhcs confiderate. Quld enim magis utile The- banls fult, quam Lacedcemonios opprimi ? Quid magis Epami- nondam, Thebanorum imperatorem, quam viftorise Thebano- rum confulere decult ? Quid hunc tanta Thebanorum gloria, tam claro atque exornato tropaeo, carius atque antiquius habere convenit ? Scripto videHcet legis omlfTo, fcriptoris fententiam confiderare debebat. Atque hoc quidem fatis confideratum eft, nullam effe legem, nifi reipublicce caufa, fcriptam. Summam igitur amentiam elTe exiftimabat, quod fcriptum effet relpublica; falutls caufa, id non ex reipubhcas falute Intcrpretari. Quod li leges omnes ad utilitatem reipublica; referrl convenit, hlc autem ialutl relpubhcge profuit, profed:o non poteft eodem fadto et com- munibus fortunis confuluifle, et legibus non obtemperaiTe»
XXXIX. Quatuor autem partlbus conilat argumentatio, cum aut proponimus, aut aiTumlmus, fine approbatlone. Id facere oportet, cum aut propofitlo ex fe intelhgitur, aut affumptio per- fpicuaefl et nullius approbationis indigct. Propofitiojiis approba- tione przEterlta, quatuor ex partibus argumentatlo traftatur ad hunc modum j Judices, qui ex lege jurati judicatis, legibus obtempe- rare debetis. Obtemperare autem legibus non poteftis, nifi, quod fcriptum efl in lege, fequamini. Quod enim certius legis fcriptor teflimonium voluntatis fuoe relinquere potuit, quam quod Ipfe magna cum cura atque diHgentia fcriplit ? Quod li Htenc non exflarent, magnopere eas requlreremus, ut ex liis fcriptoris vohui- tas cognofceretur : nec tamen Epamlnonda; permittcremus, ne ii extra judicium quidem effet, ut is nobis fentcntiam legis inter- pretaretur; nedum nunc Iftud patiamur, cum praiflo lex fit, non ex eo, quod apertifiime fcriptum efi:, fcd ex co, quod fuas caufai convenit, fcriptoris voluntatem interpretari. Quod ii vos, judices, legibus obtemperare debetls, et id facere non poteflis, nlii, quod
LIBER PRIMUS. 59
fcrlptum eft in lege, fequamini, quid caufae eft, quin iftum contra legem fecifle judicetis ?
AfTumptionis autem approbatione praeterita, quadripartita fic fiet argumentatio ; Qui faepenumero nos per fidem fefellerunt, eo- rum orationi fidem habere non debemus. Si quid enim perfidia illorum detrimenti acceperimus, nemo erit, pr^ter nosmetipfos, quem jiire accufare poffimus. Ac primum quidem decipi in- commodum eft ; iterum, llultum ; tertium, turpe. Carthaginenfes autem perfaepe jam nos fefellerunt. Summa igitur amentia efl in eorum fide fpem habere, quorum perfidia toties deceptus fis.
Utraque approbatione prajterita, tripartita fit, hoc pafto; aut metuamus Carthaginenfes oportet, fi incolumes eos reliquerimus; aut eorum urbem diruamus. Ac metuere quidem non oportet: reftat igitur, ut urbem diruamus.
XL. Sunt autem qui putant nonnunquam pofle complexione et oportere fuperfederi, cum. id perfpicuum fit, quod conficiatur ex ratiocinatione. Quod fi fiat, bipartitam quoque fieri argumen- tationem, hoc modo ; Si peperit, virgo non eft. Peperit autem. Hic fatis effe dicunt proponere et afilimere : quoniam perfpi- cuum fit, quod conficiatur, complexionis rem non indigere. Nobis autem videtur et omnis ratiocinatio concludenda efie ; et illud vitium, quod illis difplicet, magnopere vitandum, ne, quod ferfpicuum fit, id in complexionem inferamus.
Hqc autem fieri poterit, fi complcxionem genera intelligan- tur. Nam aut ita compledemur, ut in unum conducamus propo- fitioncm et afTumptionem, hoc modo ; Quod fi leges omnes ad utihtatem reipublicae referri convenit, hic autem faluti reipubli- cae profuit, profefto non potefl eodem facflo et faluti communi <:onfuluifl"e, et legibus non obtemperafl.e, Aut ita, ut ex contrario fententia conficiatur, lioc modo j Summa igitur amentia eit in eorum fide fpem haberc, quorum perfidia toties deceptus fis. Aut ita, ut id folum, quod conficitur, inferatur, ad hunc modum ; Urbem igitur diruamus. Aut ut id, quod eam rem, quas confici- tur, fequatur necefl^e eft. Id efl hujufmodi ; Si peperit, cuni viro concubuit. Peperit autem. Conficitur hocj Concubuit igitur
H 2
6o D E I N V E N T I O N E
cum viro. Hoc fi nolls inferre, et inferas id quod fequitur, Fecit igitur inceftum ; et concluferis argumentationem et perfpicuam fugeris complexionem.
Quare in longis argumentationlbus, ex condud:ionibus aut ex contrario complefti oportet : in brevibus id folum, quod con- ficitur, exponere : in iis, in quibus exitus perfpicuus eft, confe- cutione uti. Si qui autem ex unaquoque parte putabunt conftare argumentationem, poterunt dicere, faspe fatis efle hoc modo ar- gumentatlonem facere ; Quoniam peperit, cum viro concubuit ; nam hoc nullius neque approbationis, neque alTumptionis, vel ejus approbationls, neque complexlonls indigere. Sed nobis am- blgultate nomlnis vldentur errare. Nam argumentatlo nomlne uno res duas fignlficat, ideo quod et inventum allquam In rem pro- babile aut neceflarium argumentatio vocatur, et ejus inventi ar- tificiofa expolitio. Quando igltur proferent allquid hujufmodi, Quonlam peperlt, cum viro concubult, inventum proferent, non expolitlonem. Nos autem de expoUtionis partlbus loqulmur.
XLI. Nihil Igitur ad hanc rem ratio IUa pertlneblt ; atque hac dIftIn6tIone, alia quoque, quae videbuntur officere huic partitioni, propulfablmus, fi qui aut aflumptionem allquando tolli pofle putent, aut propofitlonem. Quas fi quid habet probablle aut neceflarlum, quoquo modo commmoveat audltorem necefl^e eft. Quod fi folum id, quod Inventum eft, fpeftaretur, ac nihll, quo pad:o tradlaretur id quod eflTet excogltatum, referret ; nequa- quam tantum inter fummos oratores et medlocres intereflTe exif- timaretur.
Variare autem orationem magnopere oporteblt ; nam omnibus in rebus fimllltudo eft fatietatls mater. Id fieri poterit, fi non fi- militer femper ingredlamur In argumentationem. Nam primum omnium generibus ipfis diftinguere convenit orationem, hoc eft, tum indudtlone uti, tum ratlocinatlone. Delnde in ipfaargumen- tatione non femper a propofitione Incipere, nec femper quinque partibus abuti, neque eadem ratione partltlones expohre; fed tum ab aflfumptlone incipere licet, tum ab approbatione alter- utra, tum utraque ; tum hoc, tum illo genere complexionis, uti.
LIBERPRIMUS. 6i
Id ut perfpiciatur, aut fcribamus, aut in quolibet exemplo dc iis, qux propofita funt, hoc idem exerceamus, ut quam facile fit fadtu.
Ac de partibus quidem argumentationis fatis nobis didtum vi- detur. Illud autem volumus intelligi, nos probe tenere, aliis quoque rationibus trad:ari argumentationes in philofophia multis et obfcuris, de quibus certum eft artificium conftitutum. Verum illa nobis abhorrere ab ufu oratorio videntur. Quae pertinere au- tem ad dicendum putamus, ea nos commodius, quam cseteros, attendilTe non affirmamus, fed perquifitius et diligentius confcrip- lifTe pollicemur. Nunc, ut inflituimus, proficifci ordine ad re- liqua pergemus.
XLII. Reprehenfio efi:, per quam argumentando adverfariorum confirmatio diluitur, aut infirmatur, aut levatur. Haec fonte in- ventionis eodem utetur, quo utitur confirmatio, propterea quod, quibus ex locis aliqua i^es confirmari poteft, iifdem poteft ex locis infirmari. Nihil enim confidcrandum eft in his omnibus inven- tionibus, nifi id, quod perfonis aut negotiis attributum eft. Quarc inventionem et argumentationum expolitionem ex illis, quac ante prjecepta funt, hanc quoque in partem orationis transferri oportebit. Veruntamen, ut quasdam praeceptio detur hujus quo- que partis, exponemus modos reprehenfionis ; quos qui obferva- bunt, facilius ea, qux contra dicentur, diluere aut infirmare po- terunt.
Omnis argumentatio reprehenditur, fi aut ex iis, quae fumpta funt, non conceditur aliqiiod unum, plurave : aut, his conceffis, complexio confici ex his negatur : aut fi genus ipfum argumen- tationis vitiofum oftenditur : aut fi contra firmam argumentatio- nem alia aeque firma, aut firmior ponitur. Ex iis, qure fumuntur, ahquid non conceditur, cum aut id, quod credibile dicunt, ne- gatur efle ejufmodi : aut quod comparabile putant, diffimilc oftenditur : aut judicatum aliam in partem traducitur, aut omnino judicium improbatur : aut, quod fignum clfe adverfarii dixerunt, id ejufmodi negatur elfe : aut fi complexio„aut una, aut utraque ex parte reprehenditur : aut fi errumeratio falfa oftenditur, aut fi
62 DE INVENTIONE
fimplex conclufio falfi aliquid continere demonftratur. Nam om- ne, quod fumitur ad argumentandum, five pro probabili, five pra necefFario, necelTe eft fumatur ex his locis, ut ante oftendimus.
XLIII. Quod pro credibili fumptum erit, id infirmabitur, fi aut perfpicue falfum erit, hoc modo -, Nemo efl;, qui non pecu- niam quam fapientiam maht. Aut ex conti-ario quoque credibile aliquid habebit, hoc modoj Quis eft, qui non ofhcii cupidior fit, quam pecunis ? Aut erit omnino incredibile, ut fi quis, quem conflet efTeavarum, dicat, alicujus mediocris of^cii caufa fe maxi- mam pecuniam neglexiffe. Aut fi, quod in quibufdam rebus, aut hominibus accidit, id omnibus dicatur ufu evenire, hoc pacSo ; Qui pauperes funt, iis antiquior ofiicio pecunia efl. Qui locus defertus eft, in eo casdem faftam effe oportet. In loco celebri homo occidi qui potuit ? Aut fi id, quod raro fit, fieri omnino negatur ; ut Curius pro Fulvio ; Nmo potejl uno afpeBuy neqiia prateriens, in (rmorem incidere.
Quod autem pro figno fumetur, id ex iifdem locis, quibus confirmatur, infirmabitur. Nam in figno, primum verum effe of- tendi oportet : deinde ejus effe rei fignum proprium, qua de re agitur, ut cruorem casdis : deinde faftum effe, quod non opor- tuerit ; aut non faftum, quod oportuerit : poflremo fciffe eum, de qua qusritur, ejus rei legem et confuetudinem. Nam eae res funt figno attributs, quas dihgentius aperiemus, cum feparatim de ipfa conjedlurali conftitutione dicemus. Ergo horum unumquod- que in reprehenfione, aut non effc figno, aut parum magno effe, aut a fe potius, quam ab adverfariis flare, aut omnino falfo dici, aut in aham quoque fufpicionem duci poffe demonflrabitur.
XLIV. Cum autem pro comparabiH ahquid inducetur, quoniani id per fimilitudinem maxime tradtatur, in reprehendendo conve- niet fimile id ncgare effe quod conferetur, ei quicum conferetur. Id fieri potcrit, fi demonftrabitur diverfum efl*e genere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, perfona, opinione : ac fi, quo ia numero illud, quod per fimilitudinem afferetur, ct quo in loco hoc genus, cujus caufa afferctur, haberi conveniat, oftendetur. Deinde, quid res cum re differat, demonflrabitur. Ex quo doce-
LIBER PRIMUS. 63
bimus, aliud de eo quod comparabitur, et de eo quicum com- parabitur, exiftimari oportere. Hujus facultatis maxime indige- mus, cum ea ipfa argumentatio, qua^ per indudlionem traitatur, erit reprehendenda. Sijudicatum aliquod inferetur, quoniam id ex his locis maxime firmatur, laudeeorum, qui judicarunt; limi- litudine ejus rei, qua de agitur, ad eani rem, qua de judicatum eft; commemorando non modo non effe reprehenfum judicium, fed ab omnibus approbatum ; et demonftrando, difficiHus et ma- jus fuifle id judicatum quod afferatur, quam id quod inftet : ex contrariis locis, fi res aut vera aut verifimilis permittet, infirmari oportebit. Atque erit obfervandum dihgenter, ne nihil ad id, quod agatur, pertineat id quod judicatum fit : et vidcndum efl, ne ea res proferatur, in qua fit offenfum, ut de ipfo, qui judica- rit, judicium fieri videatur..
Oportet autem animadvertere, ne, cum aliter multa fint judi- cata, folitarium aliquod aut rarum judicatum afferatur : nam his rebus au(floritas judicati maxime poteft infirmari. Atque ea qui- dem argumenta, quje quafi probabilia fumuntur, ad hunc modum tentari oportebit.
XLV. Qus vero ficuti neceffaria inducentur, ea fi forte itnitabuntur modo neceffariam argumentationem, neque erunt ejufmodi, fic reprehendentur. Primum complexio, quas, utrum concefferis, debet tollere, fiveraeft, nunquam reprehendeturj fin falfa, duobus modis ; aut converfione, aut alterius partis infir- matione. Converfione, hoc modo ;
Namfi veretur, quid ewn accufes, qui ejl probus ? Sin inverecundum animi ingcnimii pofidet, ^id eum accufes, qui id parvi auditu cejlimet ? Hic, fi vereri dixeris, five non vereri, concludendum hoc putat, ut neges efie accufandum. Quod converfione fic reprehendetur ; Imo vero accufandus eft. Nam fi vcretur, accufes : non enim parvi auditu asflimabit. Sin inverecundum animi ingenium poffi- det, tamen accufes. Non enim probus eft. AIteriu& autem partis infirmatione, hoc modo reprehendetur ; Verum fi veretur, accu- fatione tua corredus ab errato recedet.
64 DE INVENTIONE
Enumeratio vitiofa intelligitur, fi aut praeteritum quiddam di- cemus, quod velimus concedere, aut infirmum aliquid annumera- tum, quod aut contra dici poflit, aut caufa non fit quare non honefte poflimus concedere. Praeteritur quiddam in ejufmodi enu- merationibus ; Quoniam habes iftum equum, aut emeris oportet, aut hereditate poffideas, aut munere acceperis, aut domi tibi natus fit, aut, fi horum nihil eft, furripueris neceffe eft. Sed- neque emifti, neque hereditate venit, neque domi natus eft, neque donatus eft : necelTe eft ergo furripueris. Hoc commode repre- henditur, fi dici poflit ex hoftibus equus efle captus, cujus prx- dae feftio non venierit : quo illato, infirmatur enumeratio, quo- niam id flt induftum,- quod pr^teritum fit in enumeratione.
XLVI. Altero autem modo reprehendetur, fi aut contra aliquid dicetur ; hoc eft, fi, exempli caufa, (ut in eodem verfemur) poterit oftendi hereditate veniflTe. Aut fi extremum illud non erit turpe concedere; ut fi quis, cum dixerint adverfarii, Aut infidias facere voluifti, aut amico morem geflifti, aut cupiditate elatus es, amico fe morem geflifl!e fateatur.
Simplex autem concluflo reprehenditur, fi id, quod fequitur, non videatur necefl^ario cum eo, quod anteceflit, cohaerere. Nam hoc quidem, Si fpiritum ducit, vivit, Si dies eft, lucet, ejuf- modi eft, ut cum priore necefl^ario pofterius cohaerere videatur. Hoc autem, Si mater eft, diHgit, Si aHquando peccavit, nun- quam corrigetur, fic conveniet reprehendi, ut demonftretur non necefl!ario cum priore pofterius cohasrere. Hoc genus, et csetera necefl"aria, et omnino omnis argumentatio et ejus reprehenflo majorem quandam vim continet et latius patet, quam hic expo- nitur : fed ejus artificii cognitio hujufmodi eft, ut non ad hujus artis partem aHquam adjungi poflit, fed ipfa feparatim longi tem- poris et magnae atque arduae cognitionis indigeat. Quare illa no- bis aHo tempore atque ad aHud inftitutum, fi facultas erit, expH- cabuntur. Nunc his prasceptionibus rhetorum ad ufum oratorium contentos nos efle oportebit. Cum igitur ex iis, qnx fumuntur, aHquid non conceditur, fic infirmabitur.
L I B E R P R I M U S. 65
Cum autem, his conceflis, complexio ex his non conficitur, hjBC erunt conlideranda ; num aliud conficiatur, aliud dicatur, hoc modo; Si, cum aliquis dicat fe profeftum elfe ad exercitum, contra eum quis velit hac argumentatione uti ; Si venifles ad exercitum, a tribunis militaribus vifus efi^es. Non es autem ab his vifus. Non es igitur profeftus ad exercitum. Hic cum concelTe- ris propofitionem et alTumptionem, complexio ei\ infirmanda. Aliud enim, quam cogebatur, illatum eft.
Ac nunc quidem, <juo faciUus res cognofceretur, perfpicuo et grandi vitio praeditum pofuimus exemplum: fedfajpe obfcurius pofitum vitium pro vero probatur, cum aut parum memineris quod concefleris, aut ambiguum aliquod pro certo concelferis. Ambiguum fi concefleris ex ea parte quam ipfe intellexeris, eam partem fi adverfarius ad aliam per complexionem veUt accommo- dare, demonfl:rare oportebit, non ex eo quod ipfe concefleris, fed ex eo quod ille fumpferit, confici complexionem, ad hunc mo- dumj Si pecunicB indigetis, pecuniam non habetis. Si pecuniam non habetis, pauperes eftis. Indigetis autem pecunia;: mercatune enim, nifi ita eflet, operam non daretis. Pauperes igitur eft:is. Hoc fic reprehenditur ; Cum dicebas, Si indigetis pecunias, pecuniam non habetis ; hoc intelHgebam, Si propter inopiam in egeftate eftis, pecuniam non habetis: et idcirco concedebam. Cum autem hoc fumebas, Indigetis autem pecuniae ; illud accipiebam, Vultis autem pecunia; plus habere. Ex quibus concefllonibus non confi- citur hoc, Pauperes igitur eftis. Conficeretur autem, fi tibi primo quoque hoc concefliflem, Qui pecuniam majorem vellet habere, eum pecuniam non habere.
XLVIII. S'£pe autem obHtum putant quid concefleris, et idcirco id quod non conficitur, quafi conficiatur, in conclufione infertur, hoc modo ; Si ad illum hereditas veniebat, verifimile eft ab illo efl"e necatum. Deinde hoc approbant plurimis verbis. Poft alTumunt, Ad illum autem haTeditas veniebat. Delnde infer- tur, IUe igitur occidit. Idexiis, quae fumpferant, non conficitur. C^are obfervare diligenter oportet, et quid fumatur, et quid ex his conficiatur. Ipfum autem genus argumentationis vitiofum his de T o M. I. I
66 DE INVENTIONE
caufis oftendetur, fi aut in ipfo vitiuin erit, aut fi non ad id, quod inftituitur, accommodabitur. Atque in ipfo vitium erit, fi omnino totum falfum erit, fi commune, fi vulgare, fi leve» fi remotum, fi mala definitio, fi controverfum, fi perfpicuum, fi non concef- fum, fi turpe, fi offenfum, fi contrarium, fi inconfians, fi ad- verfum.
Falfum efi:, in quo perfpicue mendacium elT:, hoc modo ; Non potefi: effe fapiens, qui pecuniam negligit, Socrates autem pecu- niam neglibebat. Non igitur fapiens erat. Commune eft, quod nihilo magis ab adverfariis quam a nobis facit, hoc modo ; Id- circo, judices, quia veram caufam habebam, brevi peroravi. Vul- gare efl, quod in aHam quoque rem non probabilem, fi nunc con- ceffum fit, transferri poffit, hoc modo j Si veram caufam non ha- beret, vobis fe, judices, non commififfet. Leve eft:, quod aut poft tempus dicitur, hoc modo; Si in mentem veniffet, non com- mififfet ; aut perfpicue rem turpem levi tegere vult defenfione, hoc modo :
Cum te expetebant omnes, jlorentijjimo Regno i-eliqui: nunc defertum ab omnibusy Summo periclo, folus ut rejlituam, paro. XLIX. Remotum eft, quod, ultra quam fatis eft, petitur, hoc modo ; Quod fi non P. Scipio Corneliam fiUam Tib. Graccho collocaffet, atque ex ea duos Gracchos procreaffet, tantae feditiones nat£ non effent. Quare hoc incommodum Scipioni adfcribendum videtur. Hujufmodi eft illa quoque conqueftio j Utinam ne in nemore Peliofecuribus Caifa cecidiffet abiegna ad terram trabes ! Longius enim repetita eft, quam res poftulabat. Mala definitio eft, cum aut communia defcribit, hoc modo ; Seditiofus eft is, qui malus atque inutilis eft civis ; (nam hoc non magis feditiofi, quam ambitiofi, quam calumniatoris, quam aUcujus improbi hominis vim defcribit) aut falfum quiddam dicit, hoc padlo; Sapientia eft pecuniac acquirendai intelligentia ; Aut aliquid non grave, nec magnum continens, fic ; Stuhitia eft immcnfe gloriit cupiditas. Eft hx^c quidem ftuhitia, fed ex parte quadam, non
LIBERPRIMUS. 67
ex omni genere, definita. Controverfum eft, in qxio ad dublum demonftrandum dubia caufa affertur, hoc modo ;
Eho tu, dii, quibus eji potejias motus fuperum atque inferian, Pacem inter fefe conciliatJt, conferunt concordiam. Perfpicuum eft, de quo non efl controverfia ; ut, fi quis, cum Oreflem accufet, planum faciat, ab eo matrem effe occifam. Non conceflum efl, cum id, quod augetur, in controverlla efl: ; ut, fi quis, cum Ulyffem accufet, in hoc maxime commoretur, Indignum effe, ab homine ignaviffimo virum fortiffimum, Aja- cem, necatum. Turpe eft, quod aut eo loco, in quo dicitur ; aut eo homine, qui dicat ; aut eo tempore, quo dicitur ; aut iis, qui audiunt ; aut ea re, de qua agitur, indignum, propter inhoneftam rem, videtur. Offenfum eft, quod eorum, qui audiunt, vohm- tatem liedit ; ut, fi quis apud equites Romanos, cupidos judican- di, Caspionis legem judiciariam laudet.
L. Contrarium eft, quod contra ea dicitur, quae ii, qui audiunt, fecerunt ; ut, fi quis apud Alexandrum Macedonem contra ah- quem urbis expugnatorem diceret, nihil effe crudelius quam ur- bes diruere, cum ipfe Alexander Thebas diruiffet. Inconftans ell, quod ab eodem de eadem re diverfe dicitur ; ut, li quis, cum dixerit, qui virtutem habeat eum nulHus rei ad bene vivendum indigere, neget poftea fine bona valetudine poffe bene vivere ; aut fe amico adeffe propter benevolentiam ; fperare enim aliquid commodi ad fe perventurum. Adverfum eft, quod ipfi caufae ali- qua ex parte officit ; ut fi quis hoftium vim et copias et fehci- tatem augeat, cum ad pugnam milites hortetur.
Si non ad id, quod inftitutum eft, accommodabitur aliqua pars argumentationis, horum ahquo in vitio reperietur. Si plu- ra pollicitus, pauciora demonftrabit ; aut fi, cum totum debe- bit oftendere, de parte aliqua loquatur, hoc modo ; Mulierum genus avarum eft ; nam Eriphyle auro viri vitam vendidit. Aut, fi non id, quod accufabitur, defendet ; ut, fi quis, cum ambitiis accufabitur, manu fe fortem elTe defendet ; ut Amphion apud Eu- ripidem : item apud Pacuvium, qui, vituperata mufica, fapien- tiam laudat. Aut fi res ex hominis vitio viluperabitur, ut, fi quis
I 2
68 DE INVENTIONE
dodlrinam ex alicujus do(fli vitiis reprehendat. Aut fi quis, cum aliquem volet laudare, de felicitate ejus, non de virtute, dicat; Aut fi quis rem cum re ita comparabit, ut alteram fe non putet laudare, nifi alteram vituperarit : aut fi alteram ita laudet, ut al- terius non faciat mentionem. Aut fi, cum de certa re quasretur, de communi inftituetur oratio ; ut, fi quis, cum aliqui deliberent, bellum geratur an non, pacem laudet omnino, non illud bellum inutile efle demonftret. Aut, fi ratio alicujus rei reddetur fal- fa, hoc modo j Pecunia bonum eft, propterea quod ea maxime vitam beatam efficiat. Aut fi infirma, ut Plautus j
Amicum cajiigare ob meritam noxiam,
Immune ejlfacinus ; verum in cetate utile
Et conducibile . Natn ego amicum hodie meum
Concajligabo pro comtnerita noxia,
Invitus, 7ii me id invitet, ut faciam, fides. Aut eadem, hoc modo ; Maximum malum efl: avaritia ; multos enim magnis incommodis afficit pecuniiE cupiditas. Aut parum idonea, hoc modo ; Maximum bonum ell amicitia j pkirims enim delediationes funt in amicitia.
LI. Quartus modus erat reprehenfionis, per quem contra fir- mam argumentationem £eque firma aut firmior ponebatur. Hoc genus in deliberationibus maxime verfatur, cum aliquid, quod contra dicatur, aequum t^c concedimus ; fed id, quod nos de- fendimus, neceflarium effe demonftramus. Aut cum id, quod illi defendant, utile effe fateamur ; quod nos dicamus, demonflremus effe honeflum. Ac de reprehenfione ha^c quidem exiflimavimus effe dicenda. Deinceps nunc de conclufione ponemus.
Hermagoras digreffionem deinde, tum poflremam conclufio- nem, ponit. In hac autem digreffione ille putat oportere quan- dam inferri orationem, a caufa atque a judicatione ipfa remotam, quae aut fui laudem, aut adverfarii vituperationem contineat, aut in aham caufam deducat ; ex qua conficiat ahquid confirmatio- nis aut reprchenfionis, non argumentando, fcd augendo per quandam ampHficationem. Hanc fi quis partcm putarit orationis, fequatur Hcrmagoram licebit. Nam et augendi et laudandi
LIBER PRIMUS. 69
et vltuperandi praecepta a nobis partim data funt, partim fuo loco dabuntur. Nobis autem non placet hanc partem in numero re- poni, quod de caufa digredi, nifi per locum communem, difpli- cet : quo de genere poflerius eft dicendum. Laudes autem et vituperationes non feparatim placet tradlari, fed in ipfis argumen- tationibus effe implicitas. Nunc de conclufione dicemus.
LII. Conclufio eft exitus et determinatio totius orationis. Haec habet partes tres, enumerationem, indignationem, conqueftio- nem. Enumeratio eft, per quam res difperfe et difFufe didta; unum in locum coguntur, et reminifcendi caufi unum fub afpe- (flum fubjiciuntur. Ha^c fi femper eodem modo tracftabitur, per- fpicue ab omnibus artificio quodam tracflari intelligetur; fin varie fiet, et hanc fufpicionem et fatietatem vitare poterit. Quare tum oportebit ita facere, ut plerique faciunt propter faciHtatem, iin- giliatim unamquamque rem attingere ; et ita omnes tranfire bre- viter argumentationes ; tum autem, id quod difficilius efi:, dicere, quas partes expofueris in partitione, de quibus te poUicitus fis di- fturum ; et reducere in memoriam, quibus rationibus unamquam- que partem confirmaris ; tum ab iis, qui audiunt, quaerere, quid fit, quod libi velle debeant demonftrari, hoc modo ; Docuimus hoc, illud planum fecimus. Ita fimul et in memoriam redibit auditor, et putabit nihil effe pra?terea quod debeat defiderare.
Atque in his generibus (ut ante didlum eft) tum tuas argumen- tationes tranfire feparatim, tum, id quod artificiofius eft, cum tuis contrarias conjungere ; et cum tuam argumentationem dixeris, tum, contra eam quod afterebatur, quemadmodum dilueris, of- tendere. Ita per brevcm comparationem auditoris memoria et de confirmatione et de reprehenfione redintegrabitur. Atque haec ahis adiionis quoque modis variare oportebit. Nam cum ex tua perfona enumerare pofiis, ut, quid et quo quidque loco di- xeris, admoneas ; tum vero perfonam, aut rem aliquam inducere, et enumerationem ei totam attribuere. Perfonam, hoc modo; Nam fi legis fcriptor exiftat et qua^rat a vobis, quid dubitetis ; quid poflitis dicere, cum vobis hoc et hoc fit demonftratum ? At- que hic item, ut in noflra perfona, licebit alias fingillatim tran-
70 DE INVENTIONE
fire omnes argumentationes ; alias ad partitiones fingula genera referre j alias ab auditore, quid defideret, quaerere } alias haec fa- cere per comparationem fuarum et contrariarum argumentatio- num.
Res autem inducetur, fi alicui rei hujufmodi, legi, loco, urbi, monumento attribuetur oratio per enumerationem, hoc modo ; Quid ? fi leges loqui poilent, nonne hvcc apud vos quererentur ? Quidnam amplius defideratis, judices, cum vobis hoc et hoc pla- num fadlum fit ? In hoc quoque genere omnibus eifdem modis uti licebit. Commune autem praeceptum hoc datur ad enumera- tionem, ut ex unaquaque argumentatione, quoniam tota iterum dici non poteft, id eligatur quod erit graviflimum, et unumquod- que quam breviflime tranfeatur ; ut memoria, non oratio, reno- vata videatur.
LIII. Indignatio efl: oratio per quam conficitur, ut in aliquem hominem magnum odium, aut in rem gravis offenfio, concitetur. In hoc genere illud primum intelHgi volumus, poffe omnibus ex locis iis, quos in confirmandi pra:ceptis pofuimus, tradlari indig- nationem. Nam ex iis rebus, quae perfonis atque negotiis attri- butSE funt, quaevis amplificationes et indignationes nafci poffunt : fed tamen ea, quas feparatim de indignation;j prajcipi poffunt, confideremus.
Primus locus fumitur ab au(floritate, cum commemoramus, quantae curae res ea fuerit Diis immortahbus, aut eis, quorum audloritas graviffima debeat effe. Qui locus fumetur ex fortibus, ex oraculis, vatibus, oflientis, prodigiis, refponfis, fimiUbus rebus : item ex raajoribus nofl;ris, regibus, civitatibus, gentibus, homi- nibus fapientiflimis, fenatu, populo, legum fcriptoribus. Secun- dus locus eff, per quem, illa res ad quos pertineat, cum ampH- ficatione per indignationem ofi:enditur : an ad omnes, an ad majorem partem, quod atrociffimum eft; an ad fuperiores, qua- les-funt ii quorum ex auftoritate indignatio fumitur, quod indig- niffnnum efl: j an ad pares animo, fortuna, corpore, quod iniquiffimum eft ; an ad inferiores, quod fuperbiffimum eft. Ter- tius locus eft, per qucm quaerimus, quidnam fit eventurum, fi
LIBER PRIMUS. 71
idem casteri faciant j et fimul oftendimus, huic fi concefTum fit, multos asmulos ejufdem audaciae futuros ; ex quo, quid mali fit eventurum, demonftrabimus. Quartus locus eft, per quem de- monftramus, multos alacres exfpedtare quid ftatuatur, ut ex eo, quod uni conceff^um fit, fibi quoque tali de re quid liceat, intelli- gere poflint. Quintus locus eft, per quem oftendimus, caeteras res perperam conftitutas, intellefta veritate, commutatas corrigi pofte ; hanc efle rem, quas fi fit femel judicata, neque aho com- mutari judicio, neque ulla poteftate corrigi, poflit. Sextus locus eft, per quem confnlto et de induftria faftum effe demonftratur, et illud adjungitur, voluntario maleficio veniam dari non opor- tere : imprudentis concedi nonnunquam convenire. Septimus locus eft, per quem indignamur, quod tetrum, crudele, nefarium, tyrannicum fadlum efte dicamus, per vim, per manum opulentam, quse res ab legibus et ab asquabili jure remotiffima fit.
LIV. Oftavus eft locus, per quem demonftramus, non vulgare, neque fadlitatum efle, ne ab audacilTimis quidem hominibus, id maleficium, de quo agitur ; atque id a feris quoque hominibus et a barbaris gentibus et immanibus beftiis remotum efl!e. HcEC erunt, qux in parentes, hberos, conjuges, confanguineos, fup- pUces, crudehter fadla dicentur ; et deinceps fi qua proferantur in majores natu, in hofpites, in vicinos, in amicos ; in eos, qui- bufcum vitam egeris ; in eos, apud quos educatus fis ; in eos, a quibus eruditus j in mortuos, in miferos et mifericordia dignos, in homines claros, nobiles et honore ufos j in eos, qui neque lasdere ahum, nec fe defendere potuerunt, ut in pueros, fenes, muUeres : quibus omnibus acriter excitata indignatio fummum in eum, qui violarit horum ahquid, odium commovere poterit. Nonus locus eft, per quem cum aliis, quae conftat efle peccata, hoc, quo de quaeftio eft, comparaturj et ita per contentionem, quanto atrocius et indignius fit illud de quo agitur, oftenditur. Decimus locus eft, per quem omnia, qu;t in negotio gerendo a6ta funt, quaeque poft negotium confecuta funt, cum unicujufque indignatione et criminatione cohigimus j et rem verbis quam maxime ante oculos ejus, apud quem dicitur, ponimusj ut id.
72 D E I N V E N T I O N E
quod indignum eft, perinde illi videatur indignum, ac fi ipfe interfuerit, ac prsfens viderit. Undecimus locus eft, per quem oflendimus, ab eo fatlum, a quo minime oportuerit, et a quo, fi alius faceret, prohiberi conveniret. Duodecimus locus eft, per quem indignamur, quod nobis hoc primis acciderit, nec alicui unquam ufu evenerit. Tertius decimus locus eft, ft cum injuria contumelia juncfta demonftratur, per quem locum in fuperbiam et arrogantiam odium concitatur. Quartus decimus locus eft, per quem petimus ab iis, qui audiunt, ut ad fuas res noftras injurias referant : ii ad pueros pertinebit, de liberis fuis cogitent : li ad mulieres, de uxoribus : ii ad fenes, de patribus, aut parentibus. Quintus decimus locus eft, per quem dicimus, inimicis quoque et hoftibus ea, quas nobis acciderint, indigna videri folere. Et indignatio quidem his fere de locis graviflime fumetur.
LV. Conquellionis autem hujufmodi de rebus partes petere oportebit. Conqueftio eft oratio auditorum mifericordiam captans. In hac primiim animum auditoris m.item et mifericordem conficere oportet, quo facilius conqueftione commoveri poflit. Id locis communibus efficere oportebit, per quos fortunas vis in omnes, et hominum infirniitas, oftenditur : qua oratione habita graviter et fententiofe maxime demittitur animus hominum, et ad mife- ricordiam comparatur, cum in alieno malo fuam infirmitatem confiderabit.
Dcinde primus locus eft mifericordis, per quem, quibus in bonis fuerint, et nunc quibus in maUs fmt, oftenditur. Secun- dus, qui in tempora tribuitur, per quem, quibus in maUs fue- rint, et fint, et futuri fint, demonftratur. Tertius, per quem unumquodque deploratur incommodum, ut in morte fiUi, pueriti^ deledlatio, amor, fpes, folatium, educatio, et fi qua iimiU in genere quoUbet de incommodo per conqueftionem dici poterunt. Quartus, per quem res turpes et humiles et ilUberales proferentur, et indignae ictate, genere, fortuna, priftino honore, beneficiis ; quas pafli, perpelfurive fint. Quintus eft, per quem omnia ante oculos iingiUatim incommoda ponentur, ut videatur is, qui audit, videre ; et re quoque ipfa, quafi adlit, non verbis
L I B E R P R I M U S. 73
folum ad mifericordiam ducatur, Sextus, per quem prseter fpem in miferiis demonflratur efle ; et, cum aliquid exfpedlaret, non modo id non adeptum efle, fed in fummas miferias incidiffe. Septimus, per quem ad ipfos, qui audiunt, fimilem cafum con- vertimus ; et petimus, ut de fuis liberis, aut parentibus, aut aliquo, qui illis carus debeat efle, nos cum videant, recordentur. 0(3:avus, per quem aliquid dicitur efl!e faftum, quod non opor- tuerit: aut non fadlum, quod oportuerit, hoc modo; Non affui, non vidi, non poflremam ejus vocem audivi, non extremum ejus fpiritum excepi. Item, Inimicorum in manibus mortuus eft, hoftili in terra turpiter jacuit infepultus, a feris diu vexatus, communi quoque honore in morte caruit. Nonus, per quem oratio ad mutas et expertes animi res refertur; ut fi ad equum, domum, veflem, fermonem alicujus accommodes, quibus animus eorum, qui audiunt et allquem dilexerunt, vehementer commovetur. Decimus, per quem inopia, infirmitas, folitudo demonflratur. Undecimus, per quem aut liberorum, aut parentum, aut fui corporis fepeliendi, aut alicujus ejufmodi rei commendatio fit. Duodecimus, per quem disjuncftio deploratur ab aliquo, cum deducaris ab eo quicum hbentiflime vixeris, ut a parente, filio, fratre, familiari. Tertius decimus, per quem cum indignatione conquerimur, quod ab iis, a quibus minime conveniat, male tra^fte- mur; propinquis, amicis, quibus benefecerimus, quos adjutores fore putaverimus ; aut a quibus indignum efl:, ut fervis, Hbertis, clientibus, fupplicibus.
LVI. Quartus decimus, quiper obfecrationem fumitur: In quo orantur modo illi, qui audiunt, humili et fupplici oratione, ut mifereantur. Quintus decimus, per quem non noflras, fed eorum, qui cari nobis debent effe, fortunas conqueri nos demonflramus. Sextus decimus efl, per quem animum noflrum in alios mifericor- dem effe oftendimus j et tamen amplum et excelfum et patientem incommodorum efle, et futurum, fi quid acciderit, demonftra- mus. Nam fsepe virtus et magnificentia, in qua gravitas et audtoritas efl, plus proficit ad mifericordiam commovendam, quam humilitas & obfecratio. Commotis autem animis, diutius
ToM. L K
74 DE INVENTIONE
in conqueftione morari non oportebit. Quemadmodum enim dixit rhetor AppoUonius, lacryma nihil citius arefcit. Sed quoniam et iatis, ut videmur, de omnibus partibus orationis diximus, et hujus voluminis magnitudo longius proceffiti quae fequuntup deinceps, in fecundo libro dicemus.
D E
INVENTIONE RHETORICA
LIBER SECUNDUS.
I. ^^ ROTONIAT^ quondam, cum florerent omnl- ■ bus copiis, et in Italia cum in primis beati nume-
^^--^ rarentur, templum Junonis, quod religiofiffime cole- bant, egregiis pidluris locupletare voluerunt. Itaque Heracleotem Zeuxim, qui tum longe cvEteris excellere pidtoribus exiftima- batur, magno pretio condu(ftum adhibuerunt. Is et caeteras complures tabulas pinxit, quarum nonnulla pars ufque ad noftram memoriam propter fani religionem remanfit ; et, ut excellentem muliebris formze pulchritudinem muta in itit imago contineret, Helenae fe pingere fimulacrum velle dixit. Quod Crotoniatae, qui eum muliebri in corpore pingendo plurimum aliis pra;ftare faepe accepilTent, libenter audierunt. Putaverunt enim eum, fi, quo in genere plurimum poftet, in eo magnopere elaboraffet, egregium fibi opus illo in fano relidurum. Neque tum eos illa opinio fefel- lit. Nam Zeuxis illico quaefivit ab eis, quafnam virgines formo- fas habcrent. Illi autem ftatim hominem duxerunt in palsftram, atque ei pueros oftenderunt multos magna privditos dignitate. Etenim quodam tempore Crotoniatae multum omnibus corporum viribus et dignitatibus antcfteterunt, atque honeftiffimas ex
L I B E R S E C U N D U S. 75
gymnico certamine victorias domum cum maxima laude retule- runt. Cum puerorum igitur formas et corpora magno hic opere miraretur ; Horum, inquiunt illi, forores funt apud nos virgines : quare, qua fmt illae dignitate, potes ex his fufpicari. Praebete igitur mihi, qusfo, inquit, ex iftis virginibus formolilTimas, dum pingo id, quod pollicitus fum vobis, ut mutum in fimulacrum ex animali exemplo veritas transferatur. Tunc Crotoniats pubHco de confiHo virgines unum in locum conduxerunt, et pidlori, quas vellet, eligendi poteftatem dederunt. Ille autem quinque dele- git ; quarum nomina multi poeta; memoriae tradiderunt, quod ejus effent j udicio probatae, qui verilTimum pulchritudinis habere judicium debuiflet. Neque enim putavit, omnia, quas quaereret ad venuflatem, uno in corpore fe reperire polTe j ideo quod nihil fimpHci in genere omnibus ex partibus perfeftum natura expo- livit. Itaque, tanquam caeteris non fit habitura quod largiatur, fi uni cund:a concefl*erit, ahud alii commodi aHquo adjundlo in- commodo muneratur.
II. Quod quoniam nobis quoque voluntatis accidlt, ut artem dicendi perfcriberemus, non unum aHquod propofuimus exem- plum, cujus omnes partes, quocumque eflent in genere, expri- mendae nobis necefl^ario viderentur ; fed, omnibus unum in lo- cum coadlis fcriptoribus, quod quifque commodilTime praecipere videbatur, excerpfimus, et ex variis ingeniis exceHentiiTima quaeque Hbavimas. Ex iis enim, qui nomine et memoria digni funt, nec nihil optime, nec omnia praeclarifiime quifquam dicere nobis videbatur. Quapropter fl:ultitia vobis vifa eft, aut a bene in- ventis alicujus recedere, fi quo in vitio ejus offenderemur ; aut ad vitia quoque ejus accedere, cujus aHquo bene praecepto du- ceremur.
Quod fi in csteris quoque ftudiis a multis eHgere homines commodiflimum quodque, quam {^{t uni aHcui certo veUent addicere, minus in arrogantiam ofi^enderent ; non tantopere in vitiis perfeverarent ; aHquanto levius ex infcitia laborarent. Ac li par in nobis hujus artis, atque in illo piclur^, fcientia fuiflet, fortaflTe magis hoc fuo in genere opus noftrum, quam ille in fua
K 2
76 DE INVENTIONE
pidlura nobilis, eniteret. Ex majore enim copia nobis, quam illi, fuit exemplorum eligendi poteftas. IUe una ex urbe et ex eo nu- mero virginum, quas tum erant, eligere potuit : nobis omnium» quicunque fuerunt, ab ultimo principio hujus prsceptionis uf- que ad hoc tempus, expofxtis copiis, quodcunque placeret, eU- gendi poteftas fuit.
Ac veteres quidem fcriptores artis, ufque a principe illo atque inventore Tifia repetitos, unum in locum conduxit Arifloteies, et nominatim cujufque prascepta magna conquilita cura perfpi- cue confcriplit, atque enodata diligenter expofuit : ac tantum in- ventoribus ipfis fuavitate et brevitate dicendi prjeftitit, ut nemo illorum praecepta ex ipforum Ubris cognofcat, fed omnes, qui» quod illi praecipiant, veHnt intelligere, ad hunc, quafi ad quen- dam multo commodiorem explicatorem, revertantur. Atque hic quidem ipfe, et fefe ipfum nobis, et eos, qui ante fe fuerant, in medio pofuit, ut casteros et feipfum per fe cognofceremus. Ab hoc autem qui profefti funt, quanquam in maximis philofophiaj partibus operae plurimum confumpferunt, (ficut et ipfe, cujus inftituta fequebantur, fecerat) tamen permulta nobis praecepta dicendi reliquerunt. Atque alii quoque alio ex fonte prseceptores dicendi emanaverunt, qui item permultum ad dicendum, li quid ars proiicit, opitulati funt. Nam fuit tempore eodem, quo Ari- ftoteles, magnus et nobilis rhetor Ifocrates ; cujus ipfius quam conftet efle artem non invenimus. Dilcipulorum autem, atque eorum, qui protinus ab hac funt difciplina profedti, multa de arte prajcepta reperimus.
III. Ex his duabus diverfis ficuti familiis, quarum altera, cum verfaretur in philofophia, nonnullam rhetoricse quoque artis fibi curam aftumebat, altera vero omnis in dicendi erat ftudio et prae- ceptione occupata, unum quoddam eft conflatum genus a pofte- rioribus, qui ab utrifque ca, quae commode dici videbantur, in fuas artes contulerunt ; quos ipfos fimul, atque illos fuperiores, nos nobis omnes, quoad facultas tulit, propofuimus, et ex no- ftro quoque nonnihil in commune contulimus.
Quod a ea, quac in his libris exponuntui-, tantopcre cligcnda
LIBER SECUNDUS. 77
fuerunt, quanto ftudio eledla funt, profed:o neque nos, neque alios induftricB noftrse poenitebit. Sin autem temere aliquid alicu- jus prseteriiffe, aut non fatis eleganter fecuti videbimur, dodli ab aliquo facile et libenter fententiam commutabimus. Non enim parum cognofle, fed in parum cognito ftulte et diu perfeverafle, turpe eft ; propterea quod alterum communi hominum infirmi- tati, alterum fingulari uniufcujufque vitio, eft attributum. Quare nos quidem fine ulla affirmatione, fimui quserentes, dubitanter unumquodque dicemus, ne, dum parvulum hoc confequimur, ut fatis commode hsc perfcripfilTe videamur; illud amittamus, quod maximum eft, ut ne cui rei temere atque arroganter aflen- ferimus. Verum hoc quidem nos, et in hoc tempore et in omni vita ftudiofe, quoad facultas feret, confequemur. Nunc autem, ne longius oratio progrefTa videatur, de reliquis, quae prscipienda videntur efle, dicemus.
Igitur primus liber, expofito genere hujus artis, et officio, et fine, et materia, et partibus, genera controverfiarum, et inven- tiones, et conftitutiones, et judicationes continebat. Deinde par- tes orationis, et in eas omnes omnia prscepta. Quare cum in eo csteris de rebus diftinftius didlum fit, difperle autem de confirmatione et de reprehenfione ; nunc certos confirmandi et reprehendendi in fingula caufarum genera locos tradendos ar- bitramur. Et quia, quo pa<flo traftari conveniret argumentatio- nes, in libro primo non indiligenter expofitum eft, hic tantum ipfa inventa unamquamque in rem exponentur fimphciter fine ulia exornatione j ut ex hoc inventa ipfa, ex fuperiore autem ex- politio inventorum, petatur. Quare hxc, quse nunc prscipientur, ad confirmationis et reprehenfionis partes referre oportcbit.
IV. Omnis et demonftrativa, et deliberativa et, judicialis caufa necefle eft in aliquo eorum, quae ante expofita funt, conftitutionis genere, uno pluribufve, verfetur. Hoc quanquam ita efl:, tamen cum communiter quaedam de omnibus prscipi poffint, feparatim quoque alia; funt cujufque generis et diverfas prsceptiones. Aliud enira laus, aut vituperatio, aliud fcntentiai didio, aliud accula-
^8 DE INVENTIONE
tio, aut recLifatio, conficere debet. In judiciis, quid aequum fit, quaeritur : in demonftrationibus, quid honeflum : in deliberatio- nibus, ut nos arbitramur, quid honeftum fit et quid utile. Nam caeteri utilitatis modo finem in fiaadendo et in difiTuadendo exponi oportere arbitrati fiant.
Quorum igitur generum fines et exitus diverfi fiint, eorum praecepta eadem efie non poflunt. Neque nunc hoc dicimus, non eafdem incidere confi:itutiones : veruntamen oratio qusedam ex ipfo fine et genere caufas nafcitur, quae pertineat ad vhx alicu- jus demonftrationem, aut ad fententis dicStionem. Quare nunc, in exponendis controverfiis, in judiciali genere caufarum et prae- ceptorum verfabimur. Ex quo pleraque in caetera quoque caufa- rum genera fimili imphcata controverfia nulla cum difficultate transferentur : poft autem feparatim de reliquis dicemus.
Nunc a conjedlurali conftitutione proficifcemur, cujus exem- plum fit hoc expofitum. In itinere quidam proficifcentem ad mer- catum quendam, et fecum aliquantum nummorum ferentem, efi: comitatus. Cum hoc, ut fere fit, in via fermonem contulit, ex quo fadtum eft, ut illud iter familiarius facere vellent. Quare cum in quandam tabernam divertifi^ent, fimul coenare et in eo- dem loco fomnum capere voluerunt. Coenati difcubuerunt ibi- dem. Caupo autem (nam ita dicitur pofi: inventum, cum in alio maleficio deprehenfus efiet) cum illum alterum, videhcet qui nummos haberet, animadvertifiet, nodlu, pofiiquam illos ardtius jam, ut fit, ex laflitudine dormire fenfit, accefiitj et alterius eorum, qui fine nummis erat, gladium prope appofitum e va- gina eduxit, et illum aherum occidit, nummos abftuUt, gliidium cruentum in vaginam recondidit, ipfe {t[c in ledtum fuuni rece- pit. Ille autem, cujus gladio occifio erat fa(!ta, muko ante kicem furrexit, comitcm illum fuum inclamavit femel et faepius. Illum fomno impeditum non refpondere exiftimavit : ipfe gladium et castera, quae fccum attulerat, fuftukt ; fokis profedtus ed. Caupo non muko poll conclamavit hominem ciTc occifum, et cum quibufdam diverforibus illum, qui ante exierat, confequitur. Iii
LIBER SECUNDUS. 79
Itlnere hominem comprehendit, gladium ejus e vagina educit, reperit cruentum : homo in urbem ab ilHs deducitur, ac reus fit. In hac intentio eft criminis, Occidifti. Depulfio, Non occidi : ex quibus conftitutio ei\. Quaeflio eadem in conjediurali, quse judicatio, Occideritne ?
V. Nunc exponemus locos, quorum pars aliqua In omnem conjedluralem incidit controverfiam. Hoc autem et in horum locorum expofitione, et in cjeterorum, oportebit attendere, non omnes in omnem caufam convenire. Ut enim omne nomen ex aliquibus, nonex omnibus literis, fcribiturj fic omnem in caufam 'non omnis argumentorum copia, fed eorum neceflaria pars aliqua, conveniet. Omnis igitur, ex caufa, ex perfona, ex fadlo ipfo, conjedlura cr.pienda eft.
Caufa diflribuitur in impulfionem, et in ratiocinationem. Im- pulfio eft, quae fme cogitatione per quandam affedtionem animi facere ahquid hortatur, ut amor, iracundia, aegritudo, vinolentia, et omnino omnia in quibus animus ita videtur affedlus fuiffe, ut rem perfpicere cum confiHo et cura non potuerit : et id, quod fecit, impetu quodam animi potius, quam cogitatione, fecerit. Ratiocinatio autem eft dihgens et confiderata faciendi ahquid, aut non faciendi, excogitatio. Ea dicitur tum interfuiffe, cum ahquid faciendum, aut non faciendum certa de caufa vitaffe, aut fecutus effe animus videtur j ut, fi amiciticB quid caufa fadlum dicetur, fi inimici ulcifcendi, fi metus, fi glorise, fi pecuniae, fi denique, ut omnia generatim ampledlamur, aUcujus retinendi, augendi, adipifcendive commodi ; aut contra, rejiciendi, dimi- nuendi, devitandive incommodi caufa. Nam horum in genus alterutrum illa quoque incident, in quibus aut incommodum ahquod majoris vitandi incommodi caufa, aut majoris adipifcendi commodi, fufcipitur : aut commodum aliquod majoris adipifcendi commodi, aut majoris vitandi incommodi, prateritur.
Hic locus ficut ahquod fundamentum efi: hujus conflitutionis : nam nihil facflum effe cuiquam probatur, nifi ahquid, quare fadlum fit, oftenditur. Ergo accufator, cum aliquid impuhione
8o DE INVENTIONE
faftum efle dicit, illum impetum et quandam commotlonem animi afFedionemque verbis et fententiis amplificare debebit, et oftendere, quanta vis amoris fit, quanta animi perturbatio ex iracundia fiat, aut ex aliqua caufa earum, qua impulfum aliquem id feciffe dicet. Hic et exemplorum commemoratione, qui fimili impulfu aliquid commiferint, et fimilitudinum collatione, et ipfius animi affeftionis explicatione curandum efl, ut non mirum videatur, fi quod ad facinus tali perturbatione commotus animus accefferit.
VI. Cum autem non impulfione, verum ratiocinatione aliquem
commififfe quid dicet; quid commodi fit fecutus, aut quid
incommodi fugerit, demonflrabit, et id augebit quam maxime
poterit; ut, quoad ejus fieri poflit, idonea quam maxime caufa
ad peccandum hortata videatur. Si gloriae caufa ; quantam gloriam
confecuturam exiflimarit. Item fi dominationis, fi pecunias,
fi amicitiae, fi inimicitiarum ; et omnino quidquid erit, quod
caufs fuiffe dicet, id fumme augere debebit. Et hoc eum magno-
pere confiderare oportebit, non quid in veritate modo, verum
etiam vehementius, quid in opinione ejus, quem arguet, fuerit.
Nihil enim refert non fuiffe, aut non elfe ahquid commodi aut
incommodi, fi oflendi potefl ei vifum effe, qui arguatur. Nam
opinio dupHciter falHt homines : cum aut res aUufmodi eft ac
putatur, aut non is eventus efl, quem arbitrati funt. Res aliufmo-
di efl tum, cum aut id, quod bonum efl, malum putant ; aut
contra, quod makim efl, bonum : aut quod nec malum efl:, nec
bonum, malum aut bonum : aut quod makuTJ, aut bonum efl,
nec malum, nec bonum. Hoc intelledo, fi quis negabit ullam
effe pecuniam fratris aut amici vita, aut denique officio fuo
antiquiorem aut fuaviorem, non erit hoc accufatori negandum.
Nam in eum culpa et fummum odium transferetur, qui id, quod
tam vere et pie dicetur, negabit. Verum illud dicendum erit,
illi non effe ita vifum ; quod fumi oportet ex iis, quae ad perfo-
nam pertinent, de quo pofl dicendum efl.
VII. Eventus autem tum fallit, cum aliter accidit at(^ue il, qui arg'uuntur, arbitrati effe dicuntur : ut, fi quis dicatur alium
LIBER SECUNDUS. 8i
occidifTe ac voluerit, quod aut fimilitudine, aut fufpicione, aut demonftratione falfa deceptus fit : aut eum necaffe, cujus tefta- mento non fit heres, quod ejus teftamento fe heredem arbitratus fit. Non enim ex eventu cogitationem fpeclari oportet, fed, qua cogitatione, animo et fpe ad maleficium profedlus fit, confidera- re ; et quo animo quid quifque faciat, non quo cafu utatur, ad rem pcrtinere. In hoc autem loco, caput illud erit accufatori, fi de- monftrare poterit, alii nemini caufam fuifle faciendi. Secunda- rium, fi tantam, aut tam idoneam nemini. Sin fuifle aliis quoque caufa faciendi videbitur ; aut potefi:as aliis defuilfe demonftranda eft, aut facultas, aut voluntas. Poteftas, fi aut nefciffe, aut non afFuiire, aut conficere ahquid non potuifi^e, dicetur. Facuhas, fi ratio, adjutores, adjumenta, et c^tera, quae ad rem pertinebunt, defuifle aHcui demonflirabuntur. Voluntas, fi animus a tahbus fa- (flis vacuus et integer efl^e dicetur. Poflremo, quas ad defenfio- nem rationes reo dabimus, iis accufator ad ahos ex culpa eximen- dos abutetur. Verum id brevi faciendum efl:, et in unum muka funt conducenda, ut ne akerius defendendi caufa hunc accufare, fed hujus accufandi caufa defendere akerum, videatur.
VIII. Atque accufatori quidem hi£c fere funt in caufa facienda et confideranda. Defenfor autem ex contrario primum impulfio- nem aut nullam fuifl"e dicet, aut, fi fuifle concedet, extenuabit, et parvulam quandam fuifle demonflrabit, aut, non ex ea folere hu- jufmodi fafta nafci, docebit. Quo erit in loco demonftrandum, qus vis et natura ejus fit affeaionis, qua impukus ahquid reus commifille dicetur : in quo et exempla, et fimihtudines erunt proferendvE, et ipfa dihgenter natura ejus affedionis quam levif- fime quietiffimam ad partem exphcanda ; ut et res ipfa a fado crudek et turbulento ad quoddam mitius et tranquikius traduca- tur, et oratio tamen ad animum ejus qui audiet, et ad animi quendam intimum fenfum, accommodetur.
Ratiocinationis autem fufpiciones infirmabit, fi aut commo- dum nuUum fuifl"e, aut parvum, aut akis magis fuiflTe, aut nihilo fibi magis, quam akis, aut incommodum fibi majus, quam com- modum dicit j ut nequaquam fuerit ikius commodi, quod expe-
ToM. I. L
82 DE INVENTIONE
titum dicatur, magnitudo, aut cum eo incommodo quod accide- rit, aut cum illo periculo quod fubeatur, comparanda : qui om- nes loci limiliter incommodi quoque vitatione tradlabuntur.
Sin accufator dixerit, eum id effe fecutum, quod ei vifum fit commodum, aut id fugiffe, quod putarit effe incommodum, quanquam in fiilfa fuerit opinione j demonftrandum erit defen- fori, neminem tantas efle ftultitis, qui tali in re poflit veritatem ignorare. Quod li id concedatur, illud non concefl"um iri ; ne dubitaflfe quidem hunc quid ejus juris efl*et, fed id, quod falfum fuerit, flne ulla dubitatione pro falfo ; quod verum, pro vero probafl^e. Quod fl dubitaverit, fummae fuifle amentiae, dubia fpe impulfum, certum in periculum fe committere.
Quemadmodum autem accufator, cum ab aliis culpam dimo- vebit, defenforis locis utetur j fic iis locis, qui accufatori dati funt, utetur reus, cum in alios ab fe crimen volet transferre.
IX. Ex perfona autem conjed:ura capietur, fi eae res, quae per- fonis attributa; funt, diligenter conflderabuntur, quas omnes in primo libro expofuimus : nam et de nomine nonnunquam aliquid fufpicionis nafcitur. Nomen autem cum dicimus, cognomen quoque intelligatur oportet. De hominis enim certo et proprio vocabulo agitur : ut fi dicamus, idcirco aliquem Caldum vocari, quod temerario et repentino confilio fit : aut fi ea de re homini- bus Graecos imperitis verba dediffe, quod Clodius, aut Ca-cilius, aut Mutius, vocarentur.
Et de natura licet aliquantukim ducere fufpicionis. Omnia enim hcec, vir, an muHer ; hujus, an illius civitatis, fit ^ quibus fit majoribus, quibus confanguineis, qua aetate, quo animo, quo corpore, quae naturas funt attributa, ad ahquam conjecSuram fa- ciendam pertinebunt. Et ex vidlu multae trahuntur fufpiciones, cum, quemadmodum, et apud quos, et a quibus educatus et eruditus fit, quxritur, et quibufcum vivat, qua ratione vitae, quo more domeflico vivat. Et ex fortuna fitpe argumentatio nafcitur, cum fervus, an Hber ; pecuniofus, an pauper; nobilis, an igno- bihs 3 felix, an infehx ; privatus, an cum poteftate fit, aut fuerit.
LIBER SECUNDUS. 83
aut futurus fit, confideratur : aut denique aliquid eorum quaeritur, qu£e fortun-<E efle attributa intelliguntur. Habitus autem quoniam in aliqua et perfecfla et conflanti animi, aut corporis abfolutione confiftit, (quoin genere eft virtus, fcientia, et quse contraria funt) res ipfa, caufa pofita, docebit, ecquid hic quoque locus fufpi- cionis oftendat. Nam affeflionis quidem ratio perfpicuam folet pras fe gerere conjedluram, ut amor, iracundia, moleftia : pro- pterea quod et ipforum vis intelligitur, et, quae res harum ali- quam rem confequantur, faciles cognitu funt.
Studium autem quoniam eft affidua et vehemens ad aliquam rem applicata magna cum'voluntate occupatio, facile ex eo du- cetur argumentatio, quam res ipfa defiderabit in caufa. Item ex confilio fumetur aliquid fufpicionis. Nam confilium eft aliquid faciendi, aut non faciendi, excogitata ratio. Item fadla, et calus, et orationes, quae funt omnia (ut in confirmationis prseceptis di- ftum eft) in tria tempora diftributa, facile erat videre, ecquid af- ferant ad conjed:uram confirmandam fufpicionis.
X. Ac perfonis quidem res es funt attributse, ex quibus omni- bus unum in locum coaftis, accufatoris erit improbatione hominis uti. Nam caufa fadli parum firmitudinis habet, nifi animus ejus, qui infimulatur, in eam fufpicionem adducetur, ut a tali culpa non videatur abhorruifle. Ut enim animum aHcujus improbare nihil attinet, cumcaufa, quare peccaverit, non intercefterit j fic caufam peccati intercedere leve eft, fi animus nulH minus honeftas rationi afiinis oftenditur. Quare vitam ejus, quem arguit, ex ante fadtis accufator improbare debebit, et oftendere, fi quo in pari ante peccato convi<ftus fit. Si id non poterit, fi quam in fimilem ante fufpicionem venerit ; ac maxime, fi fieri poterit, fimili aliquo in genere ejufmodi caufa aliqua commotum peccafie, aut in a^que magna re, aut in majore, aut in minore : ut fi, quem pecunia dicat indudlum fecilfe, poftit demonftrare, aliqua in re, ejus ali- quod fadlum avarum.
Item in omni caufa naturam, aut vicflum, aut ftudlum, aut lortunam, aut aliquid eorum qus perfonis attributa funt, ad eam caulam, qua commotum peccafi"e dicet, 'adjungere, atque ex
L 2
84 DE INVENTIONE
difparl quoque genere culparum, fi ex pari fumendi facultas non erit, improbare animum adverfarii oportebit : ut fi avaritia induc- tum arguas feciffe, et avarum eum, quem accufes, demonftrare non poflis i aliis affinem eife vitiis doceas, et ex ea re non elfe mirandum, qui in illa re turpis, aut cupidus, aut petulans fuerit, hac quoque in re eum deliquiffe. Quantum enim de honeftate et audloritate ejus, qui arguitur, detradlum eft, tantum de facultate totius eft defenfionis diminutum.
Si nulli affinis poterit vitio reus ante admiflb demonftrari, lo- cus inducetur ille, per quem hortandi judices erunt, ut veterem famam hominis nihil ad rem putent pertinere. Nam eum ante celafTe, nunc manifefto teneri. Quare non oportere hanc rem ex fuperiore vita fpedtari, fed fuperiorem vitam ex hac re improbari, et aut poteftatem ante peccandi non fuifle, aut caufam. Aut, fi hxc dici non poterunt, dicendum erit illud extremum, non effe mirum, fi nunc primum deHquerit. Nam neceffe eft, eum, qui velit peccare, ahquando primum delinquere. Sin vita ante a<Sta ignorabitur, hoc loco praeterito, et cur prsetereatur demonflrato, argumentis accufationem flatim confirmare oportebit.
XI. Defenfor autem primum, fi poterit, debebit vitam ejus, qui infimulabitur, quam honefliffimam demonftrare. Id faciet, fi oflendet aHqua ejus nota et communia officia j quod genus, in parentes, cognatos, amicos, affines, neceffarios -, etiam quas ma- gis rara et eximia funt, fi ab eo cum magno aHquo labore aut periculo, aut utraque re, cum neceffe non effet, officii caufa, aut in rempubHcam, aut in parentes, aut in aliquos eorum, qui modo expofiti funt, fafta effe dicet. Deinde fi nihil deHquiffe, nuHa cupiditate impeditum ab officio receffiffe. Quod eo confir- matius erit, fi, cum poteftas impune aHquid faciendi minus ho- nefte fuiffe dicetur, voluntas ei faciendi demonflrabitur abfuiffe. Hoc autem ipfum genus erit eo firmius, fi eo ipfo in genere, quo arguetur, integer antea fuiffe demonflrabitur : ut fi, cum ava- ritiae caufa feciffe arguatur, minime omni in vita pecunias cupidus fuiffe doceatur. Hic iHa magna cum gravitate inducetur indigna- tio, junda conqueflioni, per quam miferum facinus efle et
LIBER SECUNDUS. 85
indignum demonftrabitur, cum animus omni in vita fuerit a vi- tiis remotiffimus, eam caufam putare, qux homines audaces in fraudem rapere foleat, caftiflimum quoque hominem ad peccan- dum potuifTe impellere : aut iniquum effe et optimo cuique per- niciofiffimum, non vitam honefte aftam tali in tempore quam plurimum prodeffe, fed fubita ex criminatione, quae confingi facile poffit, non ex ante afta vita, quas neque ad tempus fingi, neque ullo modo immutari poffit, facere judicium.
Sin autem in ante adla vita ahquae turpitudines erunt, aut falfo venifle in eam exifi:imationem dicetur, aut ex aliquorum invidia, aut obtredlatione, aut falfa 'opinione : aut imprudentis, neceffiitu- dini, aut perfuafioni, adolefcentis, aut ahcui non malitiofce animi affedioni attribuentur, aut diffimili in genere vitiorum, ut animus non omnino integer, fed a tali culpa remotus effe, videatur. Ac fi nullo modo vitai turpitudo aut infamia leniri poterit oratione, negare oportebit de vita ejus et moribus qua^ri, fed de eo crimine, quo de arguatur : quare, ante fadtis omiffis, illud, quod inffet, agi oportere.
XII. Ex fadlo autem ipfo fufpiciones ducentur, fi totius admi- niftratio negotii ex omnibus partibus pertentabitur : atque hag fufpiciones partim ex negotio feparatim, partim communiter ex perfonis atque ex negotio, proficifcentur.
Ex negotio duci poterunt, fi eas res, quae negotiis attributae funt, dihgenter confiderabimus. Ex iis igitur in hanc conftitutionem convenire videntur genera eorum omnia, partes generum plerze- que. Videre igitur primum oportebit, quae funt continentia cum ipfo negotio, hoc eft, quae ab re feparari non poffunt. Quo in loco fatis erit diligenter confiderare, quid fit ante rem fadtum, ex quo fpes perficiendi nata, et faciendi facultas quaefita, videatur ; quid in ipfa re gerenda; quid poftea confecutum fit. Deinde ipfius eft negotii geftio pertradlanda : nam hoc genus earum rerum, qua; negotio attributae funt, fecundo in loco nobis eft expofitum. Hoc ergo in genere fpecflabitur locus, tempus, occafio, facuhas ; quo- rum uniufcujufque vis diligenter in confirmationis prajceptis ex- plicata eft. Quare, ne aut hic non admonuiffe, aut ne eadem
86 D E I N V E N T I O N E
iterum dixifle videamur, breviter demonftrabimus, quid quaque in parte confiderare oporteat. In loco igitur opportunitas, intem- pore longinquitas, in occafione commoditas ad faciendum ido- nea, in facultate copia et poteftas earum rerum propter quas ali- quid facilius fit, aut fine quibus omnino confici non poteft, con- fideranda eft.
Deinde videndum eft, quid adjundtum fit negotio, hoc eft, quid majus, quid minus, quid asque magnum fit, quid ftmile ; ex quibus conjedlura qu'<£dam ducitur, ii, quemadmodum res majo- res, minores aeque magnae, fimilefque agi foleant, diligenter con- fiderabitur. Quo in genere eventus quoque videndus erit ; hoc eft, quid ex unaquaque re foleat evenire, magnopere coniide- randum eft ; ut metus, Istitia, titubatio.
Quarta autem pars erat ex iis, quas negotiis dicebamus effe attributas, confecutio. In ea quaeruntur ea, quas geftum nego- tium confeftim aut ex intervallo confequuntur. In qua videbi- mus ecqujB confuetudo fit, ecquas adtio, ecquod ejus rei artificium fit, aut ufus, aut exercitatio hominum, aut approbatio, aut of- fenfio ; ex quibus nonnunquam elicitur aliquid fufpicionis.
XIII. Sunt autem aliqus fufpiciones, quae communiter et ex negotiorum, et ex perfonarum attributionibus, lumuntur. Nam et ex fortuna, et ex natura, et ex viftu, ftudio, fadlis, cafu, orationi- bus, confilio, et ex habitu animi aut corporis pleraque pertinent ad eafdem res, quas rem credibilem aut incredibilem facere pof- funt,et cum fad:i fufpicione junguntur. Maxime enim qusri opor- tet in hac conftitutione, primum, potueritne aliquid fieri : deinde, ecquo ab alio potuerit : deinde facultas, de qua ante diximus : deinde, utrum id facinus fit, quod poenitere fuerit necefi*e : item quod fpcm cclandi haberet : deinde necefiitudo, in qua, num neccfle fuerit id aut fieri, aut ita fieri, qua.Titur. Quorum pars ad confilium pertinet, quod perfonis attributum eft, ut in ea caufa quam expofuimus. Ante rem erit, quod in itinere fe tam fiimi- liarjter applicavcrit, quod fermonis caufam qua;fiverit, quod fimul diverterit, ccenarit. In re, nox, fomnus. Poft rem, quod
LIBER SECUNDUS. 87
folus exierit, quod illum tam familiarem comitatum tam aequo animo reliquerit, quod cruentum gladium habuerit.
Horum pars ad confilium pertinet. Qua^ritur enim, utrum vi- deatur diligenter ratio faciendi effe habita et excogitata, an ita temere, ut non verifimile fit, quemquam tam temere ad malefi- cium acceffilfe. In quo quaeritur, num quo alio modo commodius potuerit fieri, vel a fortuna adminiftrari. Nam f.Epe, fi pecunia^ adjumenta, fi adjutores defint, facultas fuifle faciendi non vidc- tur. Hoc modo fi diligenter attendamus, apta inter fe efie intel- hgimus hjBC quas negotiis, et illa quae perfonis, funt attributa.
Hic neque facile ell neque necefiarium difiinguere, ut in fu- perioribus partibus, quo padto quidque accufatorem, et quo modo defenforem tradlare, oporteat. Non neceffarium, propterea quod, caufa pofita, quid in quamque conveniat, res ipfa docebit eos, qui non omnia hic fe inventuros putabunt, fed ad ea, quas praece- pta funt, comparationis modo quandam in commune mediocrem intelligentiam conferent. Non facile autem, qubd et infinitum efl tot de rebus utramque in partem fingillatim de unaquaque expli- care, et ahas ahter h^c in utramque partem caufi' folent con- venire.
XIV, Quare confiderare h^ec, quas expofuimus, oportebit. Fa- ciHus autem ad inventionem animus incedet, fi gefti negotii et fuam et adverfarii narrationem faipe et diligenter pertradlabit ; et, quid quaeque pars fufpicionis habebit, eliciens, confiderabit, quare, quo confilio, qua fpe perficiendi, quidque fadlum fit: cur hoc mo- do potius, quam illo : cur ab hoc potius, quam ab illo : cur nullo adjutore, aut cur hoc : cur nemo fit confcius, aut cur fit, aut cur hic fit : cur hoc ante faftum fit : cur hoc ante faftum non fit : cur hoc in ipfo negotio : cur hoc poft negotium : aut quid faiftum de induflria : aut quid rem ipfam confecutum fit : confletne oratio aut cum re, aut ipfa fecum : hoc hujufne rei fit fignum, an illius, an hujus et ilhus, et utrius potius ; quid fadtum fit quod non oportuerit, aut non fadtum quod oportuerit.
Cum animus hac intentione omnes totius negotii partes con- fiderabit, tum ilU ipfi in medium confervati loci procedent, de
88 DE INVENTIONE
quibus ante didlum eft : et cum ex fingulis, tum ex conjundlis, argumenta certa nafcentur. Quorum argumentorum pars pro- babili, pars neceffario in genere, verfabitur. Accedunt autem ad conjedluramfaepe qujeftiones, teftimonia, rumores : qua;contra om- nia uterque limili via prseceptorum torquere ad fuae caufae commo- dum debebit. Nam et ex quasftione fufpiciones et ex teftimonio, et ex rumore aliquo, pari ratione, ut ex caufa, et ex perfona, et ex fadlo, duci oportebit.
Quare nobis et ii videntur errare, qui hoc genus fufpicionum artificii non putant indigere ; et ii, qui aliter hoc de genere ac de omni conjeftura praecipiendum putant, Omnis enim iifdem ex locis conjedlura fumenda eft. Nam et ejus, qui in quseftione ali- quid dixerit, et ejus, qui in teftimonio, et ipfius rumoris caufa et veritas ex iifdem attributionibus reperietur. Omni autem in caufa pars argumentorum eft adjundla ei caufae folum quse dici- tur, et ab ipfa ita dudta, ut ab ea feparatim in omnes ejufdem ge- neris caufas transferri non fatis commode poflit : pars autem eft pervagatior, et aut in omnes ejufdem generis, aut in plerafque caufas, accommodata.
XV. Hxc ergo argumenta, quas transferri in multas caufas pof- funt, locos communes nominamus. Nam locus communis aut certae rei quandam continet amplificationem, ut fi quis hoc volet oftendere, eum, qui parentem necarit, maximo fupplicio efi"e dignum ; quo loco, nifi perorata et probata caufa, non eft uten- dum; aut dubiae, qua; ex contrario quoque habeat probabiles ra- tiones argumentandi ; ut fufpicionibus credi oportere, et contra, fufpicionibus credi non oportere.
Ac pars locorum communium aut per indignationem, aut per conqueftionem, inducitur ; de quibus ante didlum eft : pars, per aliquam probabilem utraque ex parte rationem.
Diftinguitur autem oratio atque illuftratur maxime, raro in- ducendis locis communibus, et aliquo loco jam certioribus illis argumentis confirmatis. Nam et tum conceditur commune quid- dam dicere, cum diligenter aliquis proprius caufa^ locus tradlatus
L I B E R S E C U N D U S. 89
eft ; et auditoris animus aut renovatur ad ea quas reftant, aut om- nibus jam didis exfufcitatur. Omnia enim ornamenta elocutionis, in quibus et fuavitatis et gravitatis plurimum confiftit, et om-r nia, quaj in inventione verborum et fententiarum aliquid ha- bent dignitatis, in communes locos conferuntur,
Quare, non ut caufarum, fic oratorum quoque multorum, communes loci funt : nam nifi ab iis, qui multa exercitatione ma- gnam fibi verborum et fententiarum copiam comparaverint, tradlari non poterunt ornate et graviter, quemadmodum natura ipforum defiderat. Atque hoc fit nobis didlum communiter de omni genere locorum communium.
XVI. Nunc exponemus, in conjefturalem conftitutionem qui loci communes incidere foleant : fufpicionibus credi oportere, et non oportere : rumoribus credi oportere, et non oportere : telti- bus credi oportere, et non oportere : quaeflionibus credi oportere, et nonoportere: vitam ante adtam fpeftari oportere, et non opor- tere : ejufdem efle, qui in illa re peccarit, et hoc quoque admi- fifife, et non efle ejufdem : maxime fpedtari caufam oportere, et non oportere. Atque hi quidem, et fi qui ejufmodi ex proprio ar- gumento communes loci nafcentur, in contrarias partes diducen- tur.
Certus autem locus efl; accufatoris, per quem auget fadti atro- citatem ; et alter, per quem negat malorum mifcreri oportere. Defenforis, per quem calumnia accufatorum cum indignatione oftenditur ; et per quem cum conqueftione mifericordia captatur. Hi et casteri omnes loci communes ex iifdem prsceptis fumun- tur, quibus cjEterze argumentationes : fed illge tenuius, et acutius, et fubtihus tradlantur ; hi autem gravius et ornatius, et cum ver- bis, tum etiam fententiis excellentibus. In ilhs enim finis efl:, ut id, quod dicitur, verum efle videatur ; in his, tametfi hoc quo- que videri oportet, tamen finis eft amplitudo. Nunc ad aham conftitutionem tranfeamus.
XVII. Cum efl; nominis controverfia, quia vis vocabuh definien- da verbis eft, conftitutio definitiva dicitur. Ejus generis excmplo nobis pofitafit haec caufa; C. Flaminius, is qui Conful rempubhcam
ToM. I. M
90 DE INVENTIONE
male geffit bello Punico fecundo, cum tribunus plebis eflet, in- vito fenatu, et omnino contra voluntatem omnium optimatum.» per feditionem ad populum legem agrariam ferebat. Hunc pater fuus concilium plebis habentem de templo deduxit : arceffitur majeftatis. Intentio eft, Majeftatem minuifli, quod tribunum plebis de templo deduxifti. Depulfio eft, Non minui majeftatem. Quicftioeft, Majeftatemneminuerit ? Ratio, In filiumenim, quam habebam poteftatem, ea ufus fum. Rationis infirmatio, At enim, qui patria poteftate, hoc eft, privata quadam, tribunitiam potef- tatem, hoc eft, populi poteftatem infirmat, minuit is majeftatem. Judicatio eft, Minuatne is majeftatem, qui in tribunitiam potef- tatem patria poteftate utatur. Ad hanc judicationem argumen- tationes omnes afferri oportebit.
Ac, ne quis forte arbitretur nos non intelligere aliam quoque incidere conftitutionem in hanc caufim, eam nos partem folam fumimus, in qua prascepta nobis danda funt. Omnibus autem par- tibus hoc in hbro expUcatis, quivis omni in caufa, fi diligenter attendet, omnes videbit conftitutiones et earum partes, et con- troverlias, fi quse forte in eas incident : nam de omnibus perfcri- bemus. Primus ergo accufatoris locus eft ejus nominis, cujus de vi quseritur, brevis et aperta et ex hominum opinione de- finitio, lioc modo ; Majeftatem minuere, eft de dignitate, aut amplitudine, aut potcftate popuh, aut eorum, quibus populus poteftatem dedit, ahquid derogare. Hoc fic breviter expofitum, pluribus verbis eft et rationibus confirmandum, et ita elfe, ut def- cripferis, oftendendum. Poftea ad id, quod definieris, fad:um ejus, qui accufabitur, adjungere oportebit 3 et ex eo, quod of- tenderis effe, verbi caufa, Majcftatem minuere, docere, adver- firium majcftatem minuifte ; et hunc locum totum communi loco confirmare, per quem ipfius fafti atrocitas, aut indignitas, aut omnino culpa, cum indignatione augeatur.
Poft erit infirmanda adverfariorum defcriptio. Ea autem infir- mabitur, fi falfa demonftrabitur. Hoc ex opinione hominum fu- metur, cum, quemadmodum et quibus in rebus homines in confuetudine fcribendi, aut fermocinandi eo verbo uti foleant.
LIBER SECUNDUS. 91
confiderabitur. Item infirmabitur, fi turpis, aut inutilis effe often- ditur ejus defcriptionis approbatio, et fi, quae incommoda con- fecutura fint, eo conceflb, oflendetur ; (id autem ex honeftatis et utilitatis partibus fumetur, de quibus in deliberationis prasceptis exponemus) et fi cum definitione noftra adverfariorum defini- tionem conferemus, et noflram, veram, honeflam, utilem efTe demonflrabimus ; illorum, contra. Quaeremus autem res, aut majori, aut minori, aut pari in negotio fimiles, ex quibus affir- metur noflra defcriptio.
XVIII. Jam fi res plures erunt definiendse, ut, fi quasratur, fur fit, an facrilegus, qui vafa expfivato facrafurripuerit,erit utendumplu- ribus definitionibus : deinde fimili ratione caufa traftanda. Locus autem communis in ejus malitiam, qui non modo rerum, verum etiam verborum poteflatem fibi arrogare conetur, ut et faciat quod velit, et id, quod fecerit, quo velit nomine appellet. Dein- de defenforis primus locus eft item nominis brevis et aperta, et ex opinione hominum, defcriptio, hoc modo ; Majeftatem mi- nuere, eft aliquid de republica, cum poteftatem non habeas, ad- miniftrare. Deinde hujus confirmatio fimilibus et exemplis et rationibus. Poftea fui fadli ab illa definitione feparatio. Deinde lo- cus communis, per quem fa<fli utilitas, aut honeftas, adaugetur.
Deinde fequitur adverfariorum definitionis reprehenfio, quas iifdem ex locis omnibus, quos accufatori pra;fcripfimus, confi- cilur ; et caetera poft eadem prseter communem locum inducen- tur. Locus autem communis erit defenforis is, per quem indigna- bitur, accufatorem, fui periculi caufa, non res fohim convertere, verum etiam verba commutare, conari. Nam illi quidem commu- nes loci, qui aut cakimnias accufatorum demonftrandse, aut mi- fericordiae captandae, aut fadli indignandi, aut a milericordia de- terrendi caufa fumuntur, ex periculi magnitudine, non ex ca.ufx genere, ducuntur. Quare non in omnem caufam, fed in oniiie caufa; genus incidunt. Eorum mentionem in conjefturali confti- tutione fecimus. Indud:ione autem eorum, cum caufa poftulabit, utemur.
M 2 ,
92 DE INVENTIONE
XIX. Cum autem aftio, tranflationis aut commutationis Indl- gere videtur, qubd non aut is agit, quem oportet, aut cum eo, quicum oportet, aut apud quos, qua lege, qua pcena, quo crimi- ne, quo tempore oportet, conftitutio tranflativa appellatur. Hujus nobis exempla permulta opus funt, fi fmgula tranflationum genera quaeramus ; fed quia ratio praeceptorum fimilis eft, exemplorum multitudine fuperfedendum efl. Atque in noftra quidem confue- tudine multis de caufis fit, ut rarius incidant tranflationes. Nam et pr<Etoriis exceptionibus mults excluduntur adliones, et ita jus civile habemus conilitutum, ut caufa cadat is, qui non, quemad- modum oportet, egerit.
Quare in jure plerumque verfantur. Ibi enim et exceptio- nes poflulantur, et quodammodo agendi poteftas datur, et om- nis conceptio privatorum judiciorum confl:ituitur. In ipfis autem judiciis rarius incidunt, et tamen, fi quando incidunt, ejufmodi funt, ut per fe minus habeant firmitudinis : confirmentur autem aflumpta alia ahqua conftitutione. Ut in quodam judicio, cum venefici cujufdam nomen eflet delatum, et, quia parricidii caufa fubfcripta efl"et, extra ordinem eflet acceptum, cum in accufa- tione aHa quaedam crimina teflibus et argumentis confirmarcn- tur, parricidii autem folum mentio fadla eflet ; defenfor in hoc ipfo multum oportet, ut diu conflfliat, cum de nece parentis nihil demonftratum fit, indignum facinus eflTe ea pcena aflicere eum, qua parricidae afticiuntur. Id autem, fi damnaretur, fieri necefle eflet, quoniam et id caufs fubfcriptum, et ex ea re nomen extra ordinem fit acceptum. Ea igitur poena fi affici reum non opor- teat, damnari quoque non oportere, quoniam ea poena damnatio- nem neceffario confequatur. Hic defenfor, poenae commutationem ex tranflativo genere inducendo, totam infirmabit accufationem. Veruntamen ca^teris quoque criminibus defendendis conjecfturali conftitutione tranflationem confirmabit.
XX. Exemplum autem tranflationis in caufa nobis pofltum fit hujufmodi ; Cum ad vim faciendam quidam armati vcniflent, ar- mati contra praefto fuerunt, et cuidam equiti Romano quidam ex armatis refiftenti, gladio manum pra;cidit. Agit is, cui manus
LIBER SECUNDUS. 93
prfficifaeft, injuriarum. Poftulat is, quicum agitur, a Prs;tore ex- ceptionem, Extra qua?n in reiim capitis prcejiidiciiwi fat. Hic is, qui agit, judicium purum poftulat. Ille, quicum agitur, excep- tionem addi ait oportere. Qujeftio eft, Excipiendum fit, an non ? Ratio, Non enim oportet, in recuperatorio judicio, ejus male- ficii, de quo inter ficarios qusritur, praejudicium fieri, Infirmatio rationis, Ejufinodi fiint injuriae, ut de his indignum fit non primo quoque tempore judicari. Judicatio, Atrocitas injuriarum latifiie caufae fit, quare, dum ea judicetur, de aliquo majore maleficio, de quo judicium comparatum fit, praejudicetur. Atque exemplum quidem hoc eft. In omni autem caufa ab utroque quaeri oporte- bit, a quo, et per quos, et quo modo, ct quo tempore aut agi, aut judicari, aut quid ftatui de ea re, conveniat.
Id ex partibus juris, de quibus poft dicendum eft, fumi opor- tebit, et ratiocinari, quid in fimihbus rebus fieri foleat, et vide- re, utrum malitia quid aliud agatur, ahud fimuletur j an ftultitia, an neceflitudinc, quod alio modo agi non poflit, an occafione agendi fic fit judiciumj aut aftio conftituta, an refte fine uUa re ejufmodi res agatur. Locus autem communis contra eum, qui tranflationem inducet, fugere judicium ac pcenam, quia caufiB difiidat. A tranflatione autem, omnium fore perturbationem, fi non ita res agatur et in judicium veniat, quo pafto oporteat ; hoc eft, fi aut cum eo agatur, quicum non oporteat, aut alia poena, alio crimine, alio tempore ; atque hanc rationem ad per- turbationem judiciorum omnium pertinere. Tres igitur C£ confti- tutiones, quaj partes non habent, ad hunc modum tradtabuntur. Nunc generalem conftitutioiiem et partes ejus confideremus.
XXI. Cum, et fafto et fafti nomine conceflb, neque ulla adtionis illata controverfla,vis, et natura, et genus negotii ipfius quaeritur, conftitutionem generalem appellamus. Hujus primas elle partes duas nobis videri diximus, negotialem et juridicialem. Negotia- lis eft, qua' in ipfo negotio juris civiHs habet implicitam contro- verfiam. Ea eft hujufmodi ; Quidam pupillum heredem fecit 5 pupillus autem ante mortuus eft, quam in fuam tucelam veniret. De hereditate ea, quae pupillo venit, inter feos qui patris pupilli
94 DE INVENTIONE
heredes fecundi funt, et inter agnatos pupilli, controverfia eft. Pofleflio heredum fecundorum efl. Intentio eft agnatorum, No- ftra pecunia eft, de qua is, cujus agnati fumus, teftatus non eft. Depuhio eft, Immo noftra, qui heredes fecundi teftamento pa- tris fumus. Quaeftio eft, Utrorum fit ? Ratio eft, Pater enim et fibi et fiho teftamentum fcripfit, dum is pupihus effet. Quare, quae fiiii fuerunt, teftamento patris noftxa fiant necefle eft. Infirmatio eft rationis, Immo pater fibi fcripfit, et fecundum heredem non fiUo, fed fibi, juffit effe. Quare, prasterquam quod ipfius fuit in teftamento, ulHus veftrum efie non poteft. Judicatio, Pofiitne quifquam de fihi pupilH re teftari. An heredes fecundi, ipfius pa- tris famihas, non fihi quoque ejus pupilh, heredes fint.
Atque hoc non alienum eft, quod ad multa pertineat, ne aut nufquam, ut ufquequaque dicatur, hic admonere. Sunt caufae, quas plures habent rationes in fimplici conftitutione j quod fit, cum id, quod fadlum eft, aut quod defenditur, pluribus de caufis redlum, aut probabile, videri poteft, ut in hac ipfa caufa. Suppo- natur enim ab heredibus haec ratioj Unius enim pecunix plures difiimilibus de caufis heredes efi^e non pofi*unt, nec unquam fa- dlum eft, ut ejufdem pecuniae alius tefl^mento, alius lege, heres efi"et. Infirmatio autem hasc erit, Non eft una pecunia, propterea quod altera jam erat pupilli adventitia ; cujus heres non, illo tempore, in teftamento quifquam fcriptus erat, fi quid pupillo accidiffet : et de altera, patris etiam nunc mortui voluntas plu- rimum valebat, quae jam mortuo pupillo fuis heredibus concede- bat. Judicatio eft, Unane pecunia fuerit. Aut, fi hac erunt ufi infirmatione, Pofie plures efl*e unius heredes pecuniae diflimilibus de caufis, de eo ipfo judicatio nafcitur; Poflintne cjufdem pecu- niae plures difl^imilibus generibus effe heredes.
XXII. Ergo una in conftitutione intclleftum eft, quomodo et rationes et rationum infirmationes, et pra'terea judicationes plures fiant. Nunc hujus generis praecepta videamus. Utrifque, aut etiam omnibus, fi plures ambigent, jus ex quibus rebus conftet, eft confidcrandum. Initium ergo ejus ab natura duftum videtur : qua;dam autem ex utilitatis ratione aut perfpicua nobis, aut ob-
LIBER SECUNDUS. 95
fcura, In confuetudinem venilTe ; pofl autem, approbata qu^dam a confuetudine, aut vero utilia vifa, legibus eire firmata. Ac na- turaj quidem jus eft, quod nobis non opinio, fed qusdam innata vis afferat, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, obfervantiam, veritatem.
Rehgionem, eam, quae in metu et casremonia deorum fit, ap- pellant. Pietatem, qu;E erga patriam, aut parentes, aut alios fan- guine conjunftos officium confervare moneat. Gratiam, qus in memoria et remuneratione officiorum, et honorum, et amicitia- rum, obfervantiam teneat. Vindicationem, per quam vim et contumeliam, defendendo aut ulcifcendo, propulfamus a nobis et a noftris, qui nobis effe cari debent, et per quam peccata pu- nimus. Obfervantiam, per quam ictate, aut fapientia, aut honore, aut ahqua dignitate antecedentes reveremur et cohmus. Verita- tem, per quam damus operam, ne quid ahter, quam confirmave- rimus, fiat, aut faftum, aut futurum fit.
Ac naturas quidem jura minus ipfa qua^runtur ad hanc contro- verfiam, quod neque in hoc civih jure verfantur, et a vulgari in- tehigentia remotiora funt; ad fimihtudinem vero ahquam, aut ad rera amphficandam fcpe funt inferenda. Confuetudinis autem jus effe putatur id, quod voluntate omnium fine lege vetuflas com- probarit. In ea autem jura funt qusdam ipfa jam certa propter ' vetuftatem. Quo in genere et aha funt multa, et eorum muUo maxima pars, qux Prajtores edicere confueverunt. Qusdam autem genera juris jam certa confuetudine fadla funt. Quod genus, padlum, par, judicatum.
Padtum eft, quod inter ahquos convenit, quod jam ita juftum putatur, ut juri pra^ilare dicatur. Par, quod in omnes a-quabile eff. Judicatum, de quo jam ante fententia ahcujus, aut ahquorum conftitutum eff. Jam jura iegitima ex legibus cognofci oportebit. His ergo ex partibus juris, quidquid aut ex ipfa re, aut ex fimih, aut ex majore, aut ex minore, nafci videbitur, quifque atten- dere atque ehcere, pertentando unamquamque juris partem, de- bebit. Locorum autem communium, quoniam (ut ante didlum cff) duo funt genera, quorum aherum duhix rei, aherum certaj
96 DEINVENTIONE
continet amplificationem, quid ipfa caufa det, et quid augeri per communem locum pofTit, et oporteat, confiderabitur. Nam certi, qui in omnes incidant, loci praefcribi non poflunt ; in ple- rifque fortaffe ab audtoritate jurifconfultorum, et contra audiori- tatem, dici oportebit. Attendendum eft autem et in hac, et in omnibus, num quos locos communes, praster eos, quos expofui- mus, ipfa res oitendat. Nunc juridiciale genus et partes ejus confideremus.
XXIII. Juridicialis eft, in qua asqui etiniqui natura, et praemii aut pcenae ratio, quaritur. Hujus partes funt duae, quarum alte- ram abfolutam, aftumptivam alteram, nominamus. Abfoluta eft, qua; ipfa in fe, non ut negotialis implicite et abfcondite, fed pa- tentius et expeditius redli et non redli qu^ftionem continet. Ea eft hujufmodi ; Cum Thebani Lacedaemonios bello fuperaviflent, et fere mos eftet Graiis, cum inter fe beHum gefliflent, ut ii, qui viciffent, tropaeum aliquod in finibus ftatuerent, vidtoriae modo in praefentia declarandas caufa, non ut in perpetuum belli memoria maneret, aeneum ftatuerunt tropa^um. Accufantur apud Amphic- tyonas, id eft, apud commune Graeciae concihum.
Intentio eft, Non oportuit. Depulfio eft, Oportuit. Qua;ftio eft, Oportueritne ? Ratio eft, Eam enim ex bello gloriam virtute peperimus, ut ejus aeterna infignia pofteris noftris rclinquere vel- lemus. Infirmatio eft, Attamen a;ternum inimicitiarum monu- mentum Graios de Graiis ftatuere non oportet. Judicatio eft, Cum fummae virtutis celebranda; caufa Graii de Graiis aeternum inimicitiarum monumentum ftatuerint, reftene, an contra, fece- rint. Hanc ideo rationem fubjecimus, ut hoc caufae genus ipfum, de quo agimus, cognofceretur. Nam fi eam fuppofuiffemus, qua fortaffe ufi funt, Non enim jufte, neque pie bellum geffiftis, in relationem criminis dilaberemur ; de qua poft loquemur.
Utrumque autem caufa- genus in hanc caufam incidere per- fpicuum eft. In hanc argumentationes ex iifdem locis fumendaj funt, atque in caufam negotialem, de qua ante didlum eft. Locos autem communes et ex caufa ipfa, fi quid inerit indignationis sut conqueftionis, et ex juris utilitatc et natura multos et graves
LIBER SECUNDUS. 97
fumere licebit, et oportebit, fi caufe dignitas videbitur poftu- lare.
XXIV. Nunc afTuinptivam partem juridicialis confideremus. AfTumptiva igitur tunc dicitur, cum ipfum ex fe facfhxm probari non poteft, aliquo autem foris adjundto argumento defenditur. Ejus partes funt quatuor; comparatio, relatio criminis, remotio criminis, conceflio.
Comparatio eft, cum aliquod faftum, quod per fe ipfum non (it probandum, ex eo, cujus id caufa fadtum eft, defenditur. Ea eft hujufmodi ; Quidam imperator, cum ab hoftibus circumfide- retur, neque effugere ullo modo poffet, depadlus eft cum eis, ut arma et impedimenta relinqueret, mihtes educeret ; itaque fecit : armis et impedimentis amiifis, pr^eter fpem milites confervavit. Accufatur majeflatis. Incurrit huc definitio. Sed nos hunc lo- cum, de quo agitur, coniideremus.
Intentio eft, Non oportuit arma et impedimenta relinquere. Depulfio eft, Oportuit. Queftio eft, Oportueritne ? Ratio eft, Mihtes enim omnes periifTent. Infirmatio eft, aut conjecfturalis, Non periiflent ; aut altera conjedturalis, Non ideo fecifti. Ex quibus funt judicationes, Periiffentne ; et, Ideone fecerit ; aut haec comparativa, cujus nunc indigemus, At enim fatius fuit amittere milites, quam arma et impedimenta hoftibus concedere. Ex qua judicatio nafcitur ; Cum omnes perituri milites effent, nifi ad hanc padlionem veniflent, utrum fatius fuerit amittere mi- lites, an ad hanc conditionem venire. Hoc caufi genus ex his locis trailari conveniet.
Oportebit adhibere casterarum quoque conftitutionum ratlo- nem atque praecepta, ac maxime conjedturis faciendis infirmare illud, quod cura eo, quod crimini dabitur, ii, qui accufabuntur, comparabunt. Id fiet, fi aut id, quod dicent defenfores futurum fuilfe, nifi id fadtum elfet, (quo de faifto judicium ei^) futurum fuiffe negabitur ; aut fi alia ratione et aUam ob caufam, ac dicet fe reus feciffe, demonftrabitur elfe fadtum. Ejus rei confirmatio, et item contraria de parte infirmatio, ex conjedturali conftitutione fumetur. Sin autem certo nomine maleficii -vocabitur in judicium, To M. I. N
98 DE INVENTIONE
ficut In hac caufa (nam majeflatis arceffitur,) definitione et de- finitionis praeceptis uti oportet.
XXV, Atque hcEC quidem plerumque in hoc genere incidunt, ut conjedlura et definitione utendum lit. Sin aliud quoque ali- quod genus incidet, ejus generis prscepta licebit huc pari ratione transferre. Nam accufatori maxime efl in hoc elaborandum, ut id ipfum fadum, propter quod fibi reus concedi putat oportere, quam plurimis infirmet rationibus : quod facile efl, fi quam plu- rimis conflitutionibus aggrediatur id improbare.
Ipfa autem comparatio feparata a caeteris generibus controver- fiarum fic ex fua vi confiderabitur, fi illud, quod comparabitur, aut non honeftum, aut non utile, aut non necefTarium fuiffe, aut non tantopere utile, aut non tantopere lioneftum, aut non tanto- pere necelTarium fuiffe, demonflrabitur. Deinde oportet accufa- torem illud, quod ipfe arguat, ab eo, quod defenfor comparat, feparare. Id autem faciet, fi demonflrabit non ita fieri folere, ne- que oportere, neque efle rationem, quare hoc propter hoc fiat, ut propter falutem miHtum ea, quas falutis caufa comparata funt, hoflibus tradantur. Poftea comparare oportebit cum beneficio maleficium, et omnino id quod arguitur, cum eo quod fadum ab defenfore laudatur, aut faciendum fuifie demonflratur, con- tendere, et hoc extenuando maleficii magnitudinem fimul ad- augere. Id fieri poterit, fi demonflrabitur, honeflius, utilius, ma- gis neceffarium fuiffe illud quod vitarit reus, quam illud quod fecerit. Honefli autem, et utihs, et neceffarii vis et natura in de- liberationis praeceptis cognofcetur. Deinde oportebit ipfam illam comparativam judicationem exponere, tanquam caufam dehbe- rativam, et de ea ex deliberationis praeceptis deinceps dicere. Sit enim ha^c judicatio, quam ante expofuimus, Cum omnes perituri mihtes effcnt, nifi ad hanc padlionem veniffent, utrum fatlus fue- rit perire milites, an ad hanc padlionem venire. Hoc ex locis de- liberationis, quafi aliquam in confultationem rcs veniat, tradlari oportebit.
XXVI. Defenfor autcm, quibus in locis ab accufatore aliae
LIBER SECUNDUS. 99
con{litutiones erunt indudl^, in iis ipfe quoque ex iifdem confli- tutionibus defenfionem comparabit; caeteros autem omnes locos, qui ad ipfam comparationem pertinebunt, ex contrario tradlabit. Loci autem communes erunt Accufatoris, in eum, qui, cum de fadlo turpi aliquo, aut inutili, aut utroque fateatur, quasrat ta- men aliquam defenfionem, fadli inutilitatem aut turpitudinem cum indignatione proferre. Defenforis elt, nullum fadtum in- utile, neque turpe, neque item utile, neque honeftum putari oportere, nifi, quo animo, quo tempore, qua de caufa fadtum fit, intelligatur. Qui locus ita communis eft, ut bene tradatus in hac caufa magno ad perfuadendum momento futurus fit. Et alter locus, per quem magna cum amplificatione beneficii magni- tudo ex utilitate, aut honeflate, aut fa<fli necefTitudine, demon- flratur. Et tertius, per quem res exprelTa verbis, ante oculos eorum, qui audiunt, ponitur, ut ipfi fe quoque idem fadturos fuifl^e arbitrentur, fi fibi illa res atque ea faciendi caufa per idem tem- pus accidifi^et. Relatio criminis efl, cum reus id, quod arguitur, confefTus, alterius fe indudlum peccato jure fecifi"e demonflrat. Ea efl hujufmodi; Horatius, occifis tribus Curiatiis, et duobus amifTis fratribus, domum fe vidor recepit. Is animadvertit foro- rem fuam de fratrum morte non laborantem, fponfi autem nomen appellantem identidem Curiatii cum gemitu et lamentatione. Indigne pafiTus virginem occidit. Accufatur.
Intentio efl, Injuria fororem occidifli. Depulfio efl, Jure oc- cidi. Quaeftio efl, Jurene occiderit ? Ratio efl, Illa enim hoftium mortem lugebat, fratrum neghgebat ; me et populum Romanum vicifTe molefle ferebat. Infirmatio efl:, Tamen a fratre indemna- tam necari non oportuit. Ex qua judicatio fit, Cum Horatia fra- trum mortem negHgeret, hoflium lugeret, de fratris et populi Romani vidloria non gauderet, oportuitne eam a fratre indem- natam necari.
XXVII. Hoc in genere caufai, primum, fi quid ex cacteris da- bitur conflitutionibus, fumi oportebit, ficut in comparatione prsceptum eft. Pofl:ea, fi qua facuhas erit, per ahquam confi:i- tutionem illum, in quem crimen transfertur, defendere. Deinde,
N 2
loo DEINVENTIONE
levius efle illud quod in alterum peccatum reus transferat, quam quod ipfe fiifceperit. Poftea tranflationis partibus uti, et oilendere a quo, et per quos, et quo modo, et quo tempore, aut agi, aut judicari, aut llatui de ea re convenerit : ac limul oftendere, non oportuiffe ante fupplicium, quam judicium, interponere. Tura leges quoque et judicia demonftranda funt, per quas potuerit id peccatum, quod fponte fua reus punitus fit, moribus et judicio vindicari. Deinde negare debebit, audiri oportere id, quod ia eum criminis conferatur, de quo is ipfe, qui conferat, judicium fieri nfeluerit; et id, quod judicatum non fit, pro infed;o haberi oportere. Poflea impudentiam demonftrare eorum, qui eum nunc apud judices accufent, quem fine judicibus ipfi condemnarint ; et deeo judicium faciant, de quo jam ipfi fupplicium fumpferint. Poftea perturbationem judicii futuram dicemus, et judices longius, quam poteftatem habeant, progrefiiiros, fi fimul et de reo, et de eo, quem reus arguat, judicarint. Deinde, hoc fi conftitutum fit, ut peccata homines peccatis, et injurias injuriis ulcifcantur, quantum incommodorum confequatur. Ac fi idem facere ipfe, qui nunc accufat, voluifiet ; ne hoc quidem ipfo quidquam opus fuiflet judicio : fi vero caeteri quoque idem faciant, omnino ju- dicium nullum futurum. Poftea demonftrabitur, ne, fijudicio quidem illa damnata eflet, in quam id crimen ab reo conferatur, potuiflTe hunc ipfum de illa fupplicium fumere. Quare efl*e indig- num, eum, qui ne de damnata quidem poenas fumere potuiflet, de ea fuppHcium fumpfifl!e, quae ne addudla quidem fit in judi- cium. Deinde poftulabit, ut legem, qua lege fecerit, proferat. Deinde quemadmodum in comparatione pra;cipiebamus, ut illud, quod comparabatur, extenuaretur ab accufatore quam maxime : fic in hoc genere oportebit iUius culpam, in quem crimen tranf- feretur, cum hujus malcficio, qui le jure feciflb dicat, comparare. Poftea demonftrandum eft, non efl^e illud ejufmodi, ut ob id hoc fieri conveniret. Extrema eft, ut in comparatione, afiumptio judicationis, ct de ea pcr amplificationcm ex dcliberationis pra*- •ceptis diclio.
XXVIII. Defenfor autem quac per alias conftitutiones inducen-
L I B E R S E C U N D U S. loi
tur, ex iis locis, qui traditi funt, infirmabit. Ipfam autem rela- tionem comprobabit, primum augendo ejus, in quem refert cri- men, culpam et audaciam, et quam maxime per indignationem, fi res feret, iunda conqueftione, ante oculos ponendo. Poflea levius demonflrando reum punitum, quam fit ille promeritus, et fuum fupplicium cum illius injuria conferendo. Deinde oporte- bit eos locos, qui ita erunt ab accufatore traftati, ut refelli et contrariam in partem converti pofTmt, (quo in genere funt tres extremi) contrariis rationibus infirmare.
Illa autem acerrima accufatorum criminatio, per quem pertur- bationem fore omnium judiciorum demonftrant, fi de indemnato fupplicu fumendi poteflas data fit, levabitur. Primum fi ejufmodi demonftrabitur injuria, ut non modo viro bono, verum omnino homini libero, videatur non fuifie toleranda. Deinde ita perfpi- cua, ut ne ab ipfo quidem, qui fecilfet, in dubium vocaretur. Deinde ejufmodi, ut in eam is maxime debuerit animadvertere, qui animadverterit ; ut non tam red:um, non tam fuerit honeftum, in judicium illam rem pervenire, quam eo modo atque ab eo vindicari, quo modo et a quo fit vindicata. Poftea fic rem fuifle apertam, ut judicium de ea re fieri nihil attinuerit. Atque hic demonftrandum eft rationibus et rebus fimihbus, permultas ita atroces et perfpicuas res efie, ut de his non modo non neceffe fit, fed ne utile quidem, quin mox judicium fiat, exfpedlare. Lo- cus communis accufatoris in eum, qui cum ■id, quod arguitur, negare non poffit, tamen ahquid fibi fpei comparet ex judiciorum perturbatione. Atque hic utihtatis judiciorum demonftratio, et de eo conqueftio, qui fupphcium dederit indemnatus ; in ejus autem, qui fumpferit, audaciam et crudehtatem, indignatio.
Ab defenfore, in ejus, quem uhus fit, audaciam conquef- tio j rem non ex nomine ipfius negotii, fed ex confiho ejus, qui fecerit, et caufa et tempore confiderari oportere ; quid mah futurum fit, aut ex injuria, aut ex fcelere ahcujus, nifi tanta et tam perfpicua audacia ab eo, ad cujus famam, aut ad parentes, aut ad hberos pertinuerit, aut ad ahquam rem, quam caram elfe
102 DE INVENTIONE
omnibus aut necefle efl, aut oportet efle, fuerit vindicata.
XXIX. Remotio criminis eft, cum ejus intentio fadli, quod ab adverfario infertur, in alium, aut in aliud, dimovetur. Id fit bipartito j nam tum caufa, tum res ipfa, removetur.
Caufas remotionis hoc nobis exemplo fit ; Rhodii quofdam le- garunt Athenas. Legatis Quasftores fumptum, quem oportebat dari, non dederunt. Legati profedi non funt. Accufantur. In- tentio eft, Proficifci oportuit. Depulfio eft, Non oportuit. Qua;f- tio eft, Oportueritne ? Ratio eft, Sumptus enim qui de publico dari folet, is ab Quseftore non eft datus. Infirmatio eft, Vos ta- men id, quod publice vobis datum erat negotii, conficere opor- tebat. Judicatio eft, Cum iis, qui legati erant, fumptus, qui de pubUco debebatur, non daretur, oportueritne eos conficere ni- hilominus legationem. Hoc in genere primum, ficut in cajteris, fi quid aut ex conjedlurali, aut ex alia conftitutione fumi pofiit, videri oportebit. Deinde pleraque ex comparatione, et ex rela- tione criminis in hanc quoque caufam convenire poterunt.
Accufator autem illum, cujus culpa id facffcum reus dicet, pri- mum defendet, fi poterit. Sin minus poterit ; negabit, ad hoc judicium ilHus, fed hujus, quem ipfe accufet, culpam pertinere. Poftea dicet, Suo quemque ofiicio confulere oportere ; nec, fi ille peccafi^et, hunc oportuilTe peccare. Deinde fi ille deliquerit, feparatim illum, ficut hunc, accufari oportere, et non cum hu- jus defenfione conjungi ilhus accufationem. Defenfor autem cum ca^tera, fiqua ex ahis incident conftitutionibus, pertradlarit, de ipfa remotione fic argumentabitur. Primum, cujus acciderit culpa, demonftrabit. Deinde, cum id aliena culpa accidiflet, oftendet fe aut non potuifl*e, aut non debuifle id facere, quod accufator iiicat oportuifle. Quod non potuerit, ex utihtatis partibus, in quibus eft neceflitudinis vis imphcata, demonftrabit. Qubd non debuerit, ex honeftate confiderabitur. De utroque diftinftius in dehberativo genere dicetur. Deinde, omnia fadta eflfe ab reo, quae in ipfius fuerint poteftate j quodminus, quam convenerit, fadlum iit, culpa id alterius accidifie. Deinde, in alterius culpa expo-
LIBER SECUNDUS. 103
nenda, demonftrandum efl, quantum voluntatis et fludii fuerit in ipfo; et id fignis confirmandum hujufmodi, ex cstera diligentia, ex ante fadlis, aut didlis ; atque hoc ipfi utile fuifle facere, inutile autem non facere ; et cum castera vita magis hoc fuifle confenta- neum, quam quod propter alterius culpam non fecerit,
XXX. Sin autem non in hominem certum, fed in rem aliquam caufa dimovebitur, ut in hac eadem re, fi Quaeftor mortuus effet, et idcirco legatis pecunia data non eflet, accufatione alterius et culpas depulfione dempta, caeteris fimihter uti locis oportebit, et ex conceflionis partibus, qua? convenient, allumere : de quibus poft nobis dicendum erit.
- Loci autem communes, iidem utrifque fere, qui fuperioribus affumptivis, inciiient. Hi tamen certiffimi : accufatoris, fadi in- dignatio ; defenforis, cum in alio culpa fit, in ipfo non fit, fup- pHcio reum afiici non oportere. Ipfius autem rei fit remotio, cum id, quod datur crimini, negat neque ad fe, neque ad officium fuum reus pertinuiffe > nec, fi quod in eo fit delidtum, fibi attri- bui oportere. Id genus caufa^ eft hujufinodi; In eo fcedere, quod fa(ftum eff quondam cum Samnitibus, quidam adolefcens nobihs porcam fuffinuit juffu imperatoris. Foedere autem ab fenatu im- probato, et imperatore Samnitibus dedito, quidam in fenatu eum quoque dicit, qui porcam tenuerit, dedi oportere. Intentio eft, Dedi oportet. Depulfio eft, Non oportet. Quaeflio eff, Opor- teatne ? Ratio eft, Non enim meum fuit officium, nec mea po- teftas, cum et id astatis, et privatus effem, et effet fumma cum audloritate et potefiiate imperator, qui videret, ut fatis honeffum foedus feriretur. Infirmatio eff, Attamen quoniam tu particeps es in turpiffimo fo^dere fummae religionis, dedi te convcnit. Judi- catio eft, Cum is, qui poteftatis nihil habuerit, juffu imperatoris in foedere et in tanta religione interfuerit, dedendusne fit hoffi- bus, necne. Hoc genus caufa; a fuperiore hoc difiert, quod in illo concedit fe reus oportuiffe facere id, quod fieri dicat accufa- tor oportuiffe, fed alicui rei, aut homini caufam attribuit, qus voknitati fua; fuerit impedimento fine conceffionis partibus. Nam- earum major qucEdam vis eff j quod paulo poil intelligetur.
104 D E I N V E N T I O N E
In hoc autem non accufare alterum, nec culpam in alium transferre debet, fed demonftrare, eam rem nec ad fe, nec ad poteftatem, neque ad officium fuum pertinuifle aut pertinere. Atque in hoc genere hoc accidit novi, quod accufator quoque faepe ex remotione criminationem conficit. Ut fi quis eum accufet, qui, cum Prajtor eflet, in expeditionem ad arma popukim voca- rit, cum Confules adefi^ent. Nam ut in fuperiore exemplo reus ab fuo officio ac poteftate fadlum dimovebat, fic in hoc ab ejus officio ac poteftate, qui accufatur, ipfe accufator fadlum remo- vendo hac ipfa ratione confirmat accufationem. In hac ab utro- que ex omnibus honeftatis et utiHtatis partibus, exemplis, fignis, ratiocinando, quid cujufque officii, juris, poteftatis fit, quaeri oportebit, et, fueritne ei, quo de agitur, id juris, officii, potef- tatis attributum, necne. Locos autem communes ex ipfare, fi quid indignationis ac conqueftionis habebit, fumi oportebit.
XXXI. Conceffio eft, per quam non fadhim ipfum probatur ab reo ; fed, ut ignofcatur, id petitur. Cujus partes funt duas, purgatio et deprecatio. Purgatio eft, per quam ejus, qui accu- fatur, non faftum ipfum, fed voluntas, defenditur. Ea habet partes tres, imprudentiam, cafum, necefiitudinem.
Imprudentia eft, cum fcilTe ahquid is, qui arguitur, negatur j ut apud quofdam lex erat, Ne quis Dianje vituhim immolaret. Nauts quidam, cum adverfa tempeftate in alto jaftarentur, vo- verunt, fi eo portu, quem confpiciebant, potiti efient, ei deo, qui ibi efi"et, fe vitulum immolaturos. Cafu erat in eo portu fanum Dianae ejus, cui vitukim immolari non Hcebat. Imprudentes legis, cum exifient, vitulum immolaverunt. Accufantur. Intentio eft, Vitulum immolaftis ei deo, cui non Hcebat. Depulfio eft in conceffione pofita, Ratio eft, Nefcivi non Hcere. Infirmatio eft, Tamen, quoniam fecilli quod non Hcebat, ex lege fuppHcio dignus es. Judicatio eft, Cum id fecerit quod non oportuerit, et id non oportere ncfcierit, fitne fuppHcio dignus.
Cafus autem inferetur in conceffionem, cum demonftrabitur aHqua fortunsE vis voluntati obftitifiTe, ut in hac ; Ciim Lace- daemoniis lex efifet, ut, hoftias nifi ad facrificium quoddam
L I B E R S E C U N D U S. 105
redemptor praebuilTet, capitale eflet ; hoftias is, qui redemerat, cura facrificii dies inflaret, in urbem ex agro ccepit agere. Tum fubito magnis commotis tempeftatibus fluvius Eurotas is, qui propter Lacedeemonem fluit, ita magnus et vehemens fadlus eft, ut eo traduci vidlims nullo modo poffent. Redemptor, fuas voluntatis oilendendse caufa, hoflias conflituit omnes in litore, ut, qui trans flumen effent, videre pofTent. Cum omnes ftudio ejus fubitam fiuminis magnitudinem fcirent fuifle impedimento, tamen qui- dam capitis arcefTierunt. Intentio efl, Hoftiae, quas debuifli, ad facrificium prasfto non fuerunt. Depulfio eft, conceffio. Ratio, Flumen enim fubito accrevit, et ea re traduci non potuerunt. In- firmatio efl, Tamen, quoniam, quod lex jubet, fadlum non eft, fupplicio dignus es. Judicatio eft, Cum in ea re redemptor con- tra legem ahquid fecerit, qua in re fludio ejus fubita fluminis ob- ftiterit magnitudo, fupplicione dignus fit.
XXXII. Neceflitudo autera infertur, cura vi quadam reus id, quod fecerit, fecifTe defenditur, hoc modo ; Lex efl apud Rho- dios, ut, fiqua roftrata in portu navis deprehenfa fit, pubhce- tur. Cum magna in alto tempeflas efTet, vis ventorum, invitis nautis, Rhodiorum in portum navim coegit. Qusftor navim populi vocat. Navis dominus negat publicari oportere. Intentio eft, Roflrata navis in portu deprehenfa eft. Depuhio eft, conceffio. Ratio, Vi et neceffario fumus in portum coadli. Infirmatio efl, Navim ex lege tamen popuh efle oportet. Judicatio eft, Cum roftratam navim in portu deprehenfam lex pubhcarit, cumque haec navis, invitis nautis, vi tempeftatis in portum conjedta fit, oporteatne eam pubHcari.
Horum trium generum idcirco unum in locum contulimus exempla, quod fimilis in ea prxceptio argumentorum traditur. Nam in his omnibus primum, fi quid res ipfa dabit facultatis, conjedturam induci ab accufatore oportebit, ut id, quod volun- tate fadtum negabitur, confulto fadlum fufpicione aliqua demon- flretur. Deinde inducere definitionem ncceflitudinis, aut cafus, aut^imprudentia^ et exempla ad eam definitionem adjungere, in
ToM. I. O
io6 DE INVENTIONE
quibus imprudentia fuifle videatur, aut cafus, aut neceffitudo ; et ab his id, quod reus inferat, feparare, id eft, oftendere diffimile, quod levius, facilius, non ignorabile, non fortuitum, non necef- farium fuerit. Poftea demonftrare, potuille vitari, et hac ratione provideri potuiffe, fi hoc aut ilhid feciffet, aut nifi feciffet, prae- caveri j et definitionibus oftendere, non hanc imprudentiam, aut cafum, aut neceffitudinem, fed inertiam, neghgentiam, fatuita- tem, nominari oportere.
Ac fiqua neceffitudo turpitudlnem videbitur habere, oportebit per locorum communium imphcationem redarguentem demon- ftrare, quidvis perpeti, mori denique fatius fuiffe, quam ejufmodi neceffitudini obtemperare. Atque tum ex his locis, de quibus in negotiah parte di(5tum eft, juris et a;quitatis naturam oportebit quaerere, et, quafi in abfoluta juridiciaU, per fe hoc ipfum ab re- bus omnibus feparatim confiderare. Atque hoc in loco, fi facul- tas erit, exemphs uti oportebit, quibus in fimih excufatione non fit ignotum ; et contentione, magis ilhs ignofcendum fuiffe : et ex dehberationis partibus, turpe aut inutile effe concedi eam rem qu3B ab adverfario commiffa fit ; permagnum effe, et magno fu- turum detrimento, fi ca res ab iis, qui poteftatem habent vindi- candi, negledla fit.
XXXIII. Defenfor autem converfis omnibus his partibus po- terit uti. Maxime antem in voluntate defendenda commorabitur, et in ea re adaugenda, qua; voluntati fuerit impedimento , et fe plus, quam fecerit, facere non potulffe ; et in omnibus rebus voluntatem fpeftari oportere ; et fe convinci non poffe, quod non abfit a culpa ; et ex fuo nomine communem homlnum infirmi- tatem poffe damnari, Deinde nlhil indignius effe, quam eum, qui culpa careat, fupphcio non carere. Loci autem communes accufatcris, unus in confeffione, et aher, quanta poteftas peccandi rehnquatur, fi femel inftitutum fit, ut non de fafto, fed de fadli caufa, quieratur. Defenforis autem, conqueftio calamitatls ejus, quae non culpa, fed vl majore quadam acciderit, et de fortunas poteftate, et hominum infirmitate, et uti fuum animum, non
LIBER SECUNDUS. 107
cventum, confiderent. In quibus omnibus conqueftionem fua- rum srumnarum, et crudelitatis adverfariorum indignationem inefTe oportebit.
Ac neminem mirari conveniet, fi aut in his, aut in aliis exem- plis fcripti quoque controverfiam adjundlam videbit. Quo de ge- nere poft erit nobis feparatim dicendum, propterea quod qusedara genera caufarum fimpUciter et ex fua vi confiderantur : quaedam autem fibi aliud quoque aliquod controverfias genus ailumunt. Quare, omnibus cognitis, non erit difficile in unamquamque cau- fam transferre, quod ex eo quoque genere conveniet : ut in his exemplis conceffionis ineft omnibus fcripti controverfia ea, quae ex fcripto et fententia nominatur : fed quia de conceffione loque- bamur, in eam prascepta dedimus. Alio autem loco de fcripto et fententia dicemus. Nunc in alteram conceffionis partem confi- derationem intendemus.
XXXIV. Deprecatio eft, in qua non defenfto fa<3:i, fed ignof- cendi poftulatio, continetur. Hoc genus vix in judicio probari poteft, ideo quod, conceflb peccato, difficile eft ab eo, qui pec- catorum vindex efle debet, ut ignofcat, impetrare. Quare parte ejus generis, cum caufam non in eo conftitueris, uti licebit. Ut ft pro aliquo claro, aut forti viro, cujus in rempublicam multafmt beneficia, dixeris ; poffis, cum videaris non uti deprecatione, uti tamen ad hunc modum ; Quod li, judices, hic pro fuis beneficiis,. pro fuo ftudio, quod in vos habuit femper, tali fuo tempore, mul- torum fuorum redle fadlorum caufa, uni deUdlo ut ignofcerctis poftularet, tamen dignum veftra manfuetudine, dignum virtute hujus effet, judices, a vobis hanc rem, hoc poftulante, impetrari. Deinde augere beneficia Ucebit, et judices per locum communem ad ignofcendi voluntatcm ducere.
Quare hoc genus, quanqviam in judiciis non verfatur, nifi qua- dam ex parte ; t:.men quia et pars ipfa inducenda nonnunqiiam eft, et in fenatu aut conciUo faepe omni m genere traftanda, in id quoque praecepta ponemus. Nam in fenatu et in conciUo de Syphace diu deUberatum eft ; et de Q^Numitorio PuUo apud
O 2
io3 D E I N V E N T I O N E
L. Oplmium, et eius concilium diu didtum eft. Et magls in hoc quidem ignofcendi, quam cognofcendi poftulatio valuit. Nam femper animo bono fe in populum Romanum fuifle non tam facile probabat, cum conjedturali conftitutione uteretur, quam ut, prop- ter pofterius beneficium, fibi ignofceretur, cum deprecationis partes adjungeret.
XXXV. Oportebit igitur eum, qui, fibi ut ignofcatur, poftu- labit, commemorare, ii qua fua poterit beneficia, et fi poterit, oftendere, ea majora efle, quam hasc, quae deliquerit, ut plus ab eo boni quam mali profedlum efTe videatur. Deinde majorum fuorum beneficia, fiqua exftabunt, proferre. Deinde oftendere, non odio, neque crudelitate fecifle quod fecerit, fed aut ftultitia, aut impulfu alicujus, aut aliqua honefta, aut probabili caufa. Poftea polllceri et confirmare, fe et hoc peccato docftum, et be- neficio eorum, qui fibl ignoverint, confirmatum, omni tempore a tali ratione abfuturum. Delnde Ipem oftendere, aliquo fe in loco, magno iis, qui fibi conceflerint, ufui futurum. Poftea, fi facultas erit, fe aut confangulneum, aut jam a majoribus in primis amicum efle demonftrabit ; et amplitudlnem fuas voluntatis, et nobilita- tem generls eorum, qui fe falvum velint, et dignitatem often- dere, et caetera ea, qua? perfonis ad honeftatem et amplltudinem funt attrlbuta, cum conqueftione, fine arrogantla in fe efle de- monftrabit, ut honore potius aliquo, quam ullo fuppllcio, dlgnus efl^e vldeatur. Deinde ca;teros proferre, quibus majora delldla concefla fint. Ac multum proficiet, fi fc miferlcordem in poteftate, et propcnfum ad ignofcendum fulfle, oftendet. Atque ipfum illud peccatum erlt extenuandum, ut quam minimum ob- fuifle videatur : et aut turpe, aut inutile demonftrandum, tali de homine fupplicium fumere. Deinde locis communibus miferi- cordiam captare oportebit ex iis prcEceptis, quac in primo llbro funt expofita.
XXXVI. Adverfarlus autem malcfa<5la augebit : nihll impru- denter, fed omnia ex crudelitate et malltla fadla dicet. Ipfum immifericordem, fuperbum fuilfe, et, fi poterit, oftendet femper
L I B E R S E C U N D U S. 109
inimicum fuifle, et amicum fieri nullo modo pofle. Si beneficia proferet ; aut aliqua de caufii fadla, non propter benevolentiam, demonftrabit ; aut pofliea odium efle acre fufceptum -, aut illa omnia maleficiis eflTe deleta ; aut leviora beneficia, quam malefi- cia ; aut, ciim beneficiis honos habitus fit, pro maleficio pcenam fumi oportere. Deinde turpe eflTe, aut inutile, ignofci. Deinde, de quo ut potefl:as efliet faspe optarint, in eum potefl:ate non uti, fummam efl"e fl:ultitiam j et cogitare oportere, quem animum in eum, vel quale odium, habuerint. Locus autem communis erit, indignatio maleficii ; et alter,'eorum mifereri oportere, qui prop- ter fortunam, non propter malitiam, in miferiis fint.
Quoniam igitur in generali confl:itutione tamdiu propter ejus partium multitudinem commoramur, ne forte varietate et difii- militudine rerum dedudlus alicujus animus in quendam errorem deferatur ; quid etiam nobis ex eo genere reftet, et quare refl:et, admonendum videtur. Juridicialem caufam effe dicebamus, in qua jequi et iniqui natura, prjemii aut pcenas ratio, qua?reretur. Eas caufas, in quibus de xquo et iniquo qusritur, expofuimus.
XXXVn. Refl:at nunc, ut de prsemio et de pcEna explicemus. Sunt enim multje caufa?, qnx ex proemii alicujus petitione conflant. Nam et apud judices de pr^mio fipe accufatorum quseritur, et a fenatu, aut concilio aliquod prsmium f^pe petitur. Ac nemi- nem conveniet arbitrari, nos, cum aliquod exemplum ponamus, quod in fenatu agatur, ab judiciali genere exemplorum recedere. Quicquid enim de homine probando, aut improbando, dicitur, cum ad eam didtionem, fententiarum quoque ratio accommode- tur, id non, fi per fententias didtionem agitur, deliberativum efl:; fed quia de homine ftatuitur, judiciale eft habendum. Omnino autem qui diligenter omnium caufarum vim et naturam cogno- verit, cum genere primo, tum etiam forma eas intelliget diflidere. Casteris autem partibus aptas inter fe omnes, et aliam in aliam implicatam videbit.
Nunc de praemiis confideremus. L. Licinius Crafl"us Conful quofdam in citeriore Gallia, nullo illuftri neque certo duce, ne-
iio DE INVENTIONE
que eo nomine, neque numero prsditos, ut digni efTent qui hofles populi Romani effe dicerentur ; quod tamen excurfioni- bus et latrociniis infeftam provinciam redderent, confeftatus eft, et confecit : Romam rediit : triumphum ab fenatu pofliulat. Hic, ut et in deprecatione, nihil ad nos attinet, rationibus et infirmationibus rationum fupponendis, ad judicationem perveni- re ; propterea quod, nifi alia quoque incidet conftitutio, aut pars conflitutionis, fimplex erit judicatio, et in quasftione ipfa conti- nebitur. In deprecatione, hujufmodi; Oporteatne pcena affici. in hac, hujufmodi; Oporteatne prsemium dari. Nunc ad prae- mii quaeftionem appolitos locos exponemus,
XXXVIII. Ratio igitur pritmii quatuor eft in partes diftributa; in beneficia, in homincm, in praimii genus, in facultates. Bene- ficia ex fua vi, ex tempore, ex animo ejus qui fecerit, ex cafu, confiderantur. Ex fua vi qua;rentur, hoc modo ; Magna, an parva; facilia, an difficiha ; fingularia fint, an vulgaria ; vera, an falfa quadam ex oratione honeftentur. Ex tempore autem, fi tum, cum indigeremus; cum caeteri non pofi^ent, aut nollent, opitulari; fi tum, cum fpes deferuififet, opitulatus fit. Ex animo, fi non fui commodi caufa, fed eo confilio fecit omnia, ut hoc conficere poflet. Ex cafu, fi non fortuna, fed indufi;ria, fatftum videbitur, aut fi induftriae fortuna obfiiterit.
In hominem autem, quibus rationibus vixerit, quid fumptus in eam rem, aut laboris, infumpferit ; et ii quid aliquando tale fecerit ; num aheni laboris, aut deorum bonitatis prsemium fibi poftulet ; num aliquando ipfe talem ob caufam praemio aliquem affici negarit oportere ; aut num jam fatis pro eo, quod fecerit, honos habitus fit ; aut num necefie fuerit ci facere id, quod fece- rit ; aut num hujufmodi fit fadlum, ut, nifi feciflet, fuppHcio dignus elTet, non, quia fecerit, prasmio ; aut num ante tempus praimium petat, et fpem incertam certo venditet pretio ; aut num, quo fuppHcium aUquod vitet, eo praemium pofliulet, uti de fe prsjudicium fadlum efl"e videatur.
XXXIX. Inpra;mii autem gcnere, quid, et quantum, et quam-
LIBERSECUNDUS. m
obrem poftuletur, et quo, et quanto qusque res primio digna lit, confiderabitur. Deinde apud majores, quibus hominibus et quibus de caufis talis honos fit habitus, qu^retur. Deinde ne is honos nimium pervagetur. x^^tque hic ejus, qui contra aliquem prsmium poftulantem dicet, locus erit communis, Prsmia virtutis et officii fanfta et cafta efle oportere ; neque ea aut cum improbis com- municari, aut in mediocribus hominibus pervulgari. Et alter, Minus homines virtutis cupidos fore, virtutis prasmio pervulgato j qux enim rara et ardua lint, ea ex primio pulchra et jucunda hominibus videri. Et tertius, Si exliftant, qui apud majores nof- tros ob egregiam virtutem tah honore dignati funt, nonne de fua gloria, ciim pari praemio tales homines affici videant, dehberari putent ? et eorum enumeratio, et cum eis, quos contra dicat, comparatio. Ejus autem, qui pramium petet, facfli fui amplifi- catio, et eorum, qui prasmio afFedli funt, cum fuis fadis contentio. Deinde cseteros a virtutis ftudio repulfum iri, fi ipfe prsemio non' fit afFe(flus. Facultates autem confiderantur, cum aliquod pe- cuniarium praEmium poftulatur ; in quo, utrum copiane fit agri, vecligahum, pecunia?, an penuria, confideratur. Loci communes, Facuitates augere, ncn minuere, oportere ; et impudentem effe, qui pro beneficio non gratiam, verum mercedem, poftulet : con- tra autem de pecunia ratiocinari fordidum effe, cum de gratia referenda dehberetur ; et fe non pretium pro fadlo, fed honorem, rta ut faditatum fit, pro beneficio poftulare. Ac de conftitutioni- bus quidem fatis dictum eft : nunc de iis controverliis, qux in fcripto verfantur, dicendum videtur.
XL. In fcripto verfatur controverfia, cum ex fcriptionis ratione aHquid dubii nafcitur. Id fit ex ambiguo, exfcripto et fententia, ex contrariis legibus, ex ratiocinatione, ex definitione. Ex am- biguo autem nafcitur controverfia, cum quid fenferit fcriptor, obfcurum eft, quod fcriptum (^as plurefve res fignificat, ad hunc modum ; PaterfamiUas, cum filium heredem faceret, vaforum argenteorum pondo centum uxori fuse fic legavit ; Heres meus uxori mea vaforian argenteorum potido centum, quccvokt, dato. Poft" mortem ejus vafa magnifica et pretiofe caelata petit a filio mater :■
112 DE INVENTIONE
ille fe, quffi ipfe vellet, debere dicit. Primum, fi fieri poterit, demonflrandum eft, non efle ambigue fcriptum, propterea quod omnes in confuetudine fermonis fic uti folent eo verbo uno, pluribufve in ea fententia, in qua is, qui dicet, accipiendum effe demonftrabit. Deinde ex fuperiore et ex inferiore fcriptura do- cendum, id, quod quseratur, fieri perfpicuum. Quare fi ipfa fepa- ratim ex fe verba confiderentur, omnia, aut pleraque, ambigua vifum iri. Quae autem ex omni confiderata fcriptura perfpicua fiant, hsc ambigua non oportere exifiimari. Deinde qua in fen- tentia fcriptor fuerit, excaeteris ejus fcriptis, fadtis, didtis, animo atque vita ejus fumi oportebit, et eam ipfam fcripturam, in qua inerit illud ambiguum, de quo quaritur, totam omnibus ex partibus pertentare, fi quid aut ad id appofitum fit, quod nos interpretemur, aut ei, quod adverfarius intelligat, adverfetur. Nam facile, quld v.erifimile fit eum voluifiTe qui fcripfit, ex omni fcriptura et ex perfona fcriptoris, atque iis rebus, quae perfonis attributag funt, confiderabitur.
Deinde erit demonflrandum, fi quid ex ipfa re dabitur facul- tatis, id, quod adverfarius intelligat, multo minus commode fieri pofle, quam id, quod nos accipimus, quod illius rei ncque adminifi:ratio, neque exitus ullus, extet : nos quod dicamus, facile et commode tranfigi polfe. Ut in hac lege, (nihil enim prohibet fidtam exempli loco ponere, quo facihus res intelHgatur) Meretrix coronatn auream ne habcto. Si babuerit, piiblica ejio. Con- tra eum, qui meretricem publicari dicat ex lege oportere, pofTet ' dici, ncquc adminiftratiosem effe ullam publicaj meretricis, ne- que exitum legis in meretrice pubHcanda ; at in auro publicando et adminiflrationem, et exitum facilem effe, et incommodi nihil inefTe.
XLI. Ac dihgenter illud quoque attendere oportebit, num, illo probato, quod adverfarius intelHsjat, utilior res, aut honeftior, aut magis necefiaria, a fcriptore neglefta videatur. Id fiet, fi id, quod nos demonflrabimus, honeflum, aut utile, aut necef- farium demonllrabimus : et, fi id, quod ab adverfariis dicetur, minime ejufmodi dicemus efTe. Deinde fi in lege erit ex ambiguo
LIBER SECUNDUS. 113
controverfia, dare operam oportebit, ut de eo, quod adverfarius intelligat, alia in lege cautum efle doceatur.
Permultum autem proficiet illud demonftrare, quemadmodum fcripfiflet, fi id, quod adverfarius accipiat, fieri, aut intelligi vo- luifict : ut in hac caufa, in qua de vafis argenteis quasritur, poflit mulier dicere, nihil attinuifle adfcribi, qiice 'volet, fi heredis vo- luntati permitteret. Eo enim non adfcripto nihil inefl*e dubita- tionis, quin heres, quae ipfe vellet, daret. Amentis igitur fuifl^e, cum heredi vellet cavere, id adfcribere, quo non adfcripto, nihilo- minus heredi caveretur.
Quare hoc genere magnopere tahbus in caufis uti oportebit ; fi hoc modo fcripfiflet, ifl:o verbo ufus non eflet, non ifl:o loco verbum ifl:ud collocafl^et : nam ex his fententia fcriptoris maxime perfpicitur. Deinde quo tempore fcriptum fit, qusrendum efl:, ut, quid eum voluiflfe in ejufmodi tempore verifimile fit, intelhgatur. Pofl: ex dehberationis partibus, quid utihus, et quid honefl:ius, et iUi ad fcribendum, et his ad comprobandum fit, demonfl:randum ; et ex his fi quid amplificationis dabitur, comraunibus utrinque locis uti oportebit.
XLII. Ex fcripto et fententia controverfia confifl:it, cum alter verbis ipfis, quaj fcripta funt, utitur; alter ad id, quod fcriptorem fenfifle dicet, omnem adjungit didionem. Scriptoris autem fen- tentia, ab eo, qui fententia fe defendet, tum femper ad idem fpec- tare, et idem velle, demonftrabitur ; tum aut ex fafto, aut ex eventu aliquo ad tempus id, quod infl:ituit, accommodabitur. Semper ad idem fpedare, hoc modo; Paterfamilias cum liberorum nihil haberet, uxorem autem haberet, in tefl:amento ita fcripfit ; Si mihijilius genitus umis, plurejve, is mihi heres ejio. Deinde qujE aflblent. Pofl:ea, Sijlius ante moritur, quam in tutelamjuam vene- rit, tu mihi, 6.icthzt,Jecundus heres ejlo. Filius non eft natus. Am- bigunt agnati cum eo, qui eft fecundus heres, fi filius ante, quam in tutelam veniat, mortuus fit. In hoc genere non potefthoc dici, ad tempus, aut ad eventum aliquem fententiam fcriptoris oportere accommodari ; propterea quod ea fola demonftratur, qua fretus ille, qui contra fcriptum dicet, fuam efl*e haefeditatem defendit. ToM. L P
114 D E I N V E N T I O N E
Alterum autem genus efl eorum, qui fententiam inducunt ; ir» quo non fimplex voluntas fcriptoris oflenditur, quae in omne tem- pus, et in omne fadlum idem valeat ; fed ex quodam fadlo, aut eventu ad tempus interpretanda dicitur. Ea partibus juridicialis affumptivae maxime fuftinetur. Nam tum inducitur comparatio^ ut in eum, qui, cum lex aperiri portas nodlu vetaret, aperuit quo- dam in bello, et auxilia quasdam in oppidum recepit, ne ab hofti- bus opprimerentur, ii foris elTent, quod prope muros caftra hoftes^ haberent.
Tum relatio criminis, ut in eo, qui, cum communis lex om- nium hominem occidere vetaret, tribunum mihtum fuum, qui vim fibi inferre conaretur, occidit. Tum remotio criminis, ut in eo, qui, cum lex, quibus diebus in legationem proficifceretur, praeftituerat j quia fumptum non dedit quaeftor, profeftus non eft. Tum conceflio per purgationem, et per imprudentiam, ut in vituli immolatione ; et per vim, ut in navi roftrata; et per cafum, ut in Eurotae fluminis magnitudine. Quare aut ita fententia indu- cetur, ut unum quoddam voluifTe fcriptor demonftretur ; aut fic, ut in ejufmodi re, et tempore hoc vohuffe doceatur.
XLIII. Ergo is, qui fcriptum defendit, his locis plerumque omnibus, majore autem parte, femper poterit uti. Primum, fcriptoris collaudatione, et loco communi, nihil eos, qui judicent, nifi id, quod fcriptum fit, fpedlare oportere ; et hoc eo magis, fi legiti- mum fcriptum proferetur, id eft, aut lex ipfa, autexlege aliquid.. Poftea, quod vehementiffimum eft, fadli, aut intentionis adver- fariorum cum ipfo fcripto contentione, quid fcriptum fit, quid faftum, quid juratus judex : quem locum multis modis variare oportebit. Tum ipfum fecum admirantem, quidnam contra dici pofht ; tum ad judicis ofhcium revertentem, et ab eo qusrentem, quid pra;terea audire, aut exfpeflare debeat ; tum ipfum adverfa- rium, quafi intentantis loco, producendo, hoc eft, interrogando, utriim fcriptum neget effe eo modo, an ab fe contra faftum effe, aut contra contendi neget ; utrum negare aufus fit, fe dicere defi- turum. Si neutrum neget, et contra tamen dicat; nihil efle, quo hominem impudentiorem quifquam fe vifurum arbitretur. In hoc
LIBER SECUNDUS. 115
ita commorari conveniet, quafi nihil praeterea dicendum fit, et quaii contra dici nihil poflit, fepe id, quod fcriptum eft, recitan- do ; faspe cum fcripto faiflum adverfarii confligendo ; atque ia- terdum acriter ad judicem ipfum revertendo. Quo in loco judici demonftrandum eft, quid juratus fit, quid fequi debeat : duabus de caufis judicem dubitare oportere, fx aut fcriptum lit obfcure, aut neget aliquid adverfarius.
XLIV. Cum et fcriptum fit aperte, et adverfarius omnia con- fiteatur, tum judicem legi parere, non interpretari legem, oportere. Hoc loco confirmato, tum diluere ea, quae contra dici poterant, oportebit. Contra autem dicetur, fi aut prorfus aliud fenfifle icf iptor, et fcripfifl^e aUud, demonftrabitur ; ut in illa de teftamen- to, quam pofuimus, controverfia ; aut caufa aflumptiva inferetur, quamobrem fcripto non potuerit, aut non oportuerit, obtemperari. Si aliud fenfiflfe fcriptor, aliud fcripfifl^e dicetur, is, qui fcripto utetur, hoc dicet, non oportere de ejus voluatate nos argumen- tari, qui, ne id facere pofl^emus, indicium nobis reliquerit fuaa voluntatis : multa incommoda confequi, fi inftituatur, ut a fcrip-? to recedatur. Nam et eos, qui aliquid fcribant, non exiftimatu- ros, id, quod fcripferint, ratum futurum ; et eos, qui judicent, certuxn, quod fequantur, nihil habituros, fi femel a fcripto rece- dere confueverint. Quod fi voluntas fcriptoris confervanda fit, fe, non adverfarios, a voluntate ejus ftare. Nam multo propius accedere ad fcriptoris voluntatem eum, qui ex ipfius eam literis interpretetur, quam illum, qui fententiam fcriptoris non ex ipfius fcripto fpe£tet, quod ille fua^ voluntatis quafi imaginem relique- rit, fed domefticis fufpicionibus perfcrutetur.
Sin caufam aiferet is, qui a fententia ftabit, priuiiun erit con- tra dicendum ; quam abfurdum, non negare contra legem fecifl^e, fed quare fecerit, caufam aliquam invenire. Deinde conveda om- niaefle; ante folitos elfe accufatores judicibus perfuadere, aff!- nem efle aUcuius culpx eum, qui accufaretur ; cavifam proierre, quae eum ad peccandum impuliflet ; nunc ipfum reum caufam af- ferre, quare deliquerit. Deinde hanc inducere partitionem, cujus in fingulas partes multie convenient argunientationes. Primum>
P 2
ii6 DE INVENTIONE
nulla in lege ullam caufam contra fcriptum accipi convenire ; deinde, fi in caeteris legibus conveniat, hanc efle hujufmodi legem, vit in ea non oporteat ; poftremo, fi in hac quoque lege oporteat» hanc quidem caufam accipi minime oportere.
XLV. Prima pars his fere locis confirmabitur; fcriptori neque ingenium, neque operam, neque ullam facultatem defuiffe, quo minus polTet aperte perfcribere id, quod cogitaret ; non fuiffe ei grave, nec ditticile, eam caufam excipere, quam adverfarii profe- rant, fi quicquam excipiendum putalTet ; confuevilTe eos, qui le- ges fcribant, exceptionibus uti. Deinde oportet recitare leges cum exceptionibus fcriptas, et maxime videre, fi qua; in ea ipfa lege, qua de agitur, fit exceptio aliquo in capite, aut apud eun- dem legis fcriptorem, quo magls eum probetur fuifre excepturum, fi quid excipiendum putaretj et oftendere, caufam accipere nihil aUud effe, nifi legem tollere ; ideo quod, cum femel caufa con- fideretur, nihil attineat eam ex lege confiderare, quippe quae in lege fcripta non fit. Quod fi fit infl:itutum ; omnibus caufam dari et poteflatem peccandi, cum intellexerint, vos ex ingenio ejus, qui contra legem fecerit, non ex lege, in quam jurati fitis, rem judicare. Deinde et ipfis judicibus judicandi, et caeteris civibus vivendi rationes perturbatum iri, fi femel a legibus recefTum fit. Nam et judices neque quid fequantur, habituros, fi ab eo, quod fcriptum fit, recedant ; neque quo pafto aUis improbare pof- fint, quod contra legem. judicarint; et caeteros cives, quid agant, ignoraturos, fi ex fuo quifque confiho, et ex ea ratione, qua; in mentem, aut in Hbidinem venerit, non ex communi praefcripta civitatis unamquamque rem adminiftrabit. Poflea quasrere ajudi- cibus ipfis, quare in ahenis detineantur negotiis ; cur reipubhcag munere impediantur, cum faipius fuis rebus et commodis fervire poffint ; cur in certa verba jurent ; cur certo tempore conveniant, certo difcedant: nihil quifquam afferat caufs, quo minus frequen- ter operam reipubhcae det, nifi quje caufa in lege excepta fit ; an fe legibus obflridtos in tantis moleftiis efle aequum ccnfeant, adver- farios noftros leges neghgere concedant. Deinde item quaerere ab
LIBER SECUNDUS. 117
judicibus, fi ejus rei caufam, propter quam fe reus contra legem feciffe dicat, exceptionem ipfe in lege adfcribat, paflurine fmt. Poftea hoc, quod faciat, indignius et impudentius effe, quam i\ adfcribat. Age porro, quid fi ipfi velint judices adlcribere, paf- furusne fit populus ? Atque hoc effe indignius, quam rem verbo et literis mutare non pofTint, eam re ipfa et judicio maxime commutare. Deinde indignum efle de lege aliquid derogari, aut legem abrogari, aut ahqua ex parte commutari, cum populo cognofcendi, et probandj, aut improbandi poteflas nulla fiat; hoc ipfis judicibus invidiofiffimum futurum. Non hunc locum efTe, neque hoc tempus legum corrigendarum ; apud populum hoc, et per populum, agi convenire. Quod fi nunc id agant, velle fe fcire, qui lator fit, qui fint accepturi ; fe acftiones videre et diffuadere velle. Quod fi haec cum fumme inutiha, tum multo turpilTuna. fint ; legem, cujufmodi fit, in pricfentia confervari a judicibus j pofl, fi difpUceat, a populo corrigi convenire. Deinde, fi fcrip- tiuu non. exflaret, magnopere quzereremus ; neque ifli, ne fi extra periculum quidem effet, crederemus. Nunc cum fcriptum fit, amentiam effe ejus, qui peccarit, potius quam legis ipfius ver- ba cognofcere. His et hujufmodi rationibus oftenditur, caufam extra fcriptum accipi non oportere.
XLVI. Secunda pars efl, in qua eft oftendendum, fi in cseteris legibus oporteat, in hac nonoportere. Hoc demonftrabitur, fi lex aut ad res maximas, utiUflimas, honeftifiimas, religiofiflimas, vi- debitur pertinere ; aut inutile,